Υπνοβασία, ομιλία στον ύπνο, εφιάλτες: Πότε είναι «αθώα» και πότε πρέπει να πας σε γιατρό
-
Νυχτερινά συμπτώματα όπως λαχάνιασμα, ροχαλητό, υπνοβασία/ομιλία στον ύπνο, χρόνιοι εφιάλτες, νυκτουρία, βρουξισμός μπορεί να δείχνουν διαταραχή ύπνου ή άλλη υποκείμενη πάθηση.
-
Η υπνική άπνοια, η ναρκοληψία, το reflux, οι αλλεργίες/ιγμορίτιδα, αλλά και λοιμώξεις/μεταβολικά θέματα μπορεί να κρύβονται πίσω από «αθώα» ενοχλήματα.
-
Sleep trackers και 2–3 εβδομάδες δεδομένων μπορούν να βοηθήσουν στη συζήτηση με γιατρό, αν και δεν αντικαθιστούν κλινική διάγνωση.
Στρες. Άγχος. Θορυβώδεις γείτονες. Σύντροφοι που «κλέβουν» την κουβέρτα. Με τη λίστα όσων μπορούν να διαταράξουν τον ύπνο να θυμίζει περισσότερο ατελείωτο σκρολάρισμα, δεν είναι περίεργο που εκτιμάται ότι 50 έως 70 εκατομμύρια Αμερικανοί επηρεάζονται από προβλήματα που σχετίζονται με τον ύπνο, σύμφωνα με την American Sleep Apnea Association.
Σε αυτή τη λίστα μπορεί να περιλαμβάνονται και συμπτώματα που δεν έχεις καν συνειδητοποιήσει ότι βιώνεις — επειδή προκύπτουν από μια αδιάγνωστη διαταραχή ύπνου ή από μια υποκείμενη κατάσταση υγείας που προκαλεί τη διαταραχή.
«Οι περισσότεροι καταλαβαίνουν ότι ο ύπνος τους διαταράχθηκε όταν την επόμενη μέρα νιώθουν έντονη κόπωση, όμως συχνά είναι δύσκολο να συνδέσουν αυτή την κόπωση με συμπτώματα όπως ρινική συμφόρηση, πεπτικά προβλήματα ή πόνο», εξηγεί η δρ. Janice Johnston, συνιδρύτρια και chief medical officer του αμερικανικού προγράμματος υγείας Redirect Health. «Αντί γι’ αυτό, μπορεί να αποδώσουν αυτά τα σημάδια σε έλλειψη καφεΐνης, σε μια βραδιά που ξενύχτησαν ή στο άγχος της ημέρας».
Αν μετά το βραδινό “καληνύχτα” εμφανίζεις ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω, ίσως ήρθε η ώρα να μιλήσεις με γιατρό για αξιολόγηση.
Λαχάνιασμα/«κόψιμο» της ανάσας
Το να ξυπνάς λαχανιασμένος είναι συχνά ένδειξη υπνικής άπνοιας — μιας διαταραχής όπου η αναπνοή σταματά και ξεκινά επανειλημμένα στη διάρκεια του ύπνου.
«Κατά τον ύπνο, οι μύες χαλαρώνουν και ο λαιμός στενεύει ή “κλείνει”», λέει ο δρ. Zeeshan Khan, διευθυντής του Institute of Sleep Medicine στο Deborah Heart and Lung Center στο Νιου Τζέρσεϊ.
Η υπνική άπνοια συνδέεται επίσης με ροχαλητό, πνίξιμο στον ύπνο και πρωινό ξηρό στόμα ή πονοκέφαλο. Ένας ειδικός ύπνου μπορεί να ζητήσει μελέτη ύπνου για να διαπιστώσει αν υπάρχει άπνοια, η οποία συχνά αντιμετωπίζεται με συσκευή CPAP (συνεχής θετική πίεση αέρα που κρατά ανοιχτό τον αεραγωγό).
Ένας άλλος ένοχος μπορεί να είναι η οπισθορρινική καταρροή (postnasal drip). «Όταν υπερβολική βλέννα κατεβαίνει προς το πίσω μέρος του λαιμού, μπορεί να μπλοκάρει τον αεραγωγό, οδηγώντας σε προσωρινή διακοπή αναπνοής στον ύπνο», λέει η Johnston. Μπορεί να οφείλεται σε αλλεργίες, αλλαγές καιρού ή κοινό κρυολόγημα.
Η ενυδάτωση μπορεί να βοηθήσει να αραιώσει η βλέννα, όπως και αποχρεμπτικά/βλεννολυτικά (π.χ. guaifenesin), καθώς και ρινικές πλύσεις με φυσιολογικό ορό. Αν τα μη συνταγογραφούμενα δεν αρκούν, ειδικός μπορεί να χορηγήσει αποσυμφορητικό και να ελέγξει άλλα αίτια, όπως αλλεργίες ή ιγμορίτιδα.
Το γαστροοισοφαγικό reflux μπορεί επίσης να προκαλέσει λαχάνιασμα, όταν όξινα υγρά ανεβαίνουν προς τον οισοφάγο. «Συχνά οι ασθενείς νιώθουν μια όξινη γεύση στο στόμα», λέει η Johnston. Μπορεί να βοηθήσουν ο ύπνος στην αριστερή πλευρά, η ανύψωση του άνω μέρους του σώματος με wedge pillow ή τα αντιόξινα.
Ροχαλητό
Το ροχαλητό είναι επίσης συχνό σύμπτωμα υπνικής άπνοιας. «Όταν υπάρχει στένωση στον αεραγωγό — στη μύτη ή στον λαιμό — ο ιστός δονείται και δημιουργεί τον ήχο του ροχαλητού», λέει ο Khan. Μπορεί να συνδυάζεται με λαχάνιασμα/«ρουθούνισμα» στον ύπνο, πρωινό ξηρό στόμα και ρινική συμφόρηση.
Μπορεί ακόμη να σχετίζεται με αλλεργίες ή κρυολόγημα, καθώς και με αυξημένο βάρος. Δύσπνοια και αυξημένη εφίδρωση είναι επιπλέον συμπτώματα που μπορούν να διαταράξουν τον ύπνο.
Ο ειδικός μπορεί να ζητήσει μελέτη ύπνου. Αν δεν υπάρχει ένδειξη υπνικής άπνοιας, επιλογές περιλαμβάνουν ύπνο στο πλάι, ανύψωση κεφαλιού κρεβατιού, ρινικές ταινίες, ρινικά σπρέι ή στοματικό νάρθηκα.
Υπνοβασία
Η υπνοβασία ανήκει στις παραϋπνίες — ανεπιθύμητες συμπεριφορές ή εμπειρίες κατά τον ύπνο. «Συμβαίνει στο βαθύτερο στάδιο του non-REM ύπνου, όταν ο εγκέφαλος “διακόπτεται” και βρίσκεται σε ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης», εξηγεί ο Khan.
Μπορεί να πυροδοτηθεί από στέρηση ύπνου, στρες, άγχος ή πυρετό. Ορισμένα φάρμακα (υπνωτικά, κατασταλτικά ή ψυχιατρικά) επίσης συμβάλλουν, όπως και το αλκοόλ.
Η διάγνωση γίνεται με λεπτομερές ιστορικό και, αν χρειαστεί, με μελέτη ύπνου. Συνιστώνται προληπτικά μέτρα (π.χ. τροποποίηση φαρμάκων, αφύπνιση περίπου 15’ πριν τη συνηθισμένη ώρα υπνοβασίας) και αποφυγή εκλυτικών παραγόντων όπως στρες, αλκοόλ και στέρηση ύπνου.
Ομιλία στον ύπνο
Η ομιλία στον ύπνο (somniloquy) είναι από τις συχνότερες παραϋπνίες και συχνά άγνωστης αιτίας. «Είναι πιο συχνή σε άτομα με ψυχικές νόσους και μπορεί να σχετίζεται με υπνοβασία και εφιάλτες», λέει ο Khan. Άλλοι παράγοντες είναι το έντονο συναισθηματικό στρες, οι πυρετοί και η κατάχρηση ουσιών.
«Αυτές οι καταστάσεις μπορούν να μειώσουν τη συγκέντρωση, να προκαλέσουν έντονες μεταπτώσεις διάθεσης ή και ψευδαισθήσεις», λέει η Johnston. Αν η ομιλία στον ύπνο δεν είναι κάτι συνηθισμένο ή προκαλεί ανησυχία, είναι σημαντικό να δεις ειδικό. Η αντιμετώπιση εστιάζει στην αποφυγή triggers (στρες, στέρηση ύπνου, αλκοόλ). Επίσης, ορισμένα φάρμακα, όπως αντικαταθλιπτικά, μπορεί να πυροδοτήσουν το σύμπτωμα — άρα ο γιατρός ίσως προτείνει αλλαγές.
Χρόνιοι εφιάλτες
Οι επίμονοι εφιάλτες μπορεί να προκαλούνται από ψυχολογικούς εκλυτικούς παράγοντες, με συχνότερους το άγχος και την κατάθλιψη. Αλλαγές στο πρόγραμμα που μειώνουν ή διαταράσσουν τον ύπνο μπορούν επίσης να τους αυξήσουν, όπως και το PTSD.
Θεραπεία χρειάζεται όταν οι εφιάλτες προκαλούν δυσφορία, διαλύουν τον ύπνο και επηρεάζουν τη λειτουργικότητα της ημέρας. «Οι χρόνιοι εφιάλτες συνδέονται με σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία», λέει η Johnston, γι’ αυτό και είναι σημαντικό να ζητηθεί βοήθεια από επαγγελματία υγείας.
Μπορεί να αποτελούν παρενέργεια φαρμάκου (οπότε ο γιατρός μπορεί να αλλάξει δοσολογία ή αγωγή) ή να σχετίζονται με άγχος/κατάθλιψη, όπου βοηθούν δεξιότητες διαχείρισης χρόνου, προτεραιοτήτων και στρες. Η imagery rehearsal therapy (αναπαράσταση/«πρόβα» αλλαγμένου τέλους του εφιάλτη σε εγρήγορση) μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική σε εφιάλτες που σχετίζονται με PTSD.
Συχνές νυχτερινές επισκέψεις στην τουαλέτα
Η νυκτουρία (nocturia) — το ξύπνημα για ούρηση — γίνεται συχνότερη με την ηλικία, αλλά μπορεί να δείχνει και κάτι άλλο.
Μια προφανής αιτία είναι πολλά υγρά πριν τον ύπνο. Όμως υπάρχουν και πιο σοβαρές αιτίες: ουρολοίμωξη, διαβήτης, διογκωμένος προστάτης ή χρόνια νεφρική ανεπάρκεια.
Για αυτοπαρακολούθηση, μπορείς να περιορίσεις τα υγρά πριν τον ύπνο και να κρατήσεις για λίγες μέρες «ημερολόγιο κύστης»: τι πίνεις, πόσο συχνά πας τουαλέτα και περίπου πόσο ούρησες, καθώς και φάρμακα/UTIs/συνοδά συμπτώματα. Ο γιατρός μπορεί να αξιοποιήσει αυτά τα δεδομένα για πιθανές αιτίες και θεραπεία (π.χ. φάρμακα για υπερδραστήρια κύστη ή αντιμετώπιση του υποκείμενου προβλήματος).
Τρίξιμο δοντιών
Ο βρουξισμός ύπνου (σφίξιμο/τρίξιμο) μπορεί να φαίνεται την ημέρα ως αμβλύς πονοκέφαλος ή πόνος στη γνάθο. Είναι διαταραχή κίνησης που σχετίζεται με τον ύπνο και συνδέεται συχνά με ροχαλητό και υπνική άπνοια.
«Μπορεί να οφείλεται σε στρες και άγχος, αλλά συχνά σχετίζεται περισσότερο με προβλήματα σύγκλεισης», λέει η Johnston. Ο οδοντίατρος μπορεί να εντοπίσει φθορές ή κινητικότητα δοντιών και να προτείνει νάρθηκα για προστασία τη νύχτα.
“Κοιμάμαι αμέσως” (πολύ γρήγορα)
Το να σε παίρνει γρήγορα ο ύπνος δεν είναι κακό, αν ξυπνάς ξεκούραστος. Όμως αν κοιμάσαι λιγότερο από τις συστηνόμενες 7–9 ώρες και «σβήνεις» με το που ακουμπάς στο μαξιλάρι, μπορεί το σώμα σου να ζητά περισσότερο ύπνο.
Σημάδια στέρησης ύπνου είναι η υπνηλία μέσα στην ημέρα, δυσκολία ρύθμισης συναισθημάτων και μειωμένη συγκέντρωση, ή νύστα σε μονότονες δραστηριότητες (τηλεόραση, οδήγηση). Αν υποψιάζεσαι στέρηση ύπνου, μπορείς να χρησιμοποιήσεις την Epworth Sleepiness Scale, αλλά συνιστάται και αξιολόγηση από ειδικό ύπνου — ειδικά αν τηρείς σωστή υγιεινή ύπνου και το πρόβλημα συνεχίζεται.
Μπορεί επίσης να δείχνει διαταραχή όπως υπνική άπνοια ή ναρκοληψία, όπου η υπνηλία εμφανίζεται αιφνίδια (sleep attacks). «Στη ναρκοληψία υπάρχει απώλεια ενός νευροδιαβιβαστή που ρυθμίζει την εγρήγορση», λέει ο Khan. Εκτός από υπνηλία/“επιθέσεις” ύπνου, μπορεί να υπάρχει καταπληξία (παροδική μυϊκή αδυναμία) και διαταραγμένος νυχτερινός ύπνος. Η διάγνωση γίνεται από ειδικό και η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή.
Φαγητό στον ύπνο
Οι διαταραχές φαγητού σχετιζόμενες με τον ύπνο (SRED) είναι επεισόδια κατανάλωσης φαγητού ενώ το άτομο κοιμάται και δεν έχει επίγνωση. Μπορεί να είναι φαρμακογενείς (συχνά με υπνωτικά όπως zolpidem ή eszopiclone) ή να εμφανίζονται σε άτομα με άλλες διαταραχές ύπνου (π.χ. restless legs).
Τα άτομα αυτά έχουν αυξημένο κίνδυνο κόπωσης, κατάθλιψης και αύξησης βάρους, αλλά και ατυχημάτων στην κουζίνα ή ακόμα και κατανάλωσης μη βρώσιμων ουσιών. Αν ευθύνεται φάρμακο, ο ειδικός μπορεί να προτείνει αλλαγή ή διακοπή. Αν όχι, μπορεί να συστήσει αλλαγές τρόπου ζωής και μέτρα ασφάλειας (απομάκρυνση κινδύνων, κλειδαριές σε ψυγείο/ντουλάπια/φούρνο, συναγερμός στην πόρτα κρεβατοκάμαρας).
Πώς να αυτοπαρακολουθείσαι όταν ζεις μόνος
Συχνά σύντροφος ή συγκάτοικος παρατηρεί διαταραχές ύπνου. Όταν ζεις μόνος, είναι πιο δύσκολο. «Μερικές φορές το σπίτι είναι αναστατωμένο χωρίς να ήταν έτσι πριν τον ύπνο — αυτό μπορεί να είναι ένδειξη ότι κάτι συμβαίνει», λέει ο δρ. Thomas Hammond, νευρολόγος στο Marcus Neuroscience Institute στη Φλόριντα.
Τις περισσότερες φορές, απλώς νιώθεις ότι κάτι δεν πάει καλά — π.χ. υπερβολική κούραση ή ευερεθιστότητα παρά τον “επαρκή” ύπνο — χωρίς σαφή σημάδια.
Εδώ μπαίνουν οι sleep trackers: φορετές συσκευές, συσκευές κομοδίνου ή αισθητήρες στο κρεβάτι. Οι φορετές καταγράφουν κίνηση, καρδιακό ρυθμό και μοτίβα αναπνοής. Οι συσκευές κομοδίνου καταγράφουν αναπνοή και κίνηση (και συχνά θόρυβο/θερμοκρασία/φως). Οι αισθητήρες κρεβατιού καταγράφουν κίνηση και καρδιακό ρυθμό (μερικές φορές και θερμοκρασία/υγρασία). Ακανόνιστοι καρδιακοί ρυθμοί μπορεί να σχετίζονται με καταστάσεις όπως υπερθυρεοειδισμός ή υπερβολικό στρες.
Αν συγκεντρώσεις 2–3 εβδομάδες δεδομένων, μπορείς να τα πας στον γιατρό. Επειδή οι καταναλωτικές συσκευές δεν είναι ρυθμισμένες για κλινική διάγνωση, δεν «βγάζουν διάγνωση», αλλά μπορούν να βοηθήσουν να αποφασιστεί αν χρειάζεται κλινικός έλεγχος.
