Υπάρχει Θεός; Η απάντηση του Στίβεν Χόκινγκ πριν το θάνατό του
-
Ο Hawking θεωρεί ότι οι νόμοι της φύσης επαρκούν για να εξηγήσουν τη δημιουργία και τη λειτουργία του σύμπαντος.
-
Ο χρόνος ξεκινά με τη Μεγάλη Έκρηξη, άρα δεν υπάρχει «πριν» για να υπάρξει αιτία ή δημιουργός.
-
Η απουσία Θεού δεν οδηγεί σε μηδενισμό, αλλά σε ευθύνη, γνώση και βαθύτερη εκτίμηση της ζωής.
«Κάθε εξίσωση που εκφράζει έναν νόμο της φύσης είναι ένας ύμνος δοξολογίας προς τον Θεό», έγραφε η αστρονόμος Μαρία Μίτσελ στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, καθώς στοχαζόταν πάνω στην επιστήμη, την πνευματικότητα και την ανθρώπινη δίψα για αλήθεια. Κάθε σπουδαίος επιστήμονας στα 150 χρόνια που ακολούθησαν ήρθε αντιμέτωπος με αυτό το ερώτημα, είτε από προσωπική ανησυχία είτε από δημόσια απαίτηση.
Ο Αϊνστάιν το προσέγγισε απαντώντας στην ερώτηση ενός μικρού κοριτσιού για το αν οι επιστήμονες προσεύχονται. Ο ιδρυτής της κβαντικής θεωρίας Μαξ Πλανκ πίστευε ότι «η επιστήμη δεν μπορεί να λύσει το έσχατο μυστήριο της φύσης, επειδή εμείς οι ίδιοι είμαστε μέρος της φύσης και άρα μέρος του μυστηρίου που προσπαθούμε να κατανοήσουμε». Ο Νιλς Μπορ, επίσης Νομπελίστας και θεμελιωτής της κβαντικής θεωρίας, αντιπαρέθεσε μια αιχμηρή διάκριση: οι θρησκείες ασχολούνται με την υποκειμενική πραγματικότητα, ενώ η επιστήμη με την αντικειμενική, εκείνη που μετριέται και άρα μπορεί να γίνει γνωστή. Ο Βόλφγκανγκ Πάουλι, επηρεασμένος βαθιά από τον Μπορ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η προσπάθεια συμφιλίωσης επιστήμης και θρησκείας «θα είναι πάντα γεμάτη παγίδες».
Χρειάζεται σπάνιο θάρρος και οξύνοια για να προσεγγίσει κανείς αυτό το διαχρονικό ερώτημα χωρίς να πέσει στην πιο επικίνδυνη παγίδα απ’ όλες: τον τεχνητό συμβιβασμό. Να πάρει κανείς ξεκάθαρη θέση χωρίς φόβο πρόκλησης και να εξηγήσει τη βάση της με σκέψη, ευαισθησία και πνευματική εντιμότητα.
Αυτό ακριβώς κάνει ο Stephen Hawking στο τελευταίο του βιβλίο, Brief Answers to the Big Questions. Πρόκειται για μια συλλογή δέκα κολοσσιαίων ερωτημάτων που του τέθηκαν επανειλημμένα στη διάρκεια της ζωής του — από παιδιά και ηλικιωμένους, επιχειρηματίες και πολιτικούς ηγέτες, με απαντήσεις βασισμένες σε προσωπικά αρχεία, σημειώσεις, συνεντεύξεις και δοκίμια. Το βιβλίο, που ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατό του, ανοίγει με το ερώτημα που στοιχειώνει την ανθρωπότητα από τότε που η επιστήμη ήρθε αντιμέτωπη με τη δεισιδαιμονία: Υπάρχει Θεός;
Ο Hawking, με το χαρακτηριστικό του λεπτό χιούμορ, τοποθετεί πρώτα το ερώτημα σε προσωπικό πλαίσιο: «Για αιώνες, υπήρχε η πεποίθηση ότι άτομα με αναπηρία σαν εμένα ζούσαν υπό θεϊκή κατάρα. Ίσως να έχω ενοχλήσει κάποιον εκεί ψηλά, αλλά προτιμώ να πιστεύω ότι τα πάντα εξηγούνται μέσω των νόμων της φύσης».
Για τον Hawking, οι νόμοι της φύσης είναι καθολικοί, αμετάβλητοι και αδιάσπαστοι, σε αντίθεση με τους ανθρώπινους νόμους. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο ισχυροί αλλά και, από θρησκευτική σκοπιά, τόσο αμφιλεγόμενοι.
Αν ορίσουμε τον Θεό ως την ενσάρκωση των νόμων της φύσης, αυτό απέχει πολύ από την εικόνα ενός ανθρωπόμορφου όντος με προσωπική σχέση με τον άνθρωπο. Μπροστά στο απέραντο μέγεθος του σύμπαντος και τη σχεδόν τυχαία φύση της ανθρώπινης ζωής, μια τέτοια ιδέα μοιάζει απίθανη.
Ο Hawking υποστηρίζει ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε αυθόρμητα από το «τίποτα», βάσει των νόμων της επιστήμης. Η ύπαρξη αρνητικής ενέργειας, ενσωματωμένης στον ίδιο τον χώρο, επιτρέπει στο σύμπαν να ισοσκελίζει το ενεργειακό του ισοζύγιο στο μηδέν — καθιστώντας τη δημιουργία του «το απόλυτο δωρεάν γεύμα».
Καθώς ο χρόνος ξεκινά τη στιγμή της Μεγάλης Έκρηξης, δεν υπάρχει «πριν» για να υπάρξει αιτία. Άρα, δεν υπάρχει χώρος για έναν δημιουργό.
Το συμπέρασμα του Hawking είναι αφοπλιστικά ξεκάθαρο: «Η απλούστερη εξήγηση είναι ότι δεν υπάρχει Θεός. Κανείς δεν δημιούργησε το σύμπαν και κανείς δεν καθορίζει τη μοίρα μας».
