Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Πώς άλλαξε την ιστορική εικόνα του Βυζαντίου
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (1926-2026) έφυγε από τη ζωή με όλες τις τιμές που της άξιζαν. Το επιστημονικό της έργο αποθεώθηκε, η συμμετοχή της στην Αντίσταση κατά του ναζισμού αναγνωρίστηκε, ενώ η πανεπιστημιακή της πορεία στη Γαλλία και στη διεθνή ιστοριογραφική σκηνή αναδείχθηκε σε όλες τις διαστάσεις της. Όσοι τη γνώρισαν μίλησαν για μια εμβληματική προσωπικότητα της βυζαντινολογίας.
Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιο ήταν το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδόμησε τη διεθνή αναγνώριση και τη φήμη της. Δεν αρκεί να ειπωθεί ότι υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης βυζαντινολογίας, με καθοριστική επίδραση στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας και ουσιαστική παρουσία στη δημόσια ιστορία και στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ιστορικής συνείδησης.
Το έργο που αναδιαμόρφωσε τη μελέτη του Βυζαντίου
Στα σημαντικότερα έργα της περιλαμβάνονται τα:
«Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα» (1960),
«Το Βυζάντιο και η θάλασσα» (1966),
«Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου» (1971),
«Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη» (1976),
«Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας» (1976),
καθώς και η «Βυζαντινή γεωγραφία – ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου».
Στην ευρύτερη βιβλιογραφική της παραγωγή συγκαταλέγονται ακόμη τα «Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές» (1975), «Η διασπορά στο Βυζάντιο» (1995), «The Making of Europe» (2000), «Γιατί το Βυζάντιο» (2010), «Σας μιλώ για το Βυζάντιο» (2014), «Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες;» (2016) και «Μικρασία, καρδιά του ελληνισμού» (2021).
Με αυτά τα έργα, η Αρβελέρ απομακρύνθηκε από τη δυτικοκεντρική και απαξιωτική θεώρηση που παρουσίαζε το Βυζάντιο ως «παρακμιακό» ή «ανατολίζον» μόρφωμα. Αντίθετα, το ανέδειξε ως πολυεθνική, διοικητικά συνεκτική και πολιτισμικά δυναμική αυτοκρατορία, με ισχυρή κρατική δομή και ανθεκτικότητα στον χρόνο.
Η νέα ανάγνωση της βυζαντινής αυτοκρατορίας
Η προσέγγισή της έδωσε έμφαση στη συνέχεια του ρωμαϊκού κράτους, στη διοικητική και ιδεολογική συνοχή της αυτοκρατορίας και στον καθοριστικό ρόλο της βυζαντινής πολιτικής σκέψης στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Με τον τρόπο αυτό επηρέασε βαθιά τη διεθνή βιβλιογραφία και συνέβαλε αποφασιστικά στην ένταξη του Βυζαντίου στο ευρωπαϊκό ιστορικό αφήγημα.
Η μεθοδολογία της χαρακτηριζόταν από διεπιστημονικότητα, συνδυάζοντας ιστορία, φιλολογία, γεωγραφία και πολιτική θεωρία. Εφάρμοζε κριτική ανάλυση των πηγών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη ρητορική και ιδεολογική τους διάσταση, ενώ συνέδεε συστηματικά τη βυζαντινή εμπειρία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα.
Μελετώντας τη βυζαντινή κρατική ιδεολογία, ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο η αυτοκρατορία νομιμοποιούσε την εξουσία της και διαχειριζόταν την πολυεθνοτική της σύνθεση. Διερευνώντας τη γεωπολιτική του ελληνικού χώρου, τη σχέση Βυζαντίου και Ευρώπης και τη διαχρονική συνέχεια του ελληνισμού, κατέστη ένας πραγματικός «φάρος» της βυζαντινής ιστοριογραφίας.
Η διαρκής επιρροή της στην ιστοριογραφία και τον δημόσιο διάλογο
Με το έργο και τη διδασκαλία της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δημιούργησε μια σχολή σκέψης που αποτέλεσε φυτώριο για γενιές ιστορικών. Μέσα από τον επιστημονικό, θεσμικό και δημόσιο λόγο της, αναπροσανατόλισε ριζικά την εικόνα του Βυζαντίου, καθιστώντας το οργανικό μέρος της νεότερης Ευρώπης και όχι ένα περιθωριακό «ανατολικό» κατάλοιπο.
Η συμβολή της παραμένει ζωντανή, επηρεάζοντας μέχρι σήμερα τόσο την ακαδημαϊκή έρευνα όσο και τον δημόσιο ιστορικό διάλογο γύρω από την ταυτότητα της Ευρώπης και τη θέση του Βυζαντίου σε αυτήν.
