Φορολογικοί παράδεισοι: Το «Τρίγωνο των Βερμούδων» των offshore εταιρειών 

Από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-09 και μετά, οι μέρες των offshore εταιρειών φαίνονταν συχνά μετρημένες. Το 2010 οι Ηνωμένες Πολιτείες ψήφισαν τον νόμο Foreign Account Tax Compliance Act (FATCA), ο οποίος υποχρέωνε ξένες χρηματοπιστωτικές εταιρείες να αποκαλύπτουν τα περιουσιακά στοιχεία Αμερικανών πολιτών. Έναν χρόνο αργότερα, ο Νικολά Σαρκοζί, που τότε ηγείτο τόσο της Γαλλίας όσο και της G20, δήλωσε με τόλμη ότι οι φορολογικοί παράδεισοι θα αντιμετώπιζαν παγκόσμιο αποκλεισμό. 

Το 2016 ερευνητές δημοσιογράφοι αποκάλυψαν τα «Panama Papers», ένα τεράστιο αρχείο εγγράφων που αποκάλυπτε εκατοντάδες χιλιάδες φοροφυγάδες. Οι αποκαλύψεις οδήγησαν πολλές κυβερνήσεις του ανεπτυγμένου κόσμου να υποχρεώσουν τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα να δημιουργήσουν μητρώα πραγματικών δικαιούχων και να μοιράζονται πληροφορίες με άλλες δικαιοδοσίες υπό την απειλή κυρώσεων.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ήταν ο Σαρκοζί που βρέθηκε στο περιθώριο, μετά από μια σύντομη περίοδο φυλάκισης για παρατυπίες στη χρηματοδότηση προεκλογικής εκστρατείας. Τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα, αντίθετα, είναι σε ορισμένους δείκτες πιο δημοφιλή από ποτέ. Μεταξύ 2010 και 2024, τα συνολικά υπεράκτια περιουσιακά στοιχεία των εταιρειών αυξήθηκαν με ρυθμό κατά το ήμισυ ταχύτερο από το παγκόσμιο ΑΕΠ, υπερδιπλασιαζόμενα σε ονομαστικούς όρους στα 64 τρισ. δολάρια. 

Μέχρι το τέλος του περασμένου έτους, το 31% του συνολικού αποθέματος διεθνών εταιρικών ομολόγων, τα οποία οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν για να αντλούν δανεισμό εκτός των χωρών τους, είχε εκδοθεί σε υπεράκτια κέντρα, ποσοστό-ρεκόρ, αυξημένο από το χαμηλό 24% του 2010 μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση.

Ένας σημαντικός λόγος για την πρόσφατη ανάπτυξη είναι ότι, όπως παρατηρεί ο Τζέισον Σάρμαν του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, «η μυστικότητα ήταν λιγότερο σημαντική απ’ όσο πίστευαν οι άνθρωποι». Το ίδιο ίσχυε και για τη χαλαρή ρύθμιση. Ο Άντριου Μόρις του Texas A&M University, επίσης μελετητής της υπεράκτιας χρηματοδότησης, εξηγεί ότι, επειδή είναι μικροί και ευέλικτοι, οι φορολογικοί παράδεισοι σε ορισμένους τομείς είναι απλώς καλύτερα ρυθμισμένοι. Αυτό τους καθιστά πόλο έλξης ειδικά για ταχέως αναπτυσσόμενα τμήματα της χρηματοοικονομικής αγοράς, όπως η αντασφάλιση, τα private-credit funds και ο πλούτος των αναδυόμενων αγορών. Τους δίνει επίσης κίνητρο να αποφεύγουν τις «μαύρες λίστες» των ρυθμιστικών αρχών του ανεπτυγμένου κόσμου.

Η ανάπτυξη της υπεράκτιας αντασφάλισης και των private-markets funds συνδέονται στενά. Τα τελευταία χρόνια οι αμερικανικές ασφαλιστικές ζωής, που πωλούν προσόδους με εγγυημένη απόδοση σε Αμερικανούς πελάτες, έχουν επενδύσει μαζικά σε μη ρευστοποιήσιμα ιδιωτικά περιουσιακά στοιχεία. Παράλληλα, έχουν μεταβιβάσει υποχρεώσεις και περιουσιακά στοιχεία σε αντασφαλιστές, κάτι που ελαφρύνει τους ισολογισμούς τους και τους επιτρέπει να έχουν περισσότερες προσόδους. Αυτά τα μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, όπως private equity, private credit, ακίνητα και επενδύσεις venture capital, συχνά τυγχάνουν διαχείρισης για λογαριασμό των αντασφαλιστών από κολοσσούς της Wall Street όπως η Apollo και η KKR, μέσω οχημάτων που επίσης εδρεύουν υπεράκτια.

Αυτή η συμβιωτική σχέση μεταξύ ασφαλιστικών, αντασφαλιστών και διαχειριστών ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων (οι οποίοι πλέον συχνά κατέχουν ή συνεργάζονται στενά με τους άλλους δύο) αποκαλείται μερικές φορές «το τρίγωνο των Βερμούδων», από τη δικαιοδοσία της Καραϊβικής όπου άνθισε. Οι Βερμούδες είναι πρόσφορο έδαφος επειδή οι ρυθμιστικές αρχές τους επιτρέπουν στους αντασφαλιστές να χρηματοδοτούν ορισμένες κατηγορίες ιδιωτικών επενδύσεων με λιγότερα κεφάλαια από όσα απαιτούνται στις ΗΠΑ. Επιτρέπουν επίσης στους αντασφαλιστές να χρησιμοποιούν δικά τους εσωτερικά μοντέλα για να αποδείξουν ότι αυτές οι επενδύσεις αντιστοιχούν στις υποχρεώσεις από προσόδους. Οι αμερικανικές και ευρωπαϊκές αρχές έχουν εγκρίνει αυτό το σύστημα λόγω της ρυθμιστικής πολυπλοκότητας των Βερμούδων. Αυτό βοήθησε τις Βερμούδες να γίνουν έδρα 1,5 τρισ. δολαρίων σε αντασφαλιστικά περιουσιακά στοιχεία — σχεδόν το 4% του συνόλου της παγκόσμιας ασφαλιστικής βιομηχανίας και το 15% του παγκόσμιου κεφαλαίου αντασφάλισης.

Τα Νησιά Κέιμαν, τα οποία το 2023 αφαιρέθηκαν από τη «γκρίζα λίστα» υπεράκτιων παραβατών της Financial Action Task Force, επιδιώκουν επίσης να συμμετάσχουν στη δραστηριότητα αυτή. Τα αντασφαλιστικά τους περιουσιακά στοιχεία έχουν τετραπλασιαστεί από το 2020 και ξεπερνούν πλέον τα 100 δισ. δολάρια. Έχουν προσελκύσει μεγάλο αριθμό private-asset funds, εν μέρει χάρη σε έναν νόμο έξι ετών που έθεσε υπό την εποπτεία της Νομισματικής Αρχής των Νήσων Κέιμαν προηγουμένως μη καταχωρισμένα funds του τύπου που προτιμούν οι διαχειριστές ιδιωτικών επενδύσεων. Η προοπτική μεγαλύτερης εποπτείας φαίνεται πως προσέλκυσε περισσότερους επενδυτές απ’ όσους απέτρεψε. Ο αριθμός τέτοιων funds στα Κέιμαν αυξήθηκε από λιγότερα από 13.000 το 2020 σε σχεδόν 18.000.

Μια ακόμη σημαντική πηγή δραστηριότητας για τους φορολογικούς παραδείσους είναι ο αναδυόμενος κόσμος. Σε μέρη όπου δεν υπάρχουν ασφαλή δικαιώματα ιδιοκτησίας, λέει ο κ. Σάρμαν, «η υπεράκτια λύση είναι η αμέσως επόμενη καλύτερη επιλογή». Ο Ρικάρντο Σοάρες ντε Ολιβέιρα του Sciences Po στη Γαλλία αναφέρει ότι, αν και ακριβή στοιχεία σπανίζουν, οι υπεράκτιοι δεσμοί μεταξύ Αφρικής και Ασίας αυξάνονται σαφώς.

Όλο και περισσότερο, αφρικανικές ελίτ και επιχειρήσεις τοποθετούν τον πλούτο τους σε νεότερα χρηματοοικονομικά κέντρα πιο κοντά στην πατρίδα τους, κυρίως στο Ντουμπάι. Μερικές φορές τα κίνητρά τους είναι αμφιλεγόμενα (για παράδειγμα για όσους λαθρεμπορεύουν χρυσό από την Αφρική). Συχνά όμως αναζητούν απλώς ένα μέρος με προβλέψιμους κανόνες, καλή χρηματοοικονομική υποδομή και πρόσβαση σε λογιστές, συμβούλους και άλλους επαγγελματίες. Η Henley & Partners, συμβουλευτική εταιρεία, εκτιμά ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (συμπεριλαμβανομένου του Ντουμπάι) προσέλκυσαν 9.800 εκατομμυριούχους μετανάστες το 2025 — περισσότερους από οποιαδήποτε άλλη δικαιοδοσία. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει μειώσει κάπως τη λάμψη του Ντουμπάι, αλλά όχι της υπεράκτιας χρηματοδότησης γενικότερα.

Τα υπεράκτια κέντρα είναι επίσης απαραίτητα για την Κίνα. Για να αποκτήσουν πρόσβαση σε ξένα κεφάλαια, κινεζικές εταιρείες δημιουργούν εδώ και χρόνια «οντότητες μεταβλητού συμφέροντος» (VIEs) στα Νησιά Κέιμαν, οι οποίες μέσω άλλων οχημάτων αποκτούν συμβατικά δικαιώματα στα κέρδη που παράγει μια κινεζική λειτουργική εταιρεία. Όταν ένας Αμερικανός επενδυτής αγοράζει μετοχές κινεζικής εταιρείας εισηγμένης στις ΗΠΑ, όπως η Alibaba, ή όταν ένας Ευρωπαίος venture capitalist επενδύει σε μια μη εισηγμένη κινεζική τεχνολογική εταιρεία όπως η ByteDance, μητρική του TikTok, στην πραγματικότητα διοχετεύει χρήματα σε ένα VIE των Κέιμαν. Πολλές άλλες κινεζικές εταιρείες βασίζονται επίσης σε υπεράκτια κέντρα για να αντλήσουν δισεκατομμύρια δολάρια μέσω ομολόγων και private credit.

Για να παρακάμψουν τους αυστηρούς ελέγχους κεφαλαίων της Κίνας, κινεζικές επιχειρήσεις και επιχειρηματίες επανεπενδύουν επίσης τα κέρδη που αποκτούν στο εξωτερικό μέσω υπεράκτιων δικαιοδοσιών. Τα Κέιμαν και οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι είναι δημοφιλείς ενδιάμεσοι προορισμοί για τέτοιες επενδύσεις, ιδιαίτερα σε αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία. Βρίσκονται πίσω μόνο από το Χονγκ Κονγκ (που και το ίδιο αποτελεί ένα είδος υπεράκτιου κέντρου) και τις ΗΠΑ ως προορισμοί κινεζικών επενδύσεων χαρτοφυλακίου στο εξωτερικό. Σύμφωνα με επίσημα κινεζικά στοιχεία, οι επενδύσεις στα δύο αυτά υπεράκτια κέντρα ανέρχονταν σε 192 δισ. δολάρια τον Ιούνιο του 2025 — ποσό ίσο με τα τρία πέμπτα των επενδύσεων στις ΗΠΑ και σχεδόν πέντε φορές μεγαλύτερο από εκείνο στη Βρετανία.

Δεν εξελίσσονται όμως όλα υπέρ των υπεράκτιων κέντρων. Οι αμερικανικές ρυθμιστικές αρχές, ανήσυχες για ενδείξεις πίεσης στις αγορές private credit, παρακολουθούν πιο στενά τον τομέα. Τον Απρίλιο η Βρετανία παρουσίασε σχέδια για αυστηρότερες κεφαλαιακές απαιτήσεις στην υπεράκτια αντασφάλιση, ενώ η Ιαπωνία ενίσχυσε την εποπτεία της στον κλάδο. Οι κινεζικές αρχές, ανήσυχες για την απώλεια ελέγχου της κινεζικής τεχνολογίας, προσπαθούν να περιορίσουν τη χρήση των VIEs· η Moonshot AI, μια ταχέως αναπτυσσόμενη κινεζική εταιρεία τεχνολογίας, φέρεται να διαλύει το VIE της στα Κέιμαν και να προχωρά σε δημόσια εγγραφή στο Χονγκ Κονγκ. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει επίσης πλήξει την ελκυστικότητα του Ντουμπάι.

Τέτοιες εξελίξεις μπορεί να αποτελούν προσωρινές αναταράξεις. Ωστόσο, ξανά και ξανά, τα υπεράκτια κέντρα έχουν αποδείξει ότι προσαρμόζονται εντυπωσιακά εύκολα. Θα ήταν ειρωνικό αν αυτά τα προϊόντα της παγκοσμιοποίησης ευημερούσαν μέσα στον σημερινό κατακερματισμένο κόσμο — αλλά όχι και παράξενο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Το τέλος του πολέμου δεν αρκεί: Γιατί το πετρέλαιο θα μείνει ακριβό
• Τα χρέη του Δημοσίου προς ιδιώτες ξεπέρασαν ξανά τα 3 δισ. ευρώ – Οι μεγαλύτεροι οφειλέτες
• Business Monitor: Το νέο πρόσωπο ηγεσίας και επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα