Ανατολική Μεσόγειος: Οι νέες ισορροπίες και η ελληνική στρατηγική
Τα τελευταία χρόνια, η Αθήνα έχει αναπτύξει ένα πολυεπίπεδο δίκτυο συμμαχιών που υπερβαίνει το παραδοσιακό πλαίσιο του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην πραγματικότητα, έχει επιστρέψει σε μια λογική realpolitik που δίνει περισσότερη έμφαση στα κοινά συμφέροντα παρά στις κοινές αξίες. Τηρουμένων των αναλογιών, η ελληνική εξωτερική πολιτική τη δεκαετία του 2020 θυμίζει αρκετά εκείνη της δεκαετίας του 1910: η Αθήνα εμβαθύνει συνεχώς τους συμμαχικούς της δεσμούς με συγκεκριμένες μεγάλες δυνάμεις, αλλά ταυτόχρονα επενδύει στη στρατιωτική συνεργασία με φιλοδυτικές χώρες.
Αναφορικά με τις ΗΠΑ, η Ελλάδα ακολουθεί μια στρατηγική πρόσδεσης (bandwagoning) που ενισχύει την αποτροπή και την περιφερειακή της θέση. Η Αθήνα έχει αξιοποιήσει την αμερικανική στήριξη, ειδικά μετά την έναρξη του ρωσοουκρανικού πολέμου το 2022, για να προωθήσει τα εθνικά της συμφέροντα έναντι της Τουρκίας. Η αύξηση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο συνιστά αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας. Η συμμετοχή στην Ε.Ε. ταυτόχρονα λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής διπλωματικής ισχύος, χωρίς συνήθως να περιορίζει την ελληνική δράση. Η Αθήνα προωθεί κοινές ευρωπαϊκές θέσεις και ορισμένες φορές λειτουργεί σαν γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, ειδικά σε περιφερειακά ζητήματα ασφαλείας (π.χ. πόλεμοι στον Λίβανο και στη Γάζα).
Ωστόσο, οι διατλαντικές σχέσεις βρίσκονται σήμερα σε μια φάση μετασχηματισμού, με την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ να λειτουργεί ως καταλύτης. Η αμερικανική ηγεσία αντιμετωπίζει τώρα την ενωμένη Ευρώπη ως έναν εταίρο που υπόκειται σε συνεχή αξιολόγηση. Αυτή η μετατόπιση επηρεάζει όλους τους βασικούς τομείς της διατλαντικής συνεργασίας. Στο πεδίο της ασφάλειας και άμυνας, οι αμερικανικές διεκδικήσεις στη Γροιλανδία έχουν προκαλέσει σημαντικές διεργασίες για την προώθηση της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Στο εμπόριο και την οικονομία, η υιοθέτηση πολιτικών προστατευτισμού από τις ΗΠΑ έχει επιτείνει τις εντάσεις με τις Βρυξέλλες. Ακόμη και σε ζητήματα παγκόσμιας διακυβέρνησης (π.χ. κλιματική αλλαγή), οι δύο πλευρές έχουν υιοθετήσει τελείως διαφορετικές προσεγγίσεις. Πάντως, παρά τις διακυμάνσεις στις ευρωαμερικανικές σχέσεις, η Ελλάδα εξακολουθεί να κατέχει κομβική θέση στους στρατηγικούς σχεδιασμούς της Ουάσιγκτον για την ευρύτερη περιοχή.
Επιπλέον, η στρατηγική σχέση ανάμεσα στην Αθήνα και στο Παρίσι έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια μία αξιοσημείωτη δυναμική. Πέρα από τους ιστορικούς δεσμούς ανάμεσα στις δύο πλευρές, είναι ξεκάθαρο ότι σε αυτήν τη χρονική περίοδο υπάρχει σημαντική ταύτιση ελληνικών και γαλλικών συμφερόντων στην Ανατολή Μεσόγειο. Η πώληση υπερσύγχρονων πλοίων και μαχητικών στην ελληνική πλευρά δεν έγινε με αμιγώς εμπορικά κριτήρια, καθώς η Ελλάδα αντιμετωπίζεται από τους λήπτες αποφάσεων στο Παρίσι ως ένας στρατηγικός εταίρος για την προστασία των γαλλικών συμφερόντων στην ευρύτερη περιοχή.
Η εμβάθυνση των σχέσεων με το Ισραήλ, η αναβάθμιση των δεσμών με τον αραβικό κόσμο και η στρατηγική προσέγγιση με την Ινδία αποτελούν τρεις συμπληρωματικούς άξονες που ενισχύουν την ελληνική υψηλή στρατηγική.
Η συνεργασία με το Ισραήλ έχει εξελιχθεί σε μια στρατηγική σχέση που εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα επιχειρηματικών, ενεργειακών, τεχνολογικών και πληροφοριακών διαστάσεων. Οι κοινές ασκήσεις, η απόκτηση προηγμένων οπλικών συστημάτων και η ανταλλαγή πληροφοριών έχουν αναμφισβήτητα αναβαθμίσει την ελληνική αποτροπή. Επιπρόσθετα, η σύγκλιση συμφερόντων Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο συνιστά κρίσιμο πυλώνα της νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Παράλληλα, η Αθήνα έχει ενισχύσει σημαντικά τις σχέσεις της με τον αραβικό κόσμο, ιδίως με την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία. Οι τριμερείς και πολυμερείς συνεργασίες, οι κοινές ασκήσεις και οι συμφωνίες αμυντικής συνεργασίας έχουν ενισχύσει τον ρόλο της Ελλάδας ως πυλώνα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο ιρανοαμερικανικός πόλεμος του 2026 κατέδειξε τον ουσιαστικό ρόλο της Ελλάδας στα αμυντικά τεκταινόμενα της περιοχής. Η χρήση ελληνικών υποδομών (π.χ. λιμάνια, αεροδρόμια) και η παρουσία των Ενόπλων Δυνάμεων στην Ερυθρά Θάλασσα συμβάλλουν καταλυτικά στην προβολή ελληνικής επιρροής σε μια περιοχή αυξανόμενης γεωπολιτικής ρευστότητας. Ωστόσο, η υπογραφή της Συμφωνίας της Μέκκας τον Αύγουστο του 2026 είναι μια αρνητική εξέλιξη για την ελληνική πολιτική στη Μέση Ανατολή.
Τέλος, η προσέγγιση με την Ινδία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ελληνική προσπάθεια σύνδεσης με τον Ινδοειρηνικό. Λόγω των στρατηγικών λιμανιών και της ελληνόκτητης ναυτιλίας, η Ελλάδα δύναται να λειτουργήσει ως ένας κρίσιμος κρίκος για τις θαλάσσιες μεταφορές ανάμεσα στην Ευρώπη και τον Ινδοειρηνικό. Για αυτόν τον λόγο, η Ινδία αντιμετωπίζει την Ελλάδα ως μια κρίσιμη χώρα για την υλοποίηση του εμπορικού διαδρόμου India-Middle East-Europe Economic Corridon (IMEC).
«Η συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ δημιουργεί ένα πλαίσιο ασφάλειας, συνεργασίας και προβλεψιμότητας σε μια περιοχή γεωπολιτικών αναταράξεων.»
Σε κάθε περίπτωση, η Ελλάδα αποκτά σταδιακά ολοένα και μεγαλύτερη γεωπολιτική και γεωοικονομική βαρύτητα επειδή βρίσκεται στο σημείο σύγκλισης τριών στρατηγικά κρίσιμων γεωγραφικών χώρων: της Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου. Στo περιφερειακό περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από αυξημένο ανταγωνισμό για επιρροή, οι επενδύσεις, οι υποδομές και η επιχειρηματική δραστηριότητα αποτελούν όχι μόνο εργαλεία οικονομικής ανάπτυξης, αλλά και μέσα άσκησης ισχύος και ενίσχυσης της περιφερειακής σταθερότητας. Έτσι, ιδιαίτερη σημασία έχει η εμβάθυνση της συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ. Η τριμερής αυτή σύμπραξη έχει συμβάλει στη δημιουργία ενός πλαισίου ασφάλειας, συνεργασίας και προβλεψιμότητας σε μια περιοχή που συχνά επηρεάζεται από γεωπολιτικές αναταράξεις.
Η ύπαρξη σταθερών πολιτικών σχέσεων και κοινών στρατηγικών συμφερόντων ενισχύει την εμπιστοσύνη των διεθνών επενδυτών και βελτιώνει το επενδυτικό περιβάλλον, περιορίζοντας την αβεβαιότητα που συνδέεται με περιφερειακές κρίσεις και συγκρούσεις. Παράλληλα, τα μεγάλα έργα υποδομής στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών, των τηλεπικοινωνιών και των ψηφιακών δικτύων ενισχύουν τη συνδεσιμότητα της περιοχής και δημιουργούν νέες προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης. Η αναβάθμιση λιμένων, αεροδρομίων, ενεργειακών δικτύων και ψηφιακών υποδομών μετατρέπει την Ανατολική Μεσόγειο σε κρίσιμο κόμβο εμπορίου, μεταφορών, ενέργειας και καινοτομίας, συνδέοντας αποτελεσματικότερα την ευρωπαϊκή αγορά με τις αναδυόμενες οικονομίες της ευρύτερης περιοχής.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στην επικείμενη κατασκευή του υποθαλάσσιου καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ (Great Sea Interconnector – GSI). Τα υποθαλάσσια καλώδια αποτελούν μια κρίσιμη υποδομή για τη διασύνδεση ενεργειακών δικτύων μεταξύ χωρών και περιοχών. Μειώνουν σημαντικά την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, ενισχύουν την ανθεκτικότητα των εθνικών δικτύων σε περιόδους διεθνών κρίσεων και την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια. Η κατασκευή και λειτουργία τους γενικά δεν μια εύκολη υπόθεση, καθώς έχουν υψηλό κόστος και η χρηματοδότηση εξαρτάται από διακρατικές συμφωνίες και ξένα επενδυτικά κεφάλαια. Επίσης, η αγορά ηλεκτρισμού υπόκειται σε μεταβολές τιμών και πολιτικές ρυθμίσεις που υπονομεύουν τη βιωσιμότητα τέτοιων ενεργειακών έργων.Ωστόσο, οι περιφερειακές διασυνδέσεις δημιουργούν ένα πλέγμα συνεργασιών και είναι έργα με μεγάλη προστιθέμενη αξία, τόσο σε γεωπολιτικό όσο και σε γεωοικονομικό επίπεδο.
Καταληκτικά, η γεωπολιτική σταθερότητα, η περιφερειακή συνεργασία και η οικονομική ανάπτυξη αποτελούν αλληλένδετες δυναμικές. Η Ανατολική Μεσόγειος μπορεί να εξελιχθεί σε πόλο επενδύσεων, εμπορίου και στρατηγικών συνεργασιών της ευρύτερης περιοχής, συμβάλλοντας τόσο στην οικονομική ευημερία όσο και στην ασφάλεια και σταθερότητα της Ευρώπης.
* Ο Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Professor of International Security στο King’s College London.
Φωτογραφία: Προσωπικό Αρχείο
Η νέα έκδοση του Fortune Greece, Greece & Cyprus κυκλοφορεί από την Τετάρτη 30/9 σε Ελλάδα & Κύπρο.
H ON LINE ΕΚΔΟΣΗ TOY FORTUNE GREECE ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΘΕΣΙΜΗ ME ENA ΜΟΝΟ KΛΙΚ ΣΤΟ Fortune Members
