Το τέλος της κυριαρχίας του δολαρίου; Πώς οι γεωπολιτικές εξελίξεις στο Ιράν αλλάζουν τα δεδομένα
Στα Στενά του Ορμούζ διαμορφώνεται μια νέα γεωοικονομική πραγματικότητα, καθώς η παραδοσιακή ισχύς του δολαρίου φαίνεται να αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο. Η ανθεκτικότητα του Ιράν, σε συνδυασμό με τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες ισχύος, αποκαλύπτουν τα όρια ενός από τα πιο ισχυρά εργαλεία επιρροής των Ηνωμένες Πολιτείες.
Για δεκαετίες, το δολάριο λειτουργούσε όχι μόνο ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα αλλά και ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Η αποκοπή χωρών από το διεθνές τραπεζικό σύστημα, όπως το SWIFT, θεωρούνταν οικονομικά καταστροφική.
Ωστόσο, ήδη από το 2022, με τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, έγινε σαφές ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Παρά τον αποκλεισμό από το SWIFT, η Ρωσία συνέχισε να εξάγει πετρέλαιο και να χρηματοδοτεί τη στρατηγική της, αποδεικνύοντας ότι οι κυρώσεις δεν αποτελούν πάντα «οικονομική θανατική ποινή».
Το Ιράν και η αποτυχία των κυρώσεων
Το Ιράν αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα περιορισμένης αποτελεσματικότητας των κυρώσεων. Παρά τους αυστηρούς περιορισμούς από το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών, όχι μόνο συνεχίζει τις εξαγωγές πετρελαίου, αλλά καταφέρνει να επιβάλλει και όρους στη διεθνή ναυτιλία.
Σύμφωνα με αναφορές, πλοία έχουν πληρώσει έως και 2 εκατομμύρια δολάρια για ασφαλή διέλευση από τα Στενά του Hormuz. Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι η Τεχεράνη εξετάζει την επιβολή διοδίων σε κρυπτονομίσματα, εισάγοντας ένα νέο μοντέλο συναλλαγών εκτός του παραδοσιακού χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Η άνοδος εναλλακτικών συστημάτων πληρωμών
Ένα από τα βασικά προβλήματα για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι ότι η ισχύς του δολαρίου βασίζεται στην ευκολία και την παγκόσμια αποδοχή του. Όταν όμως αυτή η πρόσβαση χρησιμοποιείται ως μέσο πίεσης, δημιουργούνται ισχυρά κίνητρα για αναζήτηση εναλλακτικών.
Χώρες όπως το Ιράν στρέφονται σε συναλλαγές με νομίσματα όπως το κινεζικό ρενμίνμπι, ενισχύοντας τη συνεργασία με την Κίνα. Παράλληλα, αναπτύσσονται «σκιώδη» τραπεζικά δίκτυα που διευκολύνουν τις συναλλαγές εκτός του αμερικανικού ελέγχου.
Ακόμη πιο σημαντική είναι η ανάπτυξη αποκεντρωμένων τεχνολογιών, όπως το Bitcoin και τα stablecoins, που επιτρέπουν τη μεταφορά αξίας χωρίς την ανάγκη παραδοσιακών τραπεζικών μεσαζόντων.
Ο ρόλος του OPEC και το μάθημα της αγοράς
Τα μέλη του OPEC έχουν κατανοήσει εδώ και δεκαετίες μια βασική αρχή: δεν πρέπει να δίνεις στους πελάτες σου λόγους να αναζητήσουν εναλλακτικές. Η υπερβολική χρήση οικονομικών κυρώσεων λειτουργεί αντίστοιχα, ωθώντας χώρες να απομακρυνθούν από το σύστημα του δολαρίου.
Ο πολιτικός επιστήμονας Henry Farrell είχε προβλέψει αυτή την εξέλιξη μέσω της έννοιας της «οπλοποιημένης αλληλεξάρτησης». Όπως υποστήριξε, όσο περισσότερο οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν το δολάριο ως εργαλείο πίεσης, τόσο περισσότερο άλλες χώρες θα προσπαθούν να απεξαρτηθούν από αυτό.
Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: περισσότερη πίεση οδηγεί σε περισσότερη αποσύνδεση, η οποία με τη σειρά της μειώνει την αποτελεσματικότητα των κυρώσεων.
Το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, που κάποτε αποτελούσε πυλώνα σταθερότητας, μετατρέπεται σταδιακά σε παράγοντα αστάθειας. Αντί να ενισχύει την επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών, λειτουργεί πλέον ως «πολλαπλασιαστής ισχύος» για τους αντιπάλους τους.
Η εμπειρία χωρών όπως η Βόρεια Κορέα δείχνει ότι, αν και οι κυρώσεις έχουν επιπτώσεις, δεν οδηγούν απαραίτητα σε πολιτική ή οικονομική κατάρρευση.
