Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Μια διαδρομή χωρίς δισταγμούς, παράλληλη με την Ιστορία
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από διεθνώς αναγνωρισμένη ιστορικός: ήταν μια δημόσια φωνή που δεν φοβήθηκε τη σύγκρουση, χρησιμοποίησε το Βυζάντιο για να μιλήσει για εξουσία και ταυτότητα και άφησε αποτύπωμα τόσο στην ακαδημαϊκή κοινότητα όσο και στη σύγχρονη πολιτική σκέψη.
Μια διαδρομή παράλληλη με την Ιστορία
Γεννημένη το 1926 στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς, η Αρβελέρ έζησε από κοντά την Κατοχή, τον Διχασμό και τις μεγάλες τομές του 20ού αιώνα. Η ίδια θεωρούσε ότι η προσωπική της εξέλιξη συνδέθηκε άρρηκτα με τις ιστορικές συγκυρίες, αλλά και με τις αρχές που πήρε από την οικογένειά της: «Το πρόσωπο είναι σπαθί» και «να ξέρεις τη θέση σου».
Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και νωρίς επέλεξε το Παρίσι, όπου αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της βυζαντινολογίας. Το 1967 έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη και το 1976 έγραψε ιστορία ως η πρώτη γυναίκα πρύτανης σε ένα πανεπιστήμιο επτά αιώνων.
Αυθεντία στο εξωτερικό, δημόσιο πρόσωπο στην Ελλάδα
Στο εξωτερικό, η Αρβελέρ αντιμετωπιζόταν ως αδιαμφισβήτητη αυθεντία. Στην Ελλάδα, όμως, εξελίχθηκε σε δημόσιο πρόσωπο με αιχμηρό λόγο. Δεν μιλούσε για να καθησυχάσει, αλλά για να προκαλέσει σκέψη — και συχνά αντιδράσεις.
Με χαρακτηριστικές ατάκες, περιέγραψε την ελληνική ταυτότητα ως «μεταίχμιο» ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, ενώ έβλεπε την Ιστορία όχι ως αφήγηση μεγαλείου, αλλά ως εργαλείο κατανόησης της εξουσίας, των μύθων και των κοινωνικών αδιεξόδων.
Σχέσεις με την πολιτική εξουσία
Διατηρούσε στενή σχέση αλληλοεκτίμησης με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον οποίο χαρακτήριζε «δωρικό» και έναν από τους τελευταίους μεγάλους πολιτικούς της χώρας. Αντίστοιχα, στη Γαλλία είχε συχνή επικοινωνία με τον Φρανσουά Μιτεράν, με τον οποίο αντάλλασσε σκέψεις για την πολιτική, την εξουσία και τη θρησκεία, συχνά με έντονη δόση χιούμορ.
Παρά τις σχέσεις αυτές, δεν δίσταζε να ασκεί κριτική. Δήλωνε αριστερή χωρίς κομματική ένταξη και αντιμετώπιζε την πολιτική ως ιστορική συμπεριφορά, όχι ως επικοινωνιακό προϊόν.
Η ανθρώπινη διάσταση
Πίσω από τη δημόσια φιγούρα υπήρχε και η προσωπική ιστορία: Ο γάμος της με τον Ζακ Αρβελέρ, τον οποίο θεωρούσε καθοριστικό για τη ζωή της, αλλά και οι νεανικές φιλίες της στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’40. Ανάμεσά τους και ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος, όπως αποκαλύφθηκε χρόνια αργότερα, υπήρξε σιωπηλά ερωτευμένος μαζί της.
Η ίδια μιλούσε για τη μνήμη της Μικρασίας, για το «βάρος» της Ιστορίας που κουβαλά κανείς χωρίς να το βλέπει, και για την πατρίδα ως συναίσθημα και συλλογική εμπειρία — όχι ως σύνθημα.
Η κληρονομιά
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πέθανε στις 16 Φεβρουαρίου 2026, αφήνοντας πίσω της κάτι σπάνιο: έναν δημόσιο λόγο που δεν φοβήθηκε να συγκρουστεί με μύθους, βεβαιότητες και εθνικές αυταπάτες. Απέδειξε ότι η γνώση μπορεί να γίνει εξουσία χωρίς να μετατραπεί σε κυνισμό — και ότι η Ιστορία μπορεί να είναι ζωντανή, ενοχλητική και απολύτως παρούσα.
