Πώς το Ιράν παρακάμπτει τις κυρώσεις: Το «σκιώδες» σύστημα πληρωμών και ο ρόλος της Κίνας

Στα Στενά του Ορμούζ και τη διαχείρισή τους από το Ιράν έχει στρέψει την προσοχή της η παγκόσμια κοινότητα, δεδομένου ότι η Ισλαμική Δημοκρατία, παρά την πίεση που της ασκείται, έχει καταφέρει να επιβάλει τον έλεγχό της…

Μάλιστα, σε αυτή την κρίσιμη θαλάσσια διαδρομή έχει εγκαθιδρύσει ένα σύστημα διοδίων, ενώ φέρεται να επιτρέπει σε ορισμένα πλοία να διέρχονται με κόστος έως και 2 εκατομμύρια δολάρια ανά ταξίδι ή σύμφωνα με συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές προϋποθέσεις.

Ωστόσο, ένα σημαντικό ερώτημα έχει λάβει πολύ λιγότερη προσοχή: Πώς το Ιράν και οι αγοραστές πετρελαίου διευθετούν τις πληρωμές τους υπό τις τρέχουσες συνθήκες; 

Πώς το Ιράν πραγματοποιεί διασυνοριακές πληρωμές

Σύμφωνα με έρευνα του GeoEconomics Center, η λειτουργία του συστήματος διασυνοριακών πληρωμών του Ιράν αντικατοπτρίζει χρόνια προσαρμογής λόγω κυρώσεων. Το 2012, οι ιρανικές τράπεζες που είχαν τεθεί υπό κυρώσεις αποσυνδέθηκαν από το δίκτυο SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication), το οποίο αποτελεί τη βασική υποδομή για την παγκόσμια χρηματοπιστωτική επικοινωνία. 

Αν και αυτό δεν κατέστησε όλες τις συναλλαγές με το Ιράν αδύνατες, έκανε τις τυπικές διασυνοριακές πληρωμές πολύ πιο δύσκολες, καθώς απέκοψε την πρόσβαση στο κύριο κανάλι επικοινωνίας μεταξύ τραπεζών.

Τον Ιανουάριο του 2016, μετά από διαδικασίες επαλήθευσης στο πλαίσιο της Κοινής Ολοκληρωμένης Δράσης (JCPOA), γνωστής και ως πυρηνικής συμφωνίας του Ιράν, πολλές ιρανικές τράπεζες επανασυνδέθηκαν με το SWIFT και ορισμένες χρηματοπιστωτικές κυρώσεις ήρθησαν. 

Ωστόσο, μετά την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη συμφωνία το 2018 και την επαναφορά δευτερογενών κυρώσεων, η πρόσβαση στα επίσημα χρηματοπιστωτικά κανάλια περιορίστηκε ξανά. Αυτός ο επαναλαμβανόμενος κύκλος έδειξε στην Τεχεράνη ότι η εκκαθάριση σε δολάρια ή η χρηματοδότηση εμπορίου σε ευρώ δεν ήταν αξιόπιστη.

Σε απάντηση, το Ιράν μετέφερε το σύστημα πληρωμών του σε ένα σύνολο παράλληλων λύσεων. Ορισμένες συναλλαγές εξακολουθούν να περνούν μέσω επίσημων τραπεζικών καναλιών σε χώρες που αποδέχονται τον κίνδυνο κυρώσεων. Άλλες δρομολογούνται μέσω μεσαζόντων που μπορούν να διακρατούν κεφάλαια, να συμψηφίζουν υποχρεώσεις ή να αποκρύπτουν τον πραγματικό δικαιούχο.

Συμπληρωματικά, υπάρχουν κρατικές πρωτοβουλίες όπως το σύστημα Shetab. Αν και επικεντρώνεται κυρίως στις εγχώριες πληρωμές, το Ιράν το επέκτεινε πρόσφατα για διασυνοριακή χρήση μέσω στρατηγικής διασύνδεσης με το ρωσικό σύστημα πληρωμών Mir. Αυτή η σύνδεση επιτρέπει στις τραπεζικές κάρτες των δύο χωρών να λειτουργούν αμοιβαία.

Παράλληλα, λειτουργούν ανεπίσημα δίκτυα που πραγματοποιούν συναλλαγές εκτός τραπεζικού συστήματος. Για παράδειγμα, το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ έχει περιγράψει «σκιώδη τραπεζικά» δίκτυα του Ιράν, τα οποία βασίζονται σε ανταλλακτήρια συναλλάγματος και εταιρείες-βιτρίνες στο εξωτερικό, ιδίως στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Χονγκ Κονγκ και τη Σιγκαπούρη, για τη μεταφορά δισεκατομμυρίων δολαρίων που συνδέονται με εξαγωγές πετρελαίου.

Στη βάση αυτού του συστήματος βρίσκεται το hawala, ένα παραδοσιακό σύστημα βασισμένο στην εμπιστοσύνη, που επιτρέπει τη μεταφορά αξίας χωρίς φυσική διασυνοριακή μετακίνηση κεφαλαίων. Τα δίκτυα αυτά είναι αγκυρωμένα σε περιφερειακά κέντρα όπως το Ντουμπάι.

Πάνω σε αυτή τη δομή, το Ιράν χρησιμοποιεί κρατικά συνδεδεμένους μεσάζοντες και εμπορικές εταιρείες για τη διευκόλυνση συναλλαγών πετρελαίου. Πιο πρόσφατα, αξιοποιεί και τα κρυπτονομίσματα για την παράκαμψη του παραδοσιακού τραπεζικού συστήματος. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η δραστηριότητα που συνδέεται με το Ιράν έφτασε τα 7,8 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, με αυξανόμενη χρήση stablecoins.

Για την Τεχεράνη, επίσημα, ημιεπίσημα και ανεπίσημα κανάλια λειτουργούν παράλληλα, με τις συναλλαγές να δρομολογούνται ανάλογα με τον κίνδυνο και τους περιορισμούς.

Ο ρόλος του κινεζικού γιουάν

Η Κίνα είναι πλέον ο βασικός αγοραστής ιρανικού πετρελαίου, απορροφώντας πάνω από το 80% των θαλάσσιων εξαγωγών του. Στο πλαίσιο αυτής της σχέσης, το Ιράν ανταλλάσσει πετρέλαιο με επενδύσεις και αγαθά, ενώ οι πληρωμές γίνονται ολοένα και περισσότερο σε γουάν αντί για δολάρια, μειώνοντας την έκθεση στον αμερικανικό έλεγχο.

Οι πληρωμές συχνά παραμένουν σε ελεγχόμενους λογαριασμούς και χρησιμοποιούνται κυρίως για την πληρωμή κινεζικών υπηρεσιών ή εισαγωγών, αντί να εισρέουν απευθείας στο ιρανικό τραπεζικό σύστημα.

Το κινεζικό σύστημα CIPS (Cross-Border Interbank Payment System) θα μπορούσε να αποτελέσει κανάλι για αυτές τις συναλλαγές. Τα δεδομένα δείχνουν αύξηση του όγκου συναλλαγών το τελευταίο διάστημα, χωρίς όμως να αποδεικνύεται άμεσα σύνδεση με το ιρανικό πετρέλαιο.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενδέχεται να αναδειχθούν σε σημαντικό κόμβο, καθώς λειτουργούν ήδη ως κέντρο εμπορίου και χρηματοδότησης για το Ιράν.

Παράλληλα, η Κίνα μπορεί να αξιοποιήσει το Project mBridge, μια πλατφόρμα πληρωμών που βασίζεται σε ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών (CBDCs). Αν και δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία για χρήση από το Ιράν, υπάρχει πιθανότητα έμμεσης εμπλοκής μέσω τραπεζών τρίτων χωρών.

Τι πρέπει να παρακολουθήσουμε

Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να επικεντρωθούν σε ορισμένες βασικές εξελίξεις:

• Αν θα συνεχίσει να αναπτύσσεται η υποδομή πληρωμών σε γιουάν
• Αν το CIPS επεκτείνει περαιτέρω την παρουσία του στη Μέση Ανατολή
• Αν αυξηθεί η χρήση ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών
• Αν υπάρξουν ενδείξεις χρήσης τέτοιων συστημάτων σε περιόδους κρίσης

Το Ιράν αναπτύσσει επίσης το δικό του «ψηφιακό ριάλ», ενώ οι χώρες των BRICS προωθούν ένα πιο πολυπολικό νομισματικό σύστημα.

Παρά ταύτα, το δολάριο παραμένει κυρίαρχο στο διεθνές σύστημα. Ωστόσο, αυτά τα εναλλακτικά δίκτυα αποδυναμώνουν ένα βασικό εργαλείο ισχύος του: τις χρηματοπιστωτικές κυρώσεις.

Το γουάν δεν προσφέρει πλήρη διέξοδο στο Ιράν από τις κυρώσεις, αλλά ενδέχεται να προσφέρει έναν φθηνότερο τρόπο παράκαμψής τους, μειώνοντας την εξάρτηση από το δολάριο.

Ίσως η πιο σημαντική εξέλιξη είναι το πώς αλλάζουν οι διαδρομές που συνδέουν το εμπόριο με τις πληρωμές—και αν αυτές οι αλλαγές θα έχουν μακροπρόθεσμες συνέπειες για το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα πέρα από το δολάριο.