Τι αλλάζει για την Αθήνα μετά την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου

• Η ανατολική Λιβύη εγκατέλειψε την πολυετή αντίθεσή της στο μνημόνιο του 2019, μετά την απομάκρυνση του προέδρου της Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ.
• Ελλάδα και ΕΕ διατηρούν τη θέση τους ότι το μνημόνιο είναι άκυρο και αντίθετο στο Δίκαιο της Θάλασσας. Η κοινοβουλευτική κύρωση δεν αίρει τις αντιρρήσεις τους.
• Το βασικό διακύβευμα αφορά την πορεία των ελληνολιβυκών συνομιλιών και τις πιθανές κινήσεις αξιοποίησης των θαλάσσιων διεκδικήσεων μέσω ενεργειακών συμφωνιών.

Νέα πίεση στις σχέσεις Ελλάδας–Λιβύης δημιουργεί η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων την Τρίτη 20 Οκτωβρίου, καθώς η ανατολική πλευρά της χώρας εγκαταλείπει τη στάση απόρριψης που διατηρούσε από το 2019.

Η εξέλιξη αποτυπώνει την ενίσχυση των σχέσεων της Τουρκίας με την πλευρά Χαφτάρ και επιβαρύνει το περιβάλλον των συνομιλιών με την Αθήνα για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.

Η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε άμεσα, ενώ Αντόνιο Κόστα και Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επαναβεβαίωσαν την ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Παράλληλα, οι αλλαγές στην ηγεσία της λιβυκής Βουλής φέρνουν στο προσκήνιο τον ρόλο του Σαντάμ Χαφτάρ και τις προσπάθειες της Άγκυρας να διατηρήσει επιρροή και στα δύο κέντρα εξουσίας της Λιβύης.

Η απάντηση της Αθήνας και η ευρωπαϊκή στήριξη

Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την κύρωση, υπογραμμίζοντας ότι δεν μεταβάλλει τον «παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο» χαρακτήρα του μνημονίου.

Η Αθήνα επιμένει ότι η συμφωνία παραβλέπει τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες. Κάλεσε τη λιβυκή πλευρά να αποφύγει ενέργειες που υπονομεύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και γνωστοποίησε ότι έχει ενημερώσει εταίρους και συμμάχους, προαναγγέλλοντας τις ενδεδειγμένες ενέργειες για την προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Στην κοινή δήλωσή τους, οι πρόεδροι του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπενθύμισαν ότι η θέση της ΕΕ παραμένει αμετάβλητη από το 2019: το μνημόνιο θίγει δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρο.

Επανέλαβαν επίσης την αντίθεση της Ένωσης σε εξωτερικές παρεμβάσεις στη Λιβύη.

Η Άγκυρα, από την πλευρά της, χαιρέτισε την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία σέβεται τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα Τουρκίας και Λιβύης.

Η απομάκρυνση Σάλεχ άνοιξε τον δρόμο

Κρίσιμο σημείο των εξελίξεων αποτέλεσε η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία της λιβυκής Βουλής, περίπου δύο εβδομάδες πριν από την κύρωση.

Ο Σάλεχ είχε αντιταχθεί στο μνημόνιο από την υπογραφή του. Σύμφωνα με την ανάλυση του διπλωματικού συντάκτη της ΕΡΤ, Νίκου Μελέτη, το περιβάλλον του είχε δεχθεί έντονες πιέσεις για να προχωρήσει η κοινοβουλευτική διαδικασία, χωρίς ο ίδιος να συναινέσει.

Η απομάκρυνσή του εντάσσεται σε ευρύτερες εσωτερικές ανακατατάξεις και δεν αποδίδεται αποκλειστικά στη στάση του απέναντι στο μνημόνιο.

Σύμφωνα με σχετικά ρεπορτάζ ο διάδοχός του, Αλ-Σαλίχιν Αμπντουλνάμπι αλ-Ομπέιντι, συνδέεται με τον Σαντάμ Χαφτάρ και προέρχεται από την προεδρία της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Τουρκολιβυκής Φιλίας. Η προώθηση της κύρωσης αποτέλεσε μία από τις πρώτες κινήσεις της νέας κοινοβουλευτικής ηγεσίας.

Πώς η Τουρκία πλησίασε την πλευρά Χαφτάρ

Η σημερινή προσέγγιση απέχει σημαντικά από τις συνθήκες υπό τις οποίες υπογράφηκε το μνημόνιο το 2019.

Τότε, η Τουρκία στήριζε την κυβέρνηση της Τρίπολης απέναντι στις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ. Τα τελευταία χρόνια, όμως, επιδίωξε να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με την ανατολική Λιβύη, διευρύνοντας τις πολιτικές επαφές και την οικονομική παρουσία της.

Η προσέγγιση συνδέθηκε με επενδυτικές προοπτικές και την αναζήτηση πολιτικής στήριξης από τον Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος επιδιώκει ισχυρότερο ρόλο στις μελλοντικές εξελίξεις της χώρας.

Η Άγκυρα φέρεται να είχε διαμηνύσει ότι η μη προώθηση του μνημονίου θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναπροσανατολισμό της υποστήριξής της προς την Τρίπολη. Πρόκειται για εκτίμηση του διπλωματικού παρασκηνίου και όχι για δημοσιοποιημένη συμφωνία μεταξύ των πλευρών.

Η κύρωση, πάντως, δείχνει ότι η Τουρκία εξασφάλισε πλέον την κοινοβουλευτική υποστήριξη μιας πλευράς που μέχρι πρόσφατα αντιτασσόταν στο μνημόνιο.

Τι αλλάζει για τις συνομιλίες με την Ελλάδα

Η Αθήνα είχε επενδύσει στη διατήρηση ανοικτών διαύλων τόσο με την Τρίπολη όσο και με την ανατολική Λιβύη.

Στις επαφές αυτές περιλαμβάνονται οι συναντήσεις του Γιώργου Γεραπετρίτη με τον Χαλίφα Χαφτάρ στη Βεγγάζη και με τον Σαντάμ Χαφτάρ στην Αθήνα. Σύμφωνα με το δεύτερο δημοσίευμα, οι επαφές είχαν αναδείξει διάθεση συνεργασίας, χωρίς να εξασφαλίσουν σαφή δέσμευση κατά της κύρωσης.

Όπως επισημαίνει ο Νίκος Μελέτης, ακόμη και όταν οι ελληνολιβυκές συνομιλίες διεξάγονταν σε θετικό κλίμα, η λιβυκή πλευρά δεν είχε αποκηρύξει το μνημόνιο.

Η νέα απόφαση περιορίζει περαιτέρω την πολιτική απόσταση μεταξύ των δύο λιβυκών κέντρων εξουσίας στο συγκεκριμένο ζήτημα. Αυτό δυσκολεύει την προσπάθεια εξεύρεσης κοινής βάσης με την Ελλάδα για την οριοθέτηση, χωρίς να σημαίνει αυτομάτως ότι οι συνομιλίες τερματίζονται.

Η κύρωση και το διεθνές νομικό ζήτημα

Η κοινοβουλευτική έγκριση έχει σημασία για την εσωτερική πολιτική και θεσμική αντιμετώπιση του μνημονίου στη Λιβύη. Δεν αίρει, όμως, τις αντιρρήσεις για την επίδρασή του στα δικαιώματα τρίτων κρατών, στις οποίες στηρίζονται οι θέσεις της Ελλάδας και της ΕΕ.

Παράλληλα, η προηγούμενη απουσία κύρωσης δεν είχε εμποδίσει την Τουρκία και τη Λιβύη να επικαλούνται το μνημόνιο διεθνώς, καταθέτοντας επιστολές και χάρτες στον ΟΗΕ.

Η Λιβύη το είχε επικαλεστεί και στις αντιρρήσεις της για τις ελληνικές ενεργειακές πρωτοβουλίες νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης.

Επομένως, η εξέλιξη δεν δημιουργεί για πρώτη φορά τις σχετικές διεκδικήσεις. Ενισχύει, ωστόσο, την πολιτική υποστήριξή τους στο εσωτερικό της Λιβύης.

Το ενεργειακό ενδεχόμενο που παρακολουθεί η Αθήνα

Πρόσθετο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πιθανή αξιοποίηση της τουρκολιβυκής συνεργασίας στον τομέα των υδρογονανθράκων. Πλέον τίθεται το ενδεχόμενο ενεργοποίησης του δεύτερου μνημονίου ενεργειακής συνεργασίας, με δραστηριοποίηση της τουρκικής πετρελαϊκής εταιρείας TPAO σε θαλάσσιες περιοχές που διεκδικεί η Λιβύη.

Η κοινοβουλευτική κύρωση δεν ισοδυναμεί με ανακοίνωση συγκεκριμένων ερευνών ή γεωτρήσεων. Ενδεχόμενες επιχειρησιακές κινήσεις σε περιοχές όπου προβάλλονται επικαλυπτόμενες διεκδικήσεις θα μπορούσαν, όμως, να μεταφέρουν τη διαφορά από το διπλωματικό πεδίο στην πράξη.

Η Αίγυπτος και οι επόμενες ευρωπαϊκές κινήσεις

Η απομάκρυνση Σάλεχ έχει σημασία και για την Αίγυπτο, καθώς το Κάιρο χάνει έναν στενό συνομιλητή του στην ανατολική Λιβύη, ενώ παρακολουθεί την ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στα δυτικά σύνορά του.

Η αιγυπτιακή ανακοίνωση για την επικοινωνία των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Αιγύπτου αναφέρθηκε στις εξελίξεις στη Λιβύη, χωρίς ειδική μνεία στην κύρωση. Η παράλειψη αυτή δεν αρκεί από μόνη της για να τεκμηριώσει αλλαγή της αιγυπτιακής θέσης απέναντι στο μνημόνιο.

Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, η κοινή δήλωση Κόστα–φον ντερ Λάιεν παρέχει σαφή διπλωματική στήριξη στην Αθήνα. Δεν περιλαμβάνει, ωστόσο, ανακοίνωση παγώματος χρηματοδοτήσεων ή νέων όρων για τα ευρωπαϊκά προγράμματα προς τη Λιβύη.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η καταδίκη θα συνοδευτεί από συγκεκριμένα μέτρα και πώς θα επηρεαστούν οι επαφές για τις θαλάσσιες ζώνες.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• 40 UNDER 40 2026: Όλοι οι νέοι επιχειρηματίες που ξεχώρισαν φέτος
• Ανακαίνιση Κατοικίας: Πώς το μέτρο στοχεύει στη μείωση των ενοικίων – Ποιες εργασίες καλύπτονται
• Μπορεί η Ελλάδα να γίνει Γαλλία;
• DBRS: Γιατί ξεχωρίζουν θετικά οι ελληνικές τράπεζες έναντι των ευρωπαϊκών