New START: Tι σημαίνει το τέλος της συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ-Ρωσίας για τα πυρηνικά όπλα

• Τέλος των ορίων και της διαφάνειας: Με τη λήξη της New START καταργούνται τα ανώτατα όρια σε πυρηνικές κεφαλές και φορείς, καθώς και οι αμοιβαίες επιθεωρήσεις και ανταλλαγές δεδομένων που ενίσχυαν την εμπιστοσύνη μεταξύ Ηνωμένες Πολιτείες και Ρωσία.

• Γεωπολιτικές τριβές: Ο Ντόναλντ Τραμπ επιμένει ότι οποιαδήποτε νέα συμφωνία πρέπει να περιλαμβάνει και την Κίνα, ενώ η Μόσχα επικαλείται τον πόλεμο στην Ουκρανία και νέα οπλικά συστήματα για να αμφισβητήσει το υφιστάμενο πλαίσιο.

• Ανησυχία στην Ευρώπη: Η πιθανή κατάρρευση του πυρηνικού ελέγχου εντείνει τους φόβους για την αξιοπιστία της αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας και αναζωπυρώνει συζητήσεις για ευρωπαϊκή πυρηνική άμυνα, με ρόλο για Γαλλία και Μεγάλη Βρετανία.

Το START σημαίνει «Strategic Arms Reduction Treaty» (Συνθήκη Μείωσης Στρατηγικών Όπλων) και αφορά τα πυρηνικά όπλα μεγάλου βεληνεκούς των ΗΠΑ και της Ρωσίας. Η συμφωνία New START του 2010 περιορίζει τον αριθμό των αναπτυγμένων στρατηγικών (δηλαδή, τοποθετημένων σε συστήματα εκτόξευσης μεγάλου βεληνεκούς) πυρηνικών κεφαλών σε κάθε πλευρά σε 1.550. Ο αριθμός των συστημάτων εκτόξευσης, όπως οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι, οι βαλλιστικοί πύραυλοι που εκτοξεύονται από υποβρύχια και βομβαρδιστικά, περιορίζεται σε μέγιστο 800. Κάθε πλευρά επιτρέπεται να διεξάγει επιθεωρήσεις στην άλλη χώρα για σκοπούς επαλήθευσης. Υπογράφηκε από τους τότε προέδρους Μπαράκ Ομπάμα και Ντμίτρι Μεντβέντεφ και είναι η τελευταία εναπομένουσα συμφωνία ελέγχου πυρηνικών όπλων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Η πρώτη τέτοια συμφωνία ήταν η συνθήκη SALT I το 1972.

Τι θα συμβεί με τη λήξη της New START;

Τότε δεν θα υπάρχουν πλέον ανώτατα όρια στα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων. «Αυτό είναι πολύ κακό για την παγκόσμια ασφάλεια», δήλωσε την Τρίτη ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ. Ο κόσμος θα μπορούσε να αντιμετωπίσει μια νέα, ανεξέλεγκτη κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών. Αλλά σηματοδοτεί επίσης την αρχή μιας νέας εποχής αβεβαιότητας. Η New START αφορούσε επίσης αμοιβαίες επιθεωρήσεις και ανταλλαγή δεδομένων και, επομένως, την εμπιστοσύνη και τη διαφάνεια. Στόχος της ήταν να αποτρέψει τη μία πλευρά από το να διακινδυνεύσει «κατά λάθος» ένα πυρηνικό χτύπημα απλώς και μόνο επειδή παρερμήνευσε πληροφορίες για την άλλη.

Τι θέλουν οι ΗΠΑ και η Ρωσία;

Ο Ρώσος πρόεδρος Βλάντιμιρ Πούτιν ήθελε παράταση ενός έτους για την επαναδιαπραγμάτευση. Ενώ ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αρχικά χαρακτήρισε την πρόταση του Πούτιν τον Σεπτέμβριο του 2025 «καλή ιδέα», δεν την υλοποίησε ποτέ. Ήταν μια εποχή που οι δύο πλευρές τα πήγαιναν ιδιαίτερα καλά – εις βάρος της Ουκρανίας, όπως φοβόντουσαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες. Αλλά στη συνέχεια ο Τραμπ φαίνεται να άλλαξε γνώμη. Σε συνέντευξή του στους «New York Times», είπε για τη συνθήκη: «Όταν λήξει, λήγει. Απλώς θα κάνουμε μια καλύτερη συμφωνία». Με αυτό εννοούσε ότι η πυρηνική ενέργεια της Κίνας θα έπρεπε επίσης να συμπεριληφθεί.

Ποια είναι η ιστορία της New START;

Όπως υποδηλώνει η λέξη «νέα», η συμφωνία έχει προκατόχους. Υπήρχαν η START I και η START II. Η START I ξεκίνησε από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και υπογράφηκε το 1991, πέντε μήνες πριν από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, από τον διάδοχο του Ρίγκαν, Τζορτζ Μπους του πρεσβύτερου, και από σοβιετικής πλευράς από τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Η συνθήκη τέθηκε σε ισχύ στα τέλη του 1994. Σε αντίθεση με την START I, η συμφωνία START II, ​​από το 1993, δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ, επειδή οι εντάσεις μεταξύ Μόσχας και Ουάσινγκτον αυξήθηκαν ξανά μετά από μια περίοδο επαναπροσέγγισης. Ωστόσο, το ενδιαφέρον για τον στρατηγικό πυρηνικό αφοπλισμό παρέμεινε τόσο στην Ουάσινγκτον όσο και στη Μόσχα. Τελικά, επιτεύχθηκε η New START, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2011. Προοριζόταν να αποτελέσει μια «νέα αρχή» για τις διμερείς σχέσεις.

US President Barack Obama (L) and Russian President Dmitry Medvedev pose with the signed new START Treaty documents at the Prague Castle in Prague on April 8, 2010. US President Barack Obama said the new nuclear disarmament treaty he and Russian President Dmitry Medvedev signed in Prague on Thursday was a "historic" event that will make the world "safer, more secure." "I’m honoured to be here in the Czech Republic with President Medvedev and our Czech hosts to mark this historic completion of the new START treaty," Obama told reporters at Prague Castle after the signing ceremony. AFP PHOTO / RIA NOVOSTI / KREMLIN POOL / DMITRY ASTAKHOV (Photo by DMITRY ASTAKHOV / RIA NOVOSTI / AFP) Photo: AFP

Τι άλλαξε με τον Ντόναλντ Τραμπ;

Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του (2017 έως 2021), οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν από αρκετές συμφωνίες αφοπλισμού με τη Ρωσία, αλλά όχι από τη New START. Ακόμη και τότε, ο Τραμπ ήθελε να συμπεριλάβει την Κίνα στις διαπραγματεύσεις για τη συνέχιση της συμφωνίας, χωρίς επιτυχία. Όταν έληξε η New START τον Φεβρουάριο του 2021, ο Δημοκρατικός διάδοχος του Τραμπ, Τζο Μπάιντεν, ήταν ήδη στο αξίωμα. Υποστήριξε μια πενταετή παράταση. Η Ρωσία, υπό τον πρόεδρο Πούτιν, ήταν επίσης υπέρ. Η παράταση μέχρι τον Φεβρουάριο του 2026 εξασφαλίστηκε.

Τι σχέση έχει η START με τον πόλεμο στην Ουκρανία;

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 αρχικά δεν άλλαξε τη συμφωνία New START, παρόλο που οι εντάσεις μεταξύ Μόσχας και Ουάσινγκτον αυξήθηκαν σημαντικά. Περίπου έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία απαγόρευσε στη συνέχεια τις αμερικανικές επιθεωρήσεις των στρατιωτικών βάσεών της. Τον Φεβρουάριο του 2023, ανέστειλε τη συμμετοχή της στη συνθήκη λόγω της υποστήριξης των ΗΠΑ προς την Ουκρανία, αλλά ήθελε να συνεχίσει να τηρεί τα καθορισμένα όρια. Εκ των υστέρων αποδείχθηκε σημαντικό ότι το 1991 η Ουκρανία δεσμεύτηκε σε ένα πρόσθετο πρωτόκολλο της START I να παραιτηθεί από όλα τα πυρηνικά όπλα της σοβιετικής εποχής. Η ουκρανική ηγεσία θα το μετάνιωνε αυτό, το αργότερο με την έναρξη του πολέμου με τη Ρωσία περίπου 30 χρόνια αργότερα.

Ποιος είναι ο ρόλος της Κίνας;

Οι συνθήκες START υπογράφηκαν όταν η Ρωσία και οι ΗΠΑ ήταν ακόμη οι αδιαμφισβήτητες πυρηνικές δυνάμεις. Έκτοτε, ωστόσο, η Κίνα έχει αναδειχθεί όχι μόνο σε οικονομική, αλλά και σε στρατιωτική υπερδύναμη. Ο Ντόναλντ Τραμπ υποστηρίζει ότι μια νέα έκδοση της New START χωρίς τη συμμετοχή της Κίνας είναι άσκοπη. Το Πεκίνο εκτιμάται ότι διαθέτει περίπου 600 πυρηνικές κεφαλές και επεκτείνει γρήγορα το οπλοστάσιό του. Στις ΗΠΑ, μια επιτροπή του Κογκρέσου προειδοποίησε ήδη από το 2023 ότι οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν την πρόκληση να αποτρέψουν όχι μόνο έναν, αλλά δύο ισότιμους πυρηνικούς αντιπάλους ταυτόχρονα. Αλλά το Πεκίνο απορρίπτει οποιονδήποτε περιορισμό των πυρηνικών όπλων του, υποστηρίζοντας ότι το οπλοστάσιό του είναι σημαντικά μικρότερο από αυτό των άλλων δύο πυρηνικών δυνάμεων.

Πώς θα μπορούσε να σωθεί η New START;

Εκτός από την παρεμπόδιση του Πεκίνου, η παράταση ή η ανανέωση της συμφωνίας θα ήταν δύσκολη και για άλλους λόγους. Επειδή η Ρωσία έκτοτε έχει αναπτύξει συστήματα με πυρηνική ισχύ που δεν εμπίπτουν στους αρχικούς ορισμούς της New START, όπως ο υπερηχητικός πύραυλος Oreshnik και η τορπίλη Poseidon. Από την πλευρά της, η Μόσχα βλέπει τα σχέδια του Τραμπ για το διαστημικό σύστημα πυραυλικής άμυνας Golden Dome ως μια προσπάθεια αλλαγής της στρατηγικής ισορροπίας. Ο Ρώσος υφυπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Ριάμπκοφ δήλωσε επίσης ότι εάν οι ΗΠΑ εγκαταστήσουν ένα σύστημα πυραυλικής άμυνας στη Γροιλανδία, η Ρωσία θα αναγκαστεί να θεσπίσει στρατιωτικά αντίμετρα.

Ποιες είναι οι αντιδράσεις στην Ευρώπη;

Η λήξη της New START ανησυχεί επίσης τους Ευρωπαίους. Σε αυτό προστίθεται η ανησυχία, που τροφοδοτείται από πολυάριθμες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, ότι η πυρηνική ομπρέλα των ΗΠΑ δεν ισχύει πλέον άνευ όρων για την Ευρώπη. Αυτό έχει πυροδοτήσει συζητήσεις για μια ευρωπαϊκή πυρηνική άμυνα. Μια ιδέα είναι ότι οι δύο ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία, θα προστατεύσουν και άλλα έθνη, όπως τη Γερμανία.

Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς επιβεβαίωσε τώρα ότι διεξάγονται αντίστοιχες συνομιλίες και με τις δύο χώρες. «Γνωρίζουμε ότι πρέπει να λάβουμε ορισμένες στρατηγικές και επίσης στρατιωτικοπολιτικές αποφάσεις εδώ, αλλά η ώρα δεν είναι ακόμη ώριμη για αυτό». Αυτές οι σκέψεις δεν έχουν προχωρήσει πολύ. Μεταξύ άλλων, παραμένει ασαφές ποιος θα λάβει την απόφαση για μια πιθανή πυρηνική επίθεση. Η κατάσταση περιπλέκεται περαιτέρω από το γεγονός ότι η Ρωσία θέλει επίσης να συμπεριλάβει τα βρετανικά και γαλλικά πυρηνικά οπλοστάσια σε μια πιθανή νέα συνθήκη, καθώς και οι δύο χώρες είναι, άλλωστε, σύμμαχοι των ΗΠΑ.

Τι λένε όσοι διαπραγματεύτηκαν τη New START;

Ο πρώην πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα κάλεσε το Κογκρέσο των ΗΠΑ να αναλάβει δράση. Ένα τέλος της New START «θα εξαφάνιζε άσκοπα δεκαετίες διπλωματίας και θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών που θα έκανε τον κόσμο πιο επικίνδυνο». Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, νυν αναπληρωτής πρόεδρος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, δήλωσε ότι ο κόσμος θα πρέπει να ανησυχήσει, όταν η συνθήκη λήξει χωρίς να γνωρίζει τι θα συμβεί στη συνέχεια. Το «Ρολόι προς την Ημέρα της Κρίσης» θα χτυπά τότε πιο γρήγορα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• S&P: Τα δύο «κλειδιά» για αναβάθμιση της Ελλάδας
• Πώς η Ελλάδα νικά τη φοροδιαφυγή με Τεχνητή Νοημοσύνη – 3,9 δισ. ευρώ επιστρέφουν
• Η Ευρώπη κράτα το χαρτί των ΗΠΑ – Μπορεί να το παίξει;