Domino effect σε ενέργεια, τρόφιμα και αγορές λόγω Μέσης Ανατολής
Ο κόσμος αντιμετωπίζει ακόμη ένα σοκ. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ανατρέπει ζωές και μέσα βιοπορισμού στην περιοχή και πέρα από αυτήν. Επίσης, σκοτεινιάζει τις προοπτικές για πολλές οικονομίες που μόλις είχαν αρχίσει να δείχνουν σημάδια διατηρήσιμης ανάκαμψης από προηγούμενες κρίσεις.
Το σοκ, γράφουν οι Tobias Adrian, Jihad Azour, Nigel Chalk, Pierre-Olivier Gourinchas, Alfred Kammer, Abebe Aemro Selassie, Krishna Srinivasan, Rodrigo Valdés διευθυντές του ΔΝΤ, είναι παγκόσμιο, αλλά ασύμμετρο. Οι εισαγωγείς ενέργειας είναι περισσότερο εκτεθειμένοι από τους εξαγωγείς, οι φτωχότερες χώρες περισσότερο από τις πλουσιότερες, και εκείνες με πενιχρά αποθέματα περισσότερο από εκείνες με άφθονα αποθέματα.
Πέρα από το οδυνηρό ανθρώπινο τίμημά του, ο πόλεμος έχει προκαλέσει σοβαρή αναστάτωση στις οικονομίες των χωρών που επηρεάζονται πιο άμεσα, συμπεριλαμβανομένων ζημιών στις υποδομές και τις βιομηχανίες τους που θα μπορούσαν να αποδειχθούν μακροχρόνιες. Παρότι αυτές οι χώρες είναι ανθεκτικές, οι βραχυπρόθεσμες προοπτικές ανάπτυξής τους θα επηρεαστούν αρνητικά.
Εν τω μεταξύ, οι μεγάλοι εισαγωγείς ενέργειας στην Ασία και την Ευρώπη υφίστανται το κύριο βάρος του υψηλότερου κόστους καυσίμων και εισροών: περίπου το 25-30% του παγκόσμιου πετρελαίου και το 20% του υγροποιημένου φυσικού αερίου περνούν από το Στενό του Ορμούζ, τροφοδοτώντας τη ζήτηση όχι μόνο στην Ασία αλλά και σε μέρη της Ευρώπης. Οι οικονομίες στην Αφρική και την Ασία που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές πετρελαίου δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να αποκτήσουν πρόσβαση στις προμήθειες που χρειάζονται, ακόμη και σε διογκωμένες τιμές.
Μέρη της Μέσης Ανατολής, της Αφρικής, της Ασίας-Ειρηνικού και της Λατινικής Αμερικής αντιμετωπίζουν την πρόσθετη πίεση των υψηλότερων τιμών τροφίμων και λιπασμάτων και των αυστηρότερων χρηματοοικονομικών συνθηκών. Οι χώρες χαμηλού εισοδήματος διατρέχουν ιδιαίτερα κίνδυνο επισιτιστικής ανασφάλειας ορισμένες μπορεί να χρειαστούν περισσότερη εξωτερική στήριξη—την ίδια στιγμή που αυτή η βοήθεια έχει μειωθεί.
Τιμές ενέργειας
Η ενέργεια είναι το κύριο κανάλι μετάδοσης. Το de facto κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ και οι ζημιές στις περιφερειακές υποδομές έχουν προκαλέσει τη μεγαλύτερη διαταραχή στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου στην ιστορία της, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας. Για τις οικονομίες που εισάγουν καύσιμα, το αποτέλεσμα είναι αυτό ενός μεγάλου, αιφνίδιου φόρου στο εισόδημα.
Ο πολυπεριφερειακός αντίκτυπος είναι εμφανής. Οι οικονομίες που εισάγουν ενέργεια στην Αφρική, τη Μέση Ανατολή και τη Λατινική Αμερική αισθάνονται την πίεση από τους υψηλότερους λογαριασμούς εισαγωγών, πάνω από τον ήδη περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο και τα εξωτερικά αποθέματά τους.
Στις μεγάλες μεταποιητικές οικονομίες της Ασίας, οι υψηλότεροι λογαριασμοί καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνουν το κόστος παραγωγής και συμπιέζουν την αγοραστική δύναμη των ανθρώπων σε ορισμένες, οι πιέσεις στο ισοζύγιο πληρωμών επιβαρύνουν ήδη τα νομίσματα. Στην Ευρώπη, το σοκ αναβιώνει το φάσμα της κρίσης φυσικού αερίου του 2021–22, με χώρες όπως η Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο να είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες λόγω της εξάρτησής τους από την ηλεκτροπαραγωγή με φυσικό αέριο, ενώ η Γαλλία και η Ισπανία είναι σχετικά προστατευμένες χάρη στη μεγαλύτερη ικανότητά τους σε πυρηνική ενέργεια και ανανεώσιμες πηγές.
Αντίθετα, οι πετρελαιοεξαγωγικές χώρες στη Μέση Ανατολή, σε μέρη της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής που μπορούν ακόμη να διαθέτουν τα βαρέλια τους στην αγορά έχουν προοπτική ισχυρότερων δημοσιονομικών και εξωτερικών θέσεων λόγω των υψηλότερων τιμών. Οι παραγωγοί των οποίων οι εξαγωγές είναι περιορισμένες ή περικόπτονται συμπεριλαμβανομένων αρκετών μελών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου μπορούν να αναμένουν πολύ μικρότερο όφελος. Ακόμη και μετά την επανέναρξη της διέλευσης, τα υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου και η αβεβαιότητα μπορεί να περιορίσουν τις επενδύσεις και την ανάπτυξη.
Εφοδιαστικές αλυσίδες
Ο πόλεμος αναδιαμορφώνει επίσης τις εφοδιαστικές αλυσίδες για μη ενεργειακές και κρίσιμες εισροές. Η αναδρομολόγηση δεξαμενόπλοιων και πλοίων μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων αυξάνει τα κόμιστρα και το ασφαλιστικό κόστος και επιμηκύνει τους χρόνους παράδοσης. Οι διαταραχές στην εναέρια κυκλοφορία γύρω από βασικούς κόμβους του Κόλπου επηρεάζουν τον παγκόσμιο τουρισμό, προσθέτοντας παράλληλα άλλο ένα επίπεδο πολυπλοκότητας στο εμπόριο.
Πέρα από τις υψηλότερες τιμές βασικών εμπορευμάτων, χώρες, επιχειρήσεις και καταναλωτές αντιμετωπίζουν ήδη τις επιπτώσεις αυτών των επιπλοκών στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Καθώς οι αποστολές λιπασμάτων από τις οποίες περίπου το ένα τρίτο περνά από το Στενό του Ορμούζ έχουν διαταραχθεί, οι ανησυχίες για τις τιμές των τροφίμων αυξάνονται. Η διακοπή των προμηθειών θρεπτικών συστατικών για τις καλλιέργειες από τον Κόλπο έρχεται ακριβώς όταν αρχίζει η περίοδος φύτευσης στο Βόρειο Ημισφαίριο, απειλώντας τις αποδόσεις και τις συγκομιδές καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και ωθώντας τις τιμές των τροφίμων υψηλότερα.
Οι πιο ευάλωτοι θα επωμιστούν το βαρύτερο φορτίο. Οι άνθρωποι στις χώρες χαμηλού εισοδήματος διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο όταν οι τιμές αυξάνονται, επειδή τα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν κατά μέσο όρο περίπου το 36% της κατανάλωσης, σε σύγκριση με το 20% στις οικονομίες αναδυόμενων αγορών και το 9% στις προηγμένες οικονομίες. Αυτό καθιστά οποιαδήποτε άνοδο στις τιμές των λιπασμάτων και των τροφίμων όχι απλώς οικονομικό πρόβλημα αλλά και κοινωνικοπολιτικό, ιδιαίτερα όπου οι δημοσιονομικοί πόροι για να μετριαστεί το πλήγμα είναι περιορισμένοι.
Θα μπορούσαν επίσης να υπάρξουν ελλείψεις ή αυξήσεις τιμών σε άλλα υλικά που χρησιμοποιούνται στη μεταποίηση. Ο Κόλπος προμηθεύει μεγάλο μερίδιο του παγκόσμιου ηλίου, το οποίο χρησιμοποιείται σε μια τεράστια ποικιλία προϊόντων, από ημιαγωγούς έως ιατρικές συσκευές απεικόνισης. Η Ινδονησία, που παρέχει περίπου το ήμισυ του παγκόσμιου νικελίου βασικό συστατικό στις μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων ενδέχεται να αντιμετωπίσει έλλειψη θείου που απαιτείται για την επεξεργασία του μετάλλου. Οι οικονομίες της Ανατολικής Αφρικής που εξαρτώνται από τους εμπορικούς δεσμούς με τις χώρες του Κόλπου και από τα εμβάσματα από αυτές αντιμετωπίζουν ασθενέστερη ζήτηση για τις εξαγωγές υπηρεσιών τους, υλικοτεχνικά εμπόδια και μειωμένα εμβάσματα.
Πληθωρισμός και προσδοκίες πληθωρισμού
Αν οι αυξημένες τιμές ενέργειας και τροφίμων επιμείνουν, θα τροφοδοτήσουν τον πληθωρισμό σε παγκόσμιο επίπεδο. Ιστορικά, οι παρατεταμένες αυξήσεις στις τιμές του πετρελαίου έτειναν να ωθούν τον πληθωρισμό υψηλότερα και την ανάπτυξη χαμηλότερα. Με την πάροδο του χρόνου, τα υψηλότερα κόστη μεταφοράς και εισροών περνούν στις τιμές των μεταποιημένων αγαθών και των υπηρεσιών. Για πολλές χώρες που μόλις είχαν φέρει τον πληθωρισμό πιο κοντά στον στόχο, και ακόμη περισσότερο για εκείνες με πιο επίμονο πληθωρισμό, αυτό εγκυμονεί τον κίνδυνο μιας νέας περιόδου δυσάρεστων πληθωριστικών πιέσεων.
Και εδώ, επίσης, το μοτίβο είναι άνισο. Σε μεγάλο μέρος της Ασίας και σε τμήματα της Λατινικής Αμερικής, όπου ο πληθωρισμός ήταν σχετικά χαμηλός, τα υψηλότερα κόστη ενέργειας και τροφίμων θα δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα των προσδοκιών, ιδιαίτερα σε οικονομίες με ασθενέστερα νομίσματα και μεγάλες εισαγωγές ενέργειας. Στην Ευρώπη, άλλη μία ενεργειακά καθοδηγούμενη άνοδος των τιμών θα προστεθεί στις υφιστάμενες πιέσεις στο κόστος ζωής, αυξάνοντας τον κίνδυνο πιο επίμονων μισθολογικών απαιτήσεων. Στις χώρες χαμηλού εισοδήματος όπου οι άνθρωποι δαπανούν μεγάλο μερίδιο του εισοδήματός τους για τρόφιμα, ιδιαίτερα στην Αφρική και σε τμήματα της Μέσης Ανατολής και της Κεντρικής Αμερικής, οι υψηλότερες τιμές τροφίμων συνεπάγονται οξέα κοινωνικά και οικονομικά κόστη.
Αν άνθρωποι και επιχειρήσεις σε οποιαδήποτε από αυτές τις περιοχές πιστέψουν ότι ο πληθωρισμός θα παραμείνει υψηλότερος για περισσότερο διάστημα, μπορεί να το ενσωματώσουν στους μισθούς και στις τιμές, καθιστώντας δυσκολότερο τον περιορισμό του σοκ χωρίς πιο απότομη επιβράδυνση. Ο πόλεμος, επομένως, αυξάνει όχι μόνο τον τρέχοντα πληθωρισμό αλλά και τον κίνδυνο οι προσδοκίες να πάψουν να είναι σταθερά αγκυροβολημένες.
Χρηματοοικονομικές συνθήκες
Τέλος, ο πόλεμος έχει αναστατώσει τις χρηματοοικονομικές αγορές. Οι παγκόσμιες τιμές των μετοχών έχουν μειωθεί, οι αποδόσεις των ομολόγων έχουν αυξηθεί σε όλες τις μεγάλες προηγμένες οικονομίες και σε πολλές αναδυόμενες αγορές, και η μεταβλητότητα έχει αυξηθεί. Η έως τώρα πτώση των αγορών έχει παραμείνει περιορισμένη σε σύγκριση με προηγούμενα παγκόσμια σοκ. Ωστόσο, αυτές οι κινήσεις έχουν αυστηροποιήσει τις χρηματοοικονομικές συνθήκες παγκοσμίως.
Και πάλι, οι επιπτώσεις διαφέρουν. Στην Ευρώπη και σε πολλές αναδυόμενες αγορές, οι υψηλότερες αποδόσεις και τα ευρύτερα περιθώρια πιστώσεων αυξάνουν τα βάρη εξυπηρέτησης του χρέους και περιπλέκουν την αναχρηματοδότηση τόσο για τις κυβερνήσεις όσο και για τις επιχειρήσεις. Στην υποσαχάρια Αφρική και σε ορισμένες οικονομίες χαμηλού εισοδήματος στη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία, τα ήδη πενιχρά αποθέματα και η περιορισμένη πρόσβαση στις αγορές καθιστούν τα εξωτερικά σοκ στις συνθήκες χρηματοδότησης πιο επικίνδυνα ιδίως καθώς οι υψηλότεροι λογαριασμοί εισαγωγών για καύσιμα, λιπάσματα και τρόφιμα διευρύνουν τα εμπορικά ελλείμματα και ασκούν πίεση στα νομίσματα. Στη Μέση Ανατολή και αλλού, τα υψηλά επίπεδα χρέους και οι αυστηρότερες χρηματοοικονομικές συνθήκες μπορεί να αυξήσουν περαιτέρω το κόστος χρηματοδότησης του χρέους.
Αντίθετα, οι προηγμένες οικονομίες με βαθιές εγχώριες κεφαλαιαγορές και ορισμένοι εξαγωγείς βασικών εμπορευμάτων με άφθονα αποθέματα όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ή παραγωγοί βασικών εμπορευμάτων της Λατινικής Αμερικής όπως η Βραζιλία και ο Ισημερινός μπορούν να απορροφήσουν καλύτερα την πίεση των αγορών, ακόμη κι αν δεν είναι άτρωτοι απέναντι στα υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου.
