ΔΝΤ για Ελλάδα: Το χρονικό μιας οικονομικής αναγέννησης – Τα 3 στάδια κλειδιά

Από την κατάρρευση το 2010 στην τρέχουσα δημοσιονομική άνθηση, η Ελλάδα πέτυχε μια εντυπωσιακή οικονομική ανατροπή που σήμερα αποτελεί διεθνές σημείο αναφοράς για το ΔΝΤ. 

Η πορεία αυτή δεν ήταν τυχαία, αλλά το αποτέλεσμα μιας στρατηγικής ανασυγκρότησης που βασίστηκε στη σταθεροποίηση, τη θεσμική θωράκιση και τον ψηφιακό μετασχηματισμό της είσπραξης εσόδων, αποκαθιστώντας την αξιοπιστία της χώρας στις διεθνείς αγορές. 

Ειδικότερα, σύμφωνα με το ΔΝΤ, η Ελλάδα ήταν κάποτε το παράδειγμα προς αποφυγή της Ευρώπης: αποκλεισμένη από τις αγορές, εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδοτική στήριξη και με ανεπαρκή φορολογικά έσοδα για τη χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών και τη στήριξη της οικονομικής ανάπτυξης. 

Σήμερα, ωστόσο, όπως σημειώνει το Ταμείο, είναι μία από μόλις πέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καταγράφουν πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή ανατροπή που υπογραμμίζει πόσο έχουν βελτιωθεί τα δημόσια οικονομικά της χώρας. 

Η μεταβολή αυτή αντανακλά, σε σημαντικό βαθμό, έναν μετασχηματισμένο φορολογικό μηχανισμό, ο οποίος σταδιακά περιόρισε τα κενά συμμόρφωσης και αποκατέστησε τη δημοσιονομική αξιοπιστία — έναν από τους αθόρυβους κινητήρες πίσω από την ευρύτερη οικονομική ανάκαμψη της Ελλάδας.

Η τελευταία ετήσια αξιολόγηση του ΔΝΤ για την ελληνική οικονομία (η διαβούλευση του Άρθρου IV) διαπιστώνει ότι η χώρα βρίσκεται σε καλή θέση για να αντιμετωπίσει εξωτερικούς κραδασμούς, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που προκύπτουν από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, γεγονός που αντανακλά την ενισχυμένη δημοσιονομική βιωσιμότητα και χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Το πρωτογενές πλεόνασμα αυξήθηκε σχεδόν στο 5% του ΑΕΠ την περίοδο 2024-25, ενώ ο λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ έχει μειωθεί κατά περίπου 65 ποσοστιαίες μονάδες από την κορύφωσή του το 2020. Παράλληλα, οι συνθήκες χρηματοδότησης βελτιώθηκαν, με τα spreads των κρατικών ομολόγων να επιστρέφουν σε επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν πριν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.

Η μεταρρυθμιστική ατζέντα δεν έχει ολοκληρωθεί. Ωστόσο, η έκταση και η αλληλουχία της ελληνικής ανάκαμψης προσφέρουν πολύτιμα διδάγματα για άλλες χώρες που επιδιώκουν φορολογικές μεταρρυθμίσεις. 

Νέα εργασία του ΔΝΤ στον τομέα αυτό αναδεικνύει δύο βασικά συμπεράσματα. Πρώτον, οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους δημοσιονομικής μεταρρύθμισης αν η φορολογία δεν είναι δίκαιη, αξιόπιστη και διαφανής. Δεύτερον, η ανάπτυξη αυτών των δυνατοτήτων απαιτεί χρόνο. Στην Ελλάδα, η μεταρρύθμιση εξελίχθηκε σε τρεις αλληλοενισχυόμενες φάσεις — σταθεροποίηση (2010–12), θεσμική οικοδόμηση (2013–17) και ψηφιακός μετασχηματισμός (2018–25) — με συνεχή υποστήριξη από την τεχνική βοήθεια του ΔΝΤ.

2010-2012: Σταθεροποίηση

Αντιμέτωπη με επικείμενη οικονομική κατάρρευση, η Ελλάδα ζήτησε χρηματοδοτική βοήθεια από αυτό που έγινε γνωστό ως «Τρόικα» — το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Οι πρώτες παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση επικεντρώθηκαν στη σταθεροποίηση των εσόδων και στη δημιουργία των βάσεων για βαθύτερες μεταρρυθμίσεις. Αυτές περιλάμβαναν ένα σχέδιο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, στοχευμένα προγράμματα για τη βελτίωση της είσπραξης εσόδων από μεγάλους φορολογούμενους και εύπορα άτομα, καθώς και έναν μεσοπρόθεσμο οδικό χάρτη μεταρρυθμίσεων.

Μία από τις πρώτες επιτυχίες ήταν η ψηφιοποίηση της υποβολής δηλώσεων ΦΠΑ. Μέχρι το 2014, το 96% των εγγεγραμμένων φορολογουμένων υπέβαλλε εμπρόθεσμα δηλώσεις ΦΠΑ, έναντι 65% το 2010. Άλλες πρωτοβουλίες —ιδιαίτερα οι προσπάθειες ενίσχυσης των εισπράξεων από μεγάλες επιχειρήσεις, εύπορα άτομα και οφειλέτες του Δημοσίου— αποδείχθηκαν δυσκολότερο να διατηρηθούν, αποκαλύπτοντας τα όρια μεταρρυθμίσεων που δεν αντιμετώπιζαν επαρκώς ζητήματα διακυβέρνησης και πολιτικών παρεμβάσεων.

2013-2017: Δημιουργία ανθεκτικών θεσμών

Η δεύτερη φάση των ελληνικών μεταρρυθμίσεων ανέδειξε ένα κρίσιμο δίδαγμα: οι μεταρρυθμίσεις στη φορολογική διοίκηση δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά χωρίς αυτονομία, σαφή λογοδοσία και ισχυρή ηγεσία.

Από τον Αύγουστο του 2012, η Ελλάδα, λέει το Ταμείο, ενοποίησε το δίκτυο των φορολογικών υπηρεσιών της, μειώνοντας τον αριθμό των τοπικών γραφείων από 288 σε 119 μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο, και αναδιοργάνωσε τις λειτουργίες της βάσει αρμοδιοτήτων και όχι γεωγραφικής περιοχής. Καθώς οι φορολογικές εισπράξεις βελτιώνονταν, ενισχύοντας έτσι την πολιτική βούληση που απαιτούνταν για τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων, το επόμενο βήμα ήταν η παραχώρηση μεγαλύτερης αυτονομίας στη φορολογική αρχή.

Ένας νόμος-ορόσημο το 2016 μετέφερε την ευθύνη της φορολογικής διοίκησης σε μια νέα, ανεξάρτητη αρχή με δικό της προϋπολογισμό και πλαίσιο διακυβέρνησης. Ο νόμος προέβλεπε επίσης ότι το διοικητικό συμβούλιο και ο διοικητής της φορολογικής διοίκησης θα επιλέγονται μέσω ανοικτού διαγωνισμού με σαφώς καθορισμένα κριτήρια. Η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων τέθηκε σε λειτουργία το 2017, προσφέροντας στην Ελλάδα μια φορολογική διοίκηση προστατευμένη από πολιτικές παρεμβάσεις και προσανατολισμένη στα αποτελέσματα.

Ο αντίκτυπος ήταν απτός. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο λόγος φόρων προς ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 1,8 ποσοστιαίες μονάδες, από 25,8% το 2013 σε 27,6% το 2017, αντανακλώντας ισχυρότερη φορολογική συμμόρφωση και βελτιωμένη θεσμική ικανότητα.

2018-2025: Ψηφιακός μετασχηματισμός

Αν και τα ψηφιακά εργαλεία είχαν εισαχθεί νωρίτερα, η αποφασιστική ώθηση ήρθε αφού είχαν πλέον εδραιωθεί οι θεσμικές βάσεις. Σε αυτό το στάδιο, η φορολογική διοίκηση διέθετε τη διακυβέρνηση, τις δεξιότητες και την αξιοπιστία που απαιτούνταν ώστε η ψηφιοποίηση να αποδώσει. Μεταξύ 2020 και 2025, εν μέρει ως απάντηση στην πανδημία, η Ελλάδα ανέπτυξε ένα ολοκληρωμένο σύνολο ψηφιακών συστημάτων: από αναλυτικά εργαλεία back-office έως ηλεκτρονική τιμολόγηση σε πραγματικό χρόνο και διασύνδεση με τα συστήματα σημείων πώλησης.

Οι μεταρρυθμίσεις αυτές διευκόλυναν τη συμμόρφωση των φορολογουμένων και παρείχαν στους ελεγκτές πιο αποτελεσματικά εργαλεία για τον εντοπισμό κινδύνων και τη στοχευμένη επιβολή ελέγχων εκεί όπου ήταν περισσότερο αναγκαίο.

Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα. Η συμμόρφωση στον ΦΠΑ βελτιώθηκε σημαντικά, με τα έσοδα από ΦΠΑ να αυξάνονται κατά 2,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μέσα σε 15 χρόνια, από 7,1% το 2010 σε περίπου 9,5% το 2025.

Ένας ενάρετος κύκλος και διδάγματα πέρα από την Ελλάδα

Συνολικά, σύμφωνα με το ΔΝΤ, οι ελληνικές μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν έναν ενάρετο κύκλο: η καλύτερη διακυβέρνηση επέτρεψε την ψηφιοποίηση· η ψηφιοποίηση βελτίωσε τη συμμόρφωση· τα υψηλότερα και πιο αξιόπιστα έσοδα ενίσχυσαν τη δημόσια εμπιστοσύνη και τη δημοσιονομική αξιοπιστία. Μέχρι το 2025, ο λόγος φόρων προς ΑΕΠ της Ελλάδας είχε φτάσει το 28%, από 20,5% το 2009. Αν και η αύξηση των εσόδων αντανακλά επίσης ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές αλλαγές, οι βελτιώσεις στη φορολογική διοίκηση διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο μέσω της διεύρυνσης της φορολογικής βάσης, της ενίσχυσης των ελέγχων και της αύξησης της εμπιστοσύνης στο σύστημα.

Η πορεία συνεχίζεται. Η επόμενη πρόκληση είναι να καταστούν διατηρήσιμα τα πρόσφατα κέρδη, ενσωματώνοντας νέους τρόπους εργασίας βαθιά στις καθημερινές διαδικασίες. Στις προτεραιότητες περιλαμβάνονται η πιο συστηματική χρήση αναλυτικών εργαλείων και τεχνητής νοημοσύνης για τη διαχείριση κινδύνων συμμόρφωσης, η περαιτέρω βελτίωση των υπηρεσιών προς τους φορολογουμένους και της εμπιστοσύνης τους, καθώς και η διασφάλιση ότι οι δεξιότητες και η στελέχωση συμβαδίζουν με τις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις.

Αν και από ορισμένες απόψεις μοναδική, η εμπειρία της Ελλάδας προσφέρει ένα βαθιά πολύτιμο και ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα. Η διαρκής προσπάθεια — βασισμένη στην καλή διακυβέρνηση, τη σωστή αλληλουχία μεταρρυθμίσεων και την επένδυση στους ανθρώπους — μπορεί να μετατρέψει μια απάντηση σε κρίση σε μόνιμη θεσμική ισχύ.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Στουρνάρας για cryptos και blockchain: «Πρέπει να αποτρέψουμε την ιδιωτικοποίηση του χρήματος»
• Most Powerful Women 2026: Οι πιο Ισχυρές Γυναίκες στις Επιχειρήσεις
• Οι ελληνικές τράπεζες αφήνουν πίσω την κρίση: Το νέο στοίχημα είναι τα κέρδη και τα μερίσματα
• MPW Summit 2026: Το μέλλον της ηγεσίας χτίζεται στην προσαρμογή