Ψηφιακό ευρώ: Θα επιβιώσει απέναντι στις Visa και Mastercard;
«Αν θέλουμε τα πράγματα να παραμείνουν τα ίδια, τότε τα πράγματα θα πρέπει να αλλάξουν» — έτσι έγραψε ο Τομάζι ντι Λαμπεντούζα στο μυθιστόρημα Ο Γατόπαρδος, αναφερόμενος στις αριστοκρατικές παραδόσεις που απειλήθηκαν από την κατάκτηση της Νότιας Ιταλίας από τον Γκαριμπάλντι. Το διαχρονικό δίδαγμα του μυθιστορήματος, ότι η αποτελεσματική υπεράσπιση του status quo συχνά απαιτεί ένα ευφυές πρόγραμμα αλλαγών, βρίσκει απήχηση στα πρόσφατα έργα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για τα συστήματα πληρωμών.
Τα έργα αυτά συνδυάζουν χαρακτηριστικά διακανονισμού σε χρήμα κεντρικής τράπεζας —το θεμέλιο πάνω στο οποίο βασίζονται τα νομισματικά συστήματα εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα— με τεχνολογία αιχμής, όπου οι συναλλαγές καταγράφονται σε κοινά ή κατανεμημένα ψηφιακά λογιστικά βιβλία (distributed ledgers).
Με ονομασίες που θυμίζουν ρωμαϊκές γέφυρες (Pontes) και δρόμους (Appia), τα έργα της ΕΚΤ υπόσχονται να προσφέρουν ένα πρότυπο για τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές παγκοσμίως.
Η ΕΚΤ ξεκίνησε να σχεδιάζει τη μεταρρύθμιση των συστημάτων πληρωμών το 2019, μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του Facebook να λανσάρει ένα παγκόσμιο νόμισμα, το Libra. Το βασικό της πρόγραμμα επικεντρώθηκε στο ψηφιακό ευρώ, ένα νόμισμα κεντρικής τράπεζας για συναλλαγές στη λιανική. Αυτό θα διέφερε από τις υπάρχουσες ιδιωτικές εφαρμογές, καθώς οι απλοί πολίτες θα πραγματοποιούσαν διακανονισμό συναλλαγών στα βιβλία της κεντρικής τράπεζας και όχι σε εκείνα των εμπορικών τραπεζών.
Οι υποστηρικτές του ψηφιακού ευρώ υποστηρίζουν ότι η πρόσθετη ασφάλεια του διακανονισμού μέσω της κεντρικής τράπεζας θα καταστήσει το νόμισμα ελκυστικό και θα συμβάλει στην προστασία της κυριαρχίας της Ευρωζώνης απέναντι στην κυριαρχική επιρροή αμερικανικών κολοσσών όπως η Visa και η Mastercard.
Ωστόσο, από την αρχή, το ψηφιακό ευρώ συνάντησε αντιδράσεις από τον κλάδο. Είναι δύσκολο να διατυπωθεί ένα πειστικό σενάριο χρήσης: οι άνθρωποι είναι ήδη ικανοποιημένοι με τις υπάρχουσες λύσεις πληρωμών, οι οποίες είναι οικονομικές και ασφαλείς. Υπάρχουν επίσης ανησυχίες ότι το ψηφιακό ευρώ θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα, αποσταθεροποιώντας τη διαμεσολάβηση των τραπεζών, με αρνητικές συνέπειες για τη χορήγηση πιστώσεων και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Τέλος —και όχι λιγότερο σημαντικό πολιτικά— έχουν εκφραστεί φόβοι ότι το ψηφιακό ευρώ θα μπορούσε να επιταχύνει την εξαφάνιση των μετρητών και να οδηγήσει σε απώλεια της ιδιωτικότητας.
Είτε είναι βάσιμες είτε όχι, αυτές οι ανησυχίες συνέβαλαν στην επιβράδυνση της έκδοσης του ψηφιακού ευρώ. Έξι χρόνια μετά τη χάραξη του πρώτου οδικού χάρτη, οι τεχνικές προετοιμασίες στην ΕΚΤ συνεχίζονται ακόμη, ενόψει μιας πιθανής κυκλοφορίας σε τρία χρόνια από τώρα. Πρόκειται για γεωλογική χρονική κλίμακα σε σύγκριση με τον ιλιγγιώδη ρυθμό καινοτομίας της fintech. Αν και όταν ληφθεί τελικά μια θετική απόφαση, το ψηφιακό ευρώ κινδυνεύει να είναι ήδη ξεπερασμένο πριν καν γεννηθεί.
Εν τω μεταξύ, οι τεχνολογίες κατανεμημένου λογιστικού βιβλίου (DLT), που υποστηρίζουν stablecoins και άλλα tokenised χρηματοοικονομικά μέσα, ανοίγουν νέους ορίζοντες στη χρηματοοικονομική αγορά. Αρχικά περιορισμένες στον χώρο των κρυπτονομισμάτων, οι εφαρμογές DLT εξετάζονται πλέον από τράπεζες και άλλους παρόχους υπηρεσιών πληρωμών. Οι πιο υποσχόμενες εφαρμογές αφορούν τις χονδρικές πληρωμές και όχι τις λιανικές.
Η ΕΚΤ έχει αντιληφθεί ότι τα οφέλη των εφαρμογών DLT αξιοποιούνται καλύτερα όταν συνδυάζονται με την ασφάλεια που προσφέρει ο διακανονισμός σε χρήμα κεντρικής τράπεζας. Εδώ ακριβώς εντάσσονται τα νέα έργα. Το Pontes, το οποίο θα ξεκινήσει πιλοτικό πρόγραμμα τον Σεπτέμβριο, προσθέτει ένα επίπεδο DLT στο Target, την ιδιόκτητη υποδομή πληρωμών μεταξύ αντισυμβαλλομένων της κεντρικής τράπεζας. Αυτό θα επιτρέψει τον διακανονισμό συναλλαγών σε tokenised περιουσιακά στοιχεία μεταξύ των μερών αυτών. Το ενδιαφέρον αποτέλεσμα είναι ένα οξύμωρο σχήμα: μια κατανεμημένη αλλά ταυτόχρονα κεντρικοποιημένη δομή νομισματικών συναλλαγών.
Το μακροπρόθεσμο όραμα της ΕΚΤ, το Appia, επεκτείνει μια παρόμοια δομή στις χονδρικές χρηματοοικονομικές συναλλαγές συνολικά. Η ΕΚΤ έχει δώσει στον εαυτό της προθεσμία έως το 2028 για να μελετήσει το έργο και να διαβουλευθεί με τους εμπλεκόμενους φορείς. Αυτή η επέκταση δεν είναι αυτονόητη και υπάρχουν ορισμένες παγίδες που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Πρώτον, η παροχή πρόσβασης σε όλους τους συμμετέχοντες των χονδρικών χρηματοπιστωτικών αγορών στην κεντρική τράπεζα πολλαπλασιάζει τους κινδύνους για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα σε περιόδους συστημικής πίεσης. Επιπλέον, η ΕΚΤ θα μετατρεπόταν η ίδια σε πάροχο υποδομών αγοράς — έναν τομέα που μέχρι σήμερα βρισκόταν κυρίως στα χέρια του ιδιωτικού τομέα. Αυτό ενδέχεται να θολώσει τα όρια και να συγχέει πεδία που θα έπρεπε να παραμένουν διακριτά.
Είναι άραγε οι γέφυρες και οι λεωφόροι που κατασκευάζει η ΕΚΤ το κλειδί για έναν επιτυχημένο γάμο ανάμεσα στα κρυπτονομίσματα και τη συμβατική χρηματοοικονομική αγορά; Οι πιθανότητες είναι απαιτητικές, τα διακυβεύματα υψηλά και ο στόχος συναρπαστικός. Η κεντρική τράπεζα ορθώς μετατοπίζει την προσοχή της περισσότερο στις χονδρικές αγορές. Απομένει όμως το ερώτημα για το ποια θα είναι η θέση του ψηφιακού ευρώ. Επισήμως, η ΕΚΤ παραμένει ενεργή και στα δύο μέτωπα. Όμως, όπως μας δίδαξε ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, το να υιοθετούμε νέες ιδέες είναι ευκολότερο από το να εγκαταλείπουμε τις παλιές.
