Ακρίβεια λόγω… Ιράν: Πλαφόν, έλεγχοι και φόβοι για ανατιμήσεις στην ελληνική αγορά

Η κρίση στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο το ενδεχόμενο νέων ανατιμήσεων στην ενέργεια και στα βασικά αγαθά, σε μια περίοδο κατά την οποία τα ελληνικά νοικοκυριά εξακολουθούν να σηκώνουν το βάρος των μεγάλων αυξήσεων της προηγούμενης τετραετίας. Παρά την ανησυχία, η εικόνα της αγοράς δείχνει σήμερα πιο οργανωμένη σε σχέση με προηγούμενες περιόδους διεθνούς αναταραχής, ενώ η κυβέρνηση έχει ήδη θέσει σε εφαρμογή παρεμβάσεις με στόχο να περιοριστεί η μεταφορά των πιέσεων στον τελικό καταναλωτή.

Σύμφωνα με το ΑΠΕ, κεντρικός άξονας της παρέμβασης είναι η επιβολή πλαφόν σε κρίσιμους τομείς, τόσο στην ενέργεια όσο και σε βασικές κατηγορίες τροφίμων και ειδών διαβίωσης. Στόχος είναι να ανακοπεί η άμεση μετακύλιση πιθανών αυξήσεων στο ράφι και να αποφευχθούν φαινόμενα αισχροκέρδειας σε μια συγκυρία υψηλής αβεβαιότητας.

Πλαφόν και αυστηρότεροι έλεγχοι

Με πράξη νομοθετικού περιεχομένου, η κυβέρνηση ενεργοποίησε έκτακτα μέτρα για την αγορά καυσίμων και βασικών αγαθών. Ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος έχει επισημάνει ότι η διεθνής αβεβαιότητα επιβαρύνει την οικονομία και ενισχύει τις πιέσεις στην εφοδιαστική αλυσίδα, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι πληθωριστικές πιέσεις, ιδίως στα βασικά είδη.

Στο πλαίσιο αυτό, έχουν ήδη ενταθεί οι έλεγχοι στην αγορά, με περίπου 1.500 ελέγχους να έχουν πραγματοποιηθεί σε πρατήρια καυσίμων. Παράλληλα, τίθεται σε ισχύ πλαφόν στα περιθώρια κέρδους για βασικά είδη διαβίωσης και τρόφιμα.

Σύμφωνα με το μέτρο, κανένα προϊόν δεν θα μπορεί να πωλείται με υψηλότερο περιθώριο κέρδους από εκείνο που ίσχυε το 2025. Η ρύθμιση θα ισχύσει έως τις 30 Ιουνίου και στη συνέχεια θα επανεκτιμηθεί ως προς το εύρος εφαρμογής της.

Οι κυρώσεις είναι ιδιαίτερα αυστηρές, καθώς τα πρόστιμα για παραβάσεις μπορούν να φτάσουν έως και τα 5 εκατ. ευρώ. Το μέτρο καλύπτει το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ, τη βιομηχανία και τις εταιρείες διακίνησης προϊόντων. Το μήνυμα της κυβέρνησης είναι σαφές: το επιχειρηματικό κέρδος θεωρείται θεμιτό, όχι όμως η αισχροκέρδεια σε συνθήκες κρίσης.

Η θέση των σούπερ μάρκετ

Από την πλευρά της οργανωμένης λιανικής, η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας υποστήριξε ότι τα μέλη της βρίσκονται διαχρονικά στο πλευρό των ελληνικών νοικοκυριών, ιδιαίτερα σε περιόδους διεθνούς αβεβαιότητας.

Στην ανακοίνωσή της σημειώνει ότι η εμπειρία των τελευταίων ετών, αλλά και τα γρήγορα αντανακλαστικά του κλάδου, αποδεικνύουν πως τα σούπερ μάρκετ λειτουργούν με διαφάνεια, υπευθυνότητα και σεβασμό προς τον καταναλωτή, ανεξάρτητα από την επιβολή οριζόντιων μέτρων από την Πολιτεία.

Η ΕΣΕ επικαλείται μάλιστα στοιχεία του ΙΕΛΚΑ, σύμφωνα με τα οποία ο μέσος πληθωρισμός στα σούπερ μάρκετ διαμορφώθηκε στο 1,29% το 2025, παρά την κατάργηση του πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς. Κατά την Ένωση, αυτό δείχνει ότι ο υγιής ανταγωνισμός και η ομαλή λειτουργία της αγοράς μπορούν να διατηρούν τις τιμές σε ελεγχόμενα επίπεδα.

Πώς φτάνει η κρίση στο ελληνικό νοικοκυριό

Ο Γεώργιος Μπάλτας, καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ και Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, εξηγεί ότι η Ελλάδα δεν εισάγει καύσιμα από το Ιράν, ωστόσο προϊόντα όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο τιμολογούνται στις διεθνείς αγορές. Αυτό σημαίνει ότι όταν διαταράσσεται ένας στρατηγικός κόμβος του διεθνούς εφοδιασμού, οι επιπτώσεις μεταδίδονται ευρύτερα, ανεξάρτητα από την άμεση εμπορική σχέση μιας χώρας με την περιοχή της κρίσης.

Όπως σημειώνει, η πρώτη και πιο άμεση επίπτωση για τον Έλληνα καταναλωτή είναι οι ανατιμήσεις στα καύσιμα. Η άνοδος των τιμών του πετρελαίου είναι μέχρι στιγμής συγκρίσιμη με προηγούμενες κρίσεις στη Μέση Ανατολή, όμως στο φυσικό αέριο οι επιπτώσεις εμφανίζονται πιο έντονες, με συνέπειες στην ηλεκτροπαραγωγή και στη θέρμανση, καθώς παραμένει βασικό στοιχείο του ενεργειακού μείγματος.

Παράλληλα, ο ίδιος υπογραμμίζει ότι οι τιμές της ενέργειας χαρακτηρίζονται διαχρονικά από έντονες διακυμάνσεις. Επομένως, εάν η σύρραξη αποκλιμακωθεί σχετικά γρήγορα, δεν αποκλείεται να επιστρέψουν σε προ της κρίσης επίπεδα.

Οι τρεις δίαυλοι μετάδοσης στα τρόφιμα

Σε ό,τι αφορά τα τρόφιμα, ο αντίκτυπος έρχεται συνήθως με καθυστέρηση, αλλά ενδέχεται να αποδειχθεί πιο επίμονος από το ενεργειακό σοκ. Ο Γεώργιος Μπάλτας εντοπίζει τρεις βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων η κρίση μεταφέρεται στις τιμές των τροφίμων.

Ο πρώτος είναι το μεταφορικό κόστος. Η αύξηση ναύλων και ασφαλίστρων επιβαρύνει τη διακίνηση των εμπορευμάτων και τελικά ενσωματώνεται στην τελική τιμή.

Ο δεύτερος είναι το ενεργειακό κόστος, το οποίο επηρεάζει τόσο την αγροτική όσο και τη βιομηχανική παραγωγή, ενώ καθιστά ακριβότερη και κάθε φάση της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Ο τρίτος αφορά τα λιπάσματα και άλλες εισροές στην αγροτική παραγωγή. Ενδεχόμενη άνοδος του κόστους τους μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερες αποδόσεις, ακριβότερη παραγωγή και τελικά υψηλότερες τιμές στο ράφι.

Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι αυτά τα τρία κανάλια έρχονται να επιβαρύνουν έναν ήδη πιεσμένο καταναλωτή, σε μια αγορά που έχει βιώσει τις σωρευτικές αυξήσεις της περιόδου 2021-2025.

Το «καλό» και το «κακό» σενάριο

Ο Γεώργιος Μπάλτας περιγράφει δύο βασικά σενάρια για την πορεία της κρίσης. Στο πρώτο, που θα μπορούσε να θεωρηθεί το θετικό σενάριο, η αποκλιμάκωση έρχεται μέσα σε λίγες εβδομάδες. Σε αυτή την περίπτωση, οι επιπτώσεις στα καύσιμα και στα καταναλωτικά αγαθά θα είναι αισθητές, αλλά προσωρινές, με τις τιμές να σταθεροποιούνται ή και να επιστρέφουν σταδιακά στα προηγούμενα επίπεδα.

Στο δεύτερο, δυσμενέστερο σενάριο, η σύρραξη παρατείνεται και το ενεργειακό κόστος παραμένει σε πολύ υψηλά επίπεδα. Τότε, οι πιέσεις δεν θα περιοριστούν στα καύσιμα και στη θέρμανση, αλλά θα διαχυθούν σε όλη την αλυσίδα παραγωγής και διανομής, προκαλώντας ευρύτερο κύμα ανατιμήσεων στην ελληνική οικονομία.

Ο ψυχολογικός παράγοντας στην αγορά

Ιδιαίτερη σημασία δίνει ο καθηγητής και στην ψυχολογία της αγοράς. Όπως αναφέρει, σε μεγάλες κρίσεις ο ψυχολογικός παράγοντας αποδεικνύεται συχνά ισχυρότερος απ’ όσο αρχικά εκτιμάται.

Η ανησυχία για πιθανές ελλείψεις ή για επικείμενες αυξήσεις μπορεί να οδηγήσει τους καταναλωτές σε προληπτικές αγορές, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται συνθήκες που ενισχύουν τελικά τις ίδιες τις πιέσεις που φοβούνται. Ταυτόχρονα, η διάχυτη αβεβαιότητα ωθεί πολλά νοικοκυριά σε πιο επιφυλακτική καταναλωτική συμπεριφορά και σε προσπάθεια περιορισμού δαπανών.

Από την άλλη πλευρά, οι επιχειρήσεις μπορεί να παγώσουν επενδύσεις ή να καθυστερήσουν αποφάσεις λόγω υπερβολικής ανησυχίας, διευρύνοντας έτσι το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης. Σε τέτοιες συνθήκες, η αυτοσυγκράτηση, η ψυχραιμία και η θεσμική εποπτεία της αγοράς καθίστανται κρίσιμες.

Το νέο προφίλ του Έλληνα καταναλωτή

Η πίεση που έχει δεχθεί το διαθέσιμο εισόδημα τα τελευταία χρόνια έχει ήδη μεταβάλει ουσιαστικά τη συμπεριφορά των Ελλήνων καταναλωτών. Η περίοδος υψηλού πληθωρισμού σε τρόφιμα και ενέργεια έχει διαμορφώσει ένα πιο προσεκτικό και «συντηρητικό» καταναλωτικό προφίλ.

Τα νοικοκυριά συγκρίνουν πλέον συστηματικότερα τις τιμές, αναζητούν προσφορές, στρέφονται σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας και περιορίζουν δαπάνες σε μη βασικά αγαθά. Στον τομέα των τροφίμων, παρατηρείται μεγαλύτερη οργάνωση στις αγορές, αποφυγή σπατάλης και έμφαση στην τιμή σε συνδυασμό με την ποσότητα.

Η έρευνα της Circana με τίτλο «Καταναλωτικές τάσεις στην Ελλάδα: Οικονομική πίεση, νέες συνήθειες, νέες ευκαιρίες» αποτυπώνει με σαφήνεια αυτή τη μετατόπιση. Μόλις ένας στους πέντε καταναλωτές δηλώνει ότι αισθάνεται οικονομικά ασφαλής, ενώ περίπου το ένα τέταρτο των νοικοκυριών αναφέρει ότι δυσκολεύεται να καλύψει τις μηνιαίες υποχρεώσεις του.

Η οικονομική πίεση μεταφράζεται άμεσα στις επιλογές αγοράς: το 60% δηλώνει ότι αγοράζει προϊόντα κυρίως όταν βρίσκονται σε προσφορά, το 43% στρέφεται περισσότερο σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, το 57% έχει περιορίσει αγορές μη αναγκαίων ειδών, ενώ το 52% συγκρίνει τιμές και επιλέγει συνήθως τη φθηνότερη μάρκα. Παράλληλα, ένα σημαντικό ποσοστό περιορίζει ποσότητες, κόβει συγκεκριμένα προϊόντα ή στρέφεται σε φθηνότερες κατηγορίες.

Αντίστοιχες μεταβολές καταγράφονται και στην κατανάλωση εκτός σπιτιού. Η μεγάλη πλειονότητα των καταναλωτών δηλώνει ότι έχει μειώσει δαπάνες για φαγητό, διασκέδαση, ένδυση και αξεσουάρ, ακόμη κι αν η έξοδος παραμένει βασική κοινωνική ανάγκη.

Το νέο τοπίο στη λιανική

Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η λιανική αγορά περνά σε μια νέα φάση, όπου η σχέση ποιότητας-τιμής, οι προσφορές, τα value προϊόντα και η ευελιξία των επιχειρήσεων γίνονται καθοριστικοί παράγοντες επιτυχίας.

Παρά την πίεση, η έρευνα της Circana εντοπίζει και ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις που θα προσαρμοστούν γρήγορα στις νέες συνθήκες. Η ανάπτυξη private label, η ενίσχυση των προωθητικών ενεργειών και οι λύσεις που διευκολύνουν την κατανάλωση στο σπίτι αναδεικνύονται σε βασικές κατευθύνσεις για όποιον θέλει να διατηρήσει ή να αυξήσει το μερίδιό του στην αγορά.

Σε αυτό το περιβάλλον, η εξέλιξη της μεσανατολικής κρίσης δεν θα καθορίσει μόνο το ύψος των ανατιμήσεων, αλλά και τον ρυθμό με τον οποίο θα μετασχηματιστεί περαιτέρω η σχέση του Έλληνα καταναλωτή με την αγορά.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Πώς το Ιράν εργαλειοποιεί το παγκόσμιο πετρέλαιο απέναντι στην αμερικανική στρατιωτική υπεροχή
• Axios: Σχέδιο για μεγάλη χερσαία εισβολή του Ισραήλ στον Λίβανο
• Τραμπ: «Το Ιράν έχει ηττηθεί εντελώς και εκλιπαρεί για συμφωνία»
• ΑΑΔΕ: Το Στρατηγικό Σχέδιο 2025-2029 – Έλεγχοι με Τεχνητή Νοημοσύνη και νέα ψηφιακά εργαλεία