Το Ιράν «καίει» τον πλανήτη: Τέλος στα φθηνά καύσιμα, προσεχώς ενεργειακή κρίση

Οι αναλυτές ενέργειας σε σχέση με το Ιράν φοβούνταν εδώ και καιρό δύο εξελίξεις: μη τυχόν η Ισλαμική Δημοκρατία επιτεθεί στους πλούσιους σε πετρέλαιο γείτονές της και μην υπάρξει αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ, μέσω του οποίου διέρχεται καθημερινά το ένα τρίτο της παγκόσμιας θαλάσσιας παραγωγής αργού πετρελαίου και το ένα πέμπτο του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). 

Μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου και τα δύο ενδεχόμενα φαίνονταν μακρινά, καθώς το Ιράν είχε πολλά να χάσει. Υπήρχε κίνδυνος να σπρώξει τα κράτη του Κόλπου προς την Αμερική, να εξοργίσει την Κίνα, τον κύριο αγοραστή του πετρελαίου της, και να προκαλέσει επιθέσεις στις δικές του πετρελαϊκές υποδομές.

Μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στον πυρήνα του καθεστώτος των μουλάδων στις 28 Φεβρουαρίου, που οδήγησαν στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη τους, το καθεστώς βρίσκεται σε απόγνωση, με αποτέλεσμα και οι δύο όψεις του εφιαλτικού σεναρίου εξελίσσονται ταυτόχρονα.

Οι ιρανικοί πύραυλοι έχουν πλήξει το μεγαλύτερο διυλιστήριο της Σαουδικής Αραβίας, ένα συγκρότημα υγροποίησης φυσικού αερίου στο Κατάρ, ένα άλλο διυλιστήριο στο Κουβέιτ και τη βιομηχανική ζώνη πετρελαίου στη Fujairah στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ), έναν σημαντικό κόμβο διέλευσης και ανεφοδιασμού. Τα δύο πρώτα είναι εκτός λειτουργίας, όπως και τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στο Ισραήλ και το Κουρδιστάν. Στις 3 Μαρτίου η αμερικανική πρεσβεία στη Σαουδική Αραβία προειδοποίησε για επικείμενη ιρανική επίθεση στο Dhahran, το τεράστιο πετρελαϊκό συγκρότημα της χώρας.

Την ίδια στιγμή, η κυκλοφορία μέσω του Στενού του Ορμούζ έχει σε μεγάλο βαθμό σταματήσει μετά από επιθέσεις με drones σε πολλά πλοία και οι ασφαλιστικές εταιρείες ανέστειλαν την κάλυψη για πολλά άλλα. Στις 2 Μαρτίου, οι Φρουροί της Επανάστασης, ανακοίνωσαν ότι το στενό είναι κλειστό, προειδοποιώντας ότι οποιοδήποτε πλοίο επιχειρήσει διέλευση θα πυρποληθεί. Οι τιμές ενέργειας έχουν ήδη πάρει φωτιά. Το Brent, ο παγκόσμιος δείκτης αναφοράς, έχει αυξηθεί κατά 14% από τις 27 Φεβρουαρίου, φτάνοντας τα 83 δολάρια ανά βαρέλι. 

Στην Ευρώπη, μια μεγαβατώρα (MWh) φυσικού αερίου κοστίζει 54 € (63 $), πάνω από 70% περισσότερα από ό,τι την προηγούμενη εβδομάδα. Οι τιμές στην Ασία έχουν επίσης εκτοξευθεί.

Στις 3 Μαρτίου, ο Donald Trump επιχείρησε να ηρεμήσει την κατάσταση, λέγοντας ότι οι ΗΠΑ θα παρέχουν ασφάλιση και εγγυήσεις και ότι, αν χρειαστεί, το πολεμικό ναυτικό θα συνοδεύει δεξαμενόπλοια στον Κόλπο. Η ανακοίνωση γίνεται καθώς οι έμποροι έχουν γίνει πολύ πιο απαισιόδοξοι σχετικά με τις διαταραχές στην προμήθεια ενέργειας.

Η αμερικανο-ισραηλινή επέμβαση ξεκίνησε το περασμένο Σαββατοκύριακο, όταν οι αγορές ήταν κλειστές. Όταν άνοιξαν το πρωί της Ασίας στις 2 Μαρτίου, η αρχική αντίδραση ήταν περιορισμένη. Το Brent έκλεισε τη μέρα στα 78 $, μόλις 5 $ πάνω από το προπολεμικό κλείσιμό του. Το ευρωπαϊκό φυσικό αέριο εκτοξεύθηκε αλλά έκλεισε στα 44 € ανά MWh, πολύ κάτω από το μέγιστο των 310 € το 2022, λίγο μετά την εισβολή του Vladimir Putin στην Ουκρανία. Οι περισσότεροι traders αναμενόταν ότι οι διαταραχές θα διαρκούσαν μέρες, όχι εβδομάδες.

Τώρα αναθεωρούν γρήγορα αυτή την εκτίμηση. Αρχικά, το πετρέλαιο. Το κύριο πρόβλημα είναι η κυκλοφορία μέσω του Κόλπου. Οι τιμές μεταφοράς χτυπούν ρεκόρ. Μόνο τέσσερα δεξαμενόπλοια διέσχισαν το Στενό του Ορμούζ στις 2 Μαρτίου, σε σύγκριση με τον ημερήσιο μέσο όρο των 52 τον Φεβρουάριο, σύμφωνα με την Vortexa, έναν ιχνηλάτη πλοίων. Περίπου 14 εκατ. βαρέλια αργού πετρελαίου ανά ημέρα και 4 εκατ. βαρέλια προϊόντων διύλισης περνούν συνήθως από το στενό. Περίπου το ένα τέταρτο του αργού θα μπορούσε να ανακατευθυνθεί μέσω αγωγών της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ που παρακάμπτουν το στενό — αφήνοντας το υπόλοιπο χωρίς έκτακτη διέξοδο. Η JPMorgan Chase εκτιμά ότι το Ιράκ και το Κουβέιτ έχουν περίπου τρεις και 14 μέρες, αντίστοιχα, από τις 3 Μαρτίου, πριν φτάσουν τα όρια αποθήκευσης και αναστείλουν την προμήθεια αργού που συνήθως εξάγουν μέσω Ορμούζ — ποσότητα σχεδόν 5 εκατ. βαρελιών ημερησίως, ή 5% της παγκόσμιας παραγωγής. Το Ιράκ έχει ήδη μειώσει την παραγωγή κατά 1,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως.

Οι εξαγωγείς του Κόλπου δεν έχουν ακόμη ανακοινώσει force majeure για προγραμματισμένες αποστολές. Αλλά οι έμποροι αναμένουν ότι κάποιοι θα το κάνουν σύντομα. Το ασφάλιστρο που καταγράφει το Brent σε σχέση με το πετρέλαιο που διαπραγματεύεται στο Ντουμπάι, το οποίο αντικατοπτρίζει το κόστος αντιστάθμισης των πωλήσεων αργού στην Ασία, έχει εκτοξευθεί. Αυτό υποδηλώνει ότι οι Ασιάτες αγοραστές στρέφονται προς τη Δυτική Αφρική, τη Βραζιλία, τη Γουιάνα, τη Νορβηγία και την Αμερική για να καλύψουν τα κενά του Κόλπου. Μερικοί ήδη αγωνίζονται για φορτία: στις 2 Μαρτίου, τα βραζιλιάνικα βαρέλια για παράδοση Μαΐου στην Κίνα προσφέρθηκαν με ασφάλιστρο 10 $ πάνω από το Brent, από 3,40 $ στις 27 Φεβρουαρίου.

Οι Ασιάτες αγοραστές θα νιώσουν πρώτοι τον πόνο. Αν και η Κίνα, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα έχουν αποθέματα για λίγους μήνες, βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις εισαγωγές από τη Μέση Ανατολή. Το πετρέλαιο του Κόλπου αντιπροσωπεύει το ένα τρίτο της συνολικής ζήτησης της Κίνας. Το εμπόριο των πιο δημοφιλών κινέζικων συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης αργού σταμάτησε στις 2 Μαρτίου μετά την ενεργοποίηση του ορίου ημερήσιας αύξησης 9%.

Ο αγώνας της Ασίας για εναλλακτικές πηγές θα αυξήσει τις τιμές για όλους. Η αγορά συνειδητοποιεί ότι αντιμετωπίζει περισσότερες από μία ή δύο εβδομάδες διαταραχών, κάτι που μπορεί να σπρώξει το Brent στα 100 $ ανά βαρέλι, παρατηρεί ο Warren Patterson της ING. Μήνες διαταραχών θα μπορούσαν να ωθήσουν τις τιμές πάνω από τα 120 $, που ήταν το ανώτατο σημείο το 2022. Νέες προμήθειες από αλλού θα μπορούσαν να απελευθερωθούν, αλλά ακόμη και αν χρησιμοποιηθούν όλα τα μέσα, η αύξηση θα ήταν μόνο 1-2 εκατ. βαρέλια ημερησίως — και θα χρειαζόταν τουλάχιστον έξι μήνες για να υλοποιηθεί. Η Ευρώπη, που αγοράζει λίγο πετρέλαιο του Κόλπου, δεν είναι προστατευμένη: το ένα πέμπτο του ντίζελ της διέρχεται από το Ορμούζ. Τα περιθώρια διύλισης ντίζελ έχουν εκτοξευθεί τις τελευταίες μέρες.

Η διακοπή των προμηθειών φυσικού αερίου από τον Κόλπο μπορεί να επηρεάσει ακόμη πιο έντονα και νωρίτερα. Πάνω από 80 εκατ. τόνους LNG ετησίως, κυρίως από το Κατάρ, πέρασαν από το Ορμούζ το 2025. Το συγκρότημα Ras Laffan, που έκλεισε στις 2 Μαρτίου, αντιπροσώπευε 75 εκατ. τόνους ετησίως, ή 17% των παγκόσμιων εξαγωγών. Σχεδόν 30 πλοία που επρόκειτο να φορτώσουν εκεί τον Μάρτιο τώρα πλέουν στην Αραβική Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό, ενώ άλλα οκτώ, ήδη φορτωμένα, περιμένουν στη λάθος πλευρά του στενού. Κανένα δεν έχει περάσει από την 1η Μαρτίου. Η QatarEnergy, που λειτουργεί το Ras Laffan, έχει εκδώσει ανακοινώσεις force majeure σε κάποιους μακροχρόνιους αγοραστές. Λιγοστά στοιχεία έχουν ανακύψει για το μέγεθος της ζημιάς στο εργοστάσιο, αυξάνοντας την πιθανότητα μακροχρόνιας διακοπής.

Όπως και με το αργό, το φυσικό αέριο ανησυχεί τους Ασιατικούς αγοραστές. Πέρυσι, το Κατάρ προμήθευσε το 30% των εισαγωγών LNG της Κίνας, 45% της Ινδίας και 99% του Πακιστάν. Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα αγοράζουν επίσης τεράστιες ποσότητες. Το κέρδος από τη φόρτωση αερίου στην ακτή του Κόλπου της Αμερικής και την αποστολή του στην Ασία αντί για την Ευρώπη έχει φτάσει στο υψηλότερο επίπεδο από τον Δεκέμβριο του 2022.

Οι ευρωπαϊκές τιμές θα πρέπει σύντομα να προσαρμοστούν στις ασιατικές, καθώς και οι δύο περιοχές ανταγωνίζονται για τα ίδια φορτία. Τα αποθέματα αερίου, ήδη κάτω από τα εποχικά πρότυπα και 10% χαμηλότερα από πέρυσι, εξαντλούνται ενώ ο χειμώνας δεν έχει τελειώσει. Κάθε εβδομάδα που το Ορμούζ παραμένει κλειστό, η παγκόσμια προσφορά μειώνεται κατά 1,5 εκατ. τόνους, σύμφωνα με την Wood Mackenzie. Καθώς η Ασία και η Ευρώπη εξαντλούν τα αποθέματα πιο γρήγορα και επαναφορτώνουν επιθετικά το καλοκαίρι, οι αγορές θα μπορούσαν να παραμείνουν σφιχτές πολύ μετά το άνοιγμα του στενού. Η Anne-Sophie Corbeau του Columbia University αναμένει πανικό αν οι εξαγωγές του Κατάρ δεν ξαναρχίσουν μέχρι το Σαββατοκύριακο. Οι τιμές μπορεί να εκτοξευθούν πάνω από 100 € ανά MWh.

Οι οικονομικές συνέπειες του ενεργειακού σοκ θα είναι εκτεταμένες. Το ΔΝΤ χρησιμοποιεί έναν κανόνα ενδεικτικό ότι κάθε αύξηση 10% στην τιμή ενός βαρελιού πετρελαίου μειώνει την ετήσια παγκόσμια ανάπτυξη του ΑΕΠ κατά περίπου 0,15 ποσοστιαίες μονάδες και αυξάνει τον πληθωρισμό κατά 0,4 μονάδες το επόμενο έτος. Με άλλα λόγια, αν οι τιμές φτάσουν τα 100 $ ανά βαρέλι, αυτό θα αφαιρέσει περίπου 0,4 μονάδες από την ανάπτυξη του ΑΕΠ και θα αυξήσει τον πληθωρισμό κατά 1,2 μονάδες — ένα σημαντικό σοκ στασιμοπληθωρισμού.

Οι μεγάλοι εισαγωγείς ενέργειας θα υποφέρουν περισσότερο — και οι φτωχοί ιδιαίτερα. Το κόστος ενέργειας τείνει να καταλαμβάνει μεγαλύτερο μέρος των δαπανών σε λιγότερο ευημερούντες τόπους. Η Ινδία ξοδεύει περίπου 3% του ΑΕΠ σε εισαγόμενο πετρέλαιο ετησίως (και διαθέτει μόλις 20-25 ημέρες αποθεμάτων). Η Ταϊλάνδη περίπου 5%. Σε κάθε περίπτωση, οι ακριβότερες εισαγωγές θα αντικατοπτρίζονται όχι σε υψηλότερες τιμές καταναλωτή αλλά σε μεγαλύτερα δημοσιονομικά ελλείμματα, καθώς οι κυβερνήσεις αναγκάζουν τα κρατικά διυλιστήρια να λειτουργούν με ζημία ή παρέχουν επιδοτήσεις στους καταναλωτές. Ο χαμηλός πληθωρισμός στην Ασία δίνει στις κεντρικές τράπεζες μεγαλύτερο περιθώριο να αγνοήσουν την ακριβότερη ενέργεια — εφόσον είναι προσωρινή και τα νομίσματα δεν αναγκάσουν τη δράση τους.

Η Ευρώπη δεν είναι τόσο τυχερή. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα εκτιμά ότι μια αύξηση 10% στις τιμές πετρελαίου προσθέτει άμεσα 0,4 μονάδες στον πληθωρισμό, και σχεδόν αμέσως, συν άλλες 0,2 μονάδες έμμεσα μέσα σε τρία χρόνια, καθώς οι επιχειρήσεις μετακυλίουν τα υψηλότερα κόστη στους καταναλωτές. Η τράπεζα εκτιμά επίσης ότι περίπου το ένα δέκατο της αύξησης των τιμών φυσικού αερίου περνά στον πληθωρισμό σε ένα έτος. Οι έμποροι έχουν μειώσει τις στοιχηματικές προβλέψεις για μειώσεις επιτοκίων. Οι υψηλότερες τιμές ενέργειας θα μετακυληθούν στις τιμές ηλεκτρισμού και θα μειώσουν τα περιθώρια των βιομηχανιών. Αν το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο γίνουν πιο ακριβά, η υποκατάσταση θα γίνει δυσκολότερη — ενδεχομένως αναζωπυρώνοντας τη ζήτηση για άνθρακα και αναγκάζοντας τους καταναλωτές να μειώσουν τη χρήση.

Παρά τις τιμές σοκ, οι ΗΠΑ θα υποστούν λιγότερη οικονομική ζημία. Η εγχώρια αγορά φυσικού αερίου έχει χαλαρή σύνδεση με τις παγκόσμιες τιμές λόγω περιορισμένης εξαγωγικής ικανότητας. Οι τιμές του αερίου στο Henry Hub, το αμερικανικό σημείο αναφοράς, έχουν αυξηθεί μόλις 10%. Οι τιμές της βενζίνης θα αυξηθούν, εξοργίζοντας τους οδηγούς: μελέτη της Dallas Branch της Federal Reserve δείχνει ότι αύξηση 10% στην τιμή αργού αυξάνει την τιμή στην αντλία κατά 5%. Αν γίνουν πολύ υψηλές, οι ΗΠΑ μπορούν πάντα να χρησιμοποιήσουν τα 415 εκατ. βαρέλια των Strategic Petroleum Reserves.

Σε κάθε περίπτωση, ο συνολικός οικονομικός αντίκτυπος πιθανότατα θα είναι περιορισμένος. Η ενέργεια αποτελεί μόνο ένα μικρό μέρος του καταναλωτικού καλαθιού. Και και καθώς οι ΗΠΑ παράγουν πολύ πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ένα σοκ τιμών αυξάνει την παραγωγή αντί να την μειώνει, όπως συμβαίνει σε χώρες που είναι καθαροί εισαγωγείς.

Ο Trump και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα μπορεί ωστόσο να υποστούν πολιτικές συνέπειες στις ενδιάμεσες εκλογές. Οι ψηφοφόροι είναι ήδη εξοργισμένοι με το αυξανόμενο κόστος ζωής. Οι υψηλότερες τιμές ενέργειας μπορεί να ενισχύσουν τους οικονομικούς δείκτες, αλλά ταυτόχρονα αναδιανέμουν εισόδημα από τον μεγάλο αριθμό καταναλωτών ενέργειας στις ΗΠΑ προς τον πολύ μικρότερο αριθμό παραγωγών ενέργειας. Μπορεί επίσης να δυσκολέψουν τη Federal Reserve να μειώσει τα επιτόκια. Οι έμποροι έχουν μειώσει τα στοιχήματα ότι η κεντρική τράπεζα θα μειώσει τα επιτόκια τουλάχιστον δύο φορές φέτος.

Όλα αυτά εξηγούν εν μέρει την επιθυμία του Trump να ηρεμήσει τις αγορές ενέργειας. «Ό,τι κι αν συμβεί», είπε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ΗΠΑ «θα εξασφαλίσουν την ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΡΟΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ».  

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Τραμπ: «Σχεδόν όλα έχουν καταστραφεί» στο Ιράν – «Τέλος το εμπόριο με την Ισπανία»
• Απειλεί το Ιράν: Πράξη πολέμου η εμπλοκή Ευρωπαίων στη σύγκρουση
• Κρίση στο Ιράν: Πρέπει να ανησυχούν οι επενδυτές; – Τι βλέπει η Forvis Mazars
• Ιράν, πετρέλαιο και Ορμούζ: Το ενεργειακό σοκ που φοβούνται οι αγορές