Η ενεργειακή παγίδα της Ευρώπης: Από τη Ρωσία στις ΗΠΑ και στο δίλημμα της Κίνας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει τα πλούσια ενεργειακά κοιτάσματα της Μέσης Ανατολής ή των Ηνωμένων Πολιτειών και η εξάρτησή της από εισαγωγές αυξάνεται σταθερά, καθώς οι εγχώριοι πόροι εξαντλούνται και οι κλιματικές πολιτικές οδηγούν σε σταδιακή απανθρακοποίηση. Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό — είναι βαθιά γεωπολιτικό.
Σύμφωνα με ανάλυση της Fed, οι εισαγωγές ενέργειας ως ποσοστό των συνολικών αναγκών της Ε.Ε. αυξήθηκαν από 50% το 1990 σε 58% σήμερα. Για σύγκριση, η Κίνα καλύπτει μέσω εισαγωγών περίπου το 24% των ενεργειακών της αναγκών και η Ινδία το 37%. Ακόμη και σε αυτά τα χαμηλότερα επίπεδα, το Πεκίνο θεωρεί την εξάρτηση σοβαρή στρατηγική αδυναμία — και έχει κινηθεί αναλόγως.
Η Κίνα δημιούργησε στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, επένδυσε μαζικά σε αιολικά και φωτοβολταϊκά και αξιοποιεί πλέον την κυριαρχία της στις σπάνιες γαίες ως μοχλό γεωπολιτικής επιρροής. Η Ευρώπη, αντίθετα, βρέθηκε επανειλημμένα εκτεθειμένη.
Η πιο οδυνηρή υπενθύμιση ήρθε μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, όταν η Μόσχα διέκοψε τις ροές φυσικού αερίου μέσω αγωγών. Το 2022, η Ε.Ε. αναγκάστηκε να δαπανήσει περίπου 3,8% του ΑΕΠ της για εισαγωγές ενέργειας, καθώς οι τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου εκτοξεύθηκαν.
Η ενεργειακή εξάρτηση, όμως, δεν περιορίστηκε στη Ρωσία. Το περασμένο καλοκαίρι, οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιοποίησαν τη θέση τους για να πιέσουν τις Βρυξέλλες να αυξήσουν τις αγορές αμερικανικής ενέργειας, με αντάλλαγμα χαμηλότερους δασμούς. Την ίδια στιγμή, το Κατάρ απείλησε να περιορίσει τις προμήθειες LNG, αν η Ε.Ε. δεν χαλάρωνε τους κλιματικούς της κανόνες.
Μετά τη ρήξη με τη Μόσχα, η Ευρώπη στράφηκε στις ΗΠΑ. Το αμερικανικό μερίδιο στις εισαγωγές LNG εκτινάχθηκε στο 60% το τρίτο τρίμηνο του 2025, από 28% το 2021. Η υποκατάσταση του ρωσικού αερίου με αμερικανικό LNG ήταν αναγκαστική και βραχυπρόθεσμα λογική επιλογή. Όμως η αντίληψη ότι οι ΗΠΑ αποτελούν πάντα αξιόπιστο εταίρο άρχισε να κλονίζεται.
Οι δηλώσεις Τραμπ για ενδεχόμενη προσάρτηση της Γροιλανδίας λειτούργησαν ως καμπανάκι αφύπνισης. «Η Γροιλανδία ήταν ένα σοκ για την Ευρώπη», δήλωσε στη Wall Street Journal ο Jan Rosenow, καθηγητής ενεργειακής και κλιματικής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Υπάρχει πλέον έντονη συζήτηση για το αν η Ευρώπη απλώς αντικαθιστά μία εξάρτηση με μία άλλη».
ΗΠΑ ή Κίνα; Το δίλημμα της επόμενης ημέρας
Το επόμενο στρατηγικό δίλημμα είναι ξεκάθαρο. Αν η Ευρώπη επιταχύνει την ανάπτυξη ηλιακής και αιολικής ενέργειας — κάτι που θεωρείται αναγκαίο τόσο για το κλίμα όσο και για την ασφάλεια — θα χρειαστεί μεγάλο μέρος του εξοπλισμού από την Κίνα, η οποία κυριαρχεί παγκοσμίως στην παραγωγή τεχνολογιών καθαρής ενέργειας.
Στο Νταβός, ο Αμερικανός υπουργός Εμπορίου Howard Lutnick προειδοποίησε ότι σε αυτό το σενάριο η Ευρώπη κινδυνεύει να καταστεί «υποτελής του Πεκίνου». Την ίδια στιγμή, όμως, ούτε η Ουάσιγκτον δείχνει πρόθυμη να λειτουργήσει ως απολύτως προβλέψιμος σύμμαχος, με τον Trump να απειλεί ακόμη και με δασμούς αν η Ε.Ε. αντισταθεί στις γεωπολιτικές του επιδιώξεις.
Πέρα από την πολιτική διάσταση, το ενεργειακό κόστος αποτελεί υπαρξιακό ζήτημα για τη βιομηχανία. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση ανταγωνιστικότητας της Κομισιόν, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πληρώνουν περίπου διπλάσια τιμή για ηλεκτρισμό σε σχέση με τις ΗΠΑ, υπονομεύοντας τη διεθνή τους θέση.
Η εγχώρια παραγωγή ενέργειας θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ασπίδα απέναντι στις γεωπολιτικές κρίσεις και στις ακραίες διακυμάνσεις τιμών. Ήδη, το 2024, η ηλεκτροπαραγωγή από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας ξεπέρασε για πρώτη φορά εκείνη από ορυκτά καύσιμα στην Ε.Ε. Παράλληλα, ευρωπαϊκές χώρες συμφώνησαν στην κατασκευή ενός γιγαντιαίου υπεράκτιου αιολικού πάρκου στη Βόρεια Θάλασσα, δυναμικότητας έως 100 GW.
Αν και μεγάλο μέρος του εξοπλισμού προέρχεται από την Κίνα, η Ευρώπη διατηρεί σημαντική παραγωγική βάση σε μπαταρίες και ανεμογεννήτριες. Η πρόκληση πλέον είναι αν θα καταφέρει να μετατρέψει την πράσινη μετάβαση σε μοχλό στρατηγικής αυτονομίας — και όχι σε μια νέα μορφή εξάρτησης.
