Οδεύουν το Ισραήλ και η Τουρκία προς μια σύγκρουση;
- Ερντογάν και Νετανιάχου: Η σύγκρουση στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και η κλιμάκωση της έντασης.
- Ανατολική Μεσόγειος και Κύπρος: Οι τουρκικές διεκδικήσεις και τα αντικρουόμενα ενεργειακά και στρατηγικά συμφέροντα.
- Συρία και Χαμάς: Η τουρκική επιρροή και οι ισραηλινές ανησυχίες για την περιφερειακή ασφάλεια.
Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έδωσε αυτή την εβδομάδα εντολή στο Τμήμα Διεθνούς Δικαίου του υπουργείου Δικαιοσύνης να προετοιμάσει νομικό φάκελο κατά του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ).
Σύμφωνα με δημοσιεύματα αρκετών ισραηλινών μέσων ενημέρωσης, η υπόθεση θα επικεντρωθεί στη μεταχείριση της κουρδικής μειονότητας από την Τουρκία, καθώς και στη συνεχιζόμενη υποστήριξη και φιλοξενία της Χαμάς στο τουρκικό έδαφος.
Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία δύσκολα θα έχει σημαντικές πρακτικές συνέπειες. Ούτε το Ισραήλ ούτε η Τουρκία έχουν επικυρώσει το Καταστατικό της Ρώμης, γεγονός που σημαίνει ότι καμία από τις δύο χώρες δεν αναγνωρίζει τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ. Η ισραηλινή κίνηση φαίνεται να αποτελεί απάντηση στην τουρκική προσπάθεια εξασφάλισης ερυθράς αγγελίας της Interpol, με στόχο τη σύλληψη του Νετανιάχου.
Ωστόσο, η ισραηλινή πρωτοβουλία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αρκετούς λόγους. Είναι η πρώτη φορά που η Ιερουσαλήμ επιχειρεί να αξιοποιήσει τη μεταχείριση της κουρδικής μειονότητας από την Τουρκία ως μέσο άσκησης αντιπίεσης προς την Άγκυρα. Ισραηλινοί υπουργοί είχαν προβεί και στο παρελθόν σε σχετικές δηλώσεις, χωρίς όμως να ακολουθήσουν συγκεκριμένες ενέργειες.
Αντίθετα, η τελευταία κίνηση σηματοδοτεί ότι το Ισραήλ αποφασίζει να αναλάβει ενεργότερη δράση στο πεδίο του νομικού πολέμου (lawfare). Πρόκειται για την πρώτη ένδειξη ότι η Ιερουσαλήμ επιδιώκει να περάσει από την άμυνα στην αντεπίθεση σε αυτό το πεδίο. Η ισραηλινή πρωτοβουλία χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό από αρκετούς πολιτικά δραστήριους Κούρδους τουρκικής καταγωγής, οι οποίοι μίλησαν με τον συντάκτη του άρθρου.
Οι αρχικές αυτές κινήσεις εντάσσονται σε μια ευρύτερη εικόνα, στην οποία Ισραήλ και Τουρκία βρίσκονται ολοένα και περισσότερο σε τροχιά σύγκρουσης σε ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων στρατηγικής σημασίας για την περιοχή.
Πέρα από το πεδίο του νομικού πολέμου, τα βασικά μέτωπα αντιπαράθεσης είναι:
- Συρία: Η τουρκική επιρροή στο νέο καθεστώς της Δαμασκού και οι ισραηλινές ανησυχίες για την ασφάλεια.
- Ανατολική Μεσόγειος: Οι αντικρουόμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις και τα ενεργειακά συμφέροντα.
- Ιερουσαλήμ και Δυτική Όχθη: Η τουρκική υποστήριξη προς τη Χαμάς και η προσπάθεια ενίσχυσης της επιρροής της Άγκυρας.
- Ερυθρά Θάλασσα και Κέρας της Αφρικής: Η αντιπαράθεση για τον έλεγχο στρατηγικών θαλάσσιων διαδρόμων και την επιρροή στην περιοχή.
Σε όλα αυτά τα μέτωπα, Ισραήλ και Τουρκία έχουν συγκρουόμενα συμφέροντα και φιλοδοξίες. Η δυναμική που διαμορφώνεται είναι μηδενικού αθροίσματος (zero-sum game). Οι εκτεταμένες περιφερειακές φιλοδοξίες της Τουρκίας μπορούν να προωθηθούν μόνο εις βάρος του Ισραήλ, δεδομένων των θρησκευτικών και ιδεολογικών θεμελίων της τουρκικής πολιτικής.
Ο Ερντογάν και το κόμμα του αξιοποιούν κάθε διαθέσιμο μέσο
Η εξέλιξη αυτή δεν προέκυψε ξαφνικά. Διορατικοί αναλυτές της Μέσης Ανατολής, όπως ο εκλιπών Μπάρι Ρούμπιν, είχαν επισημάνει ήδη από το 2004, λίγο μετά την άνοδο του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ερντογάν στην εξουσία, ότι μια αντιπαράθεση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας ήταν πιθανή.
Ο Ρούμπιν έκανε κάτι που οι δυτικοί παρατηρητές της Μέσης Ανατολής δεν κάνουν αρκετά συχνά: άκουγε προσεκτικά τις δηλώσεις του Ερντογάν, του Αχμέτ Νταβούτογλου και άλλων ηγετικών στελεχών του AKP, μελετούσε τα γραπτά τους και προσπαθούσε να προβλέψει τη μελλοντική συμπεριφορά τους.
Εκείνη την περίοδο, η επικρατούσα αντίληψη ήταν ότι το AKP και ο Ερντογάν θα μετρίαζαν τις θέσεις τους λόγω της εμπειρίας διακυβέρνησης ή ότι θα περιορίζονταν από τα «αντικειμενικά» στρατηγικά συμφέροντα της Τουρκίας. Οι εξελίξεις που ακολούθησαν απέδειξαν ότι κανένας από αυτούς τους περιορισμούς δεν ίσχυσε.
Αντίθετα, ο Ερντογάν και το κόμμα του αξιοποιούν την εξουσία που διαθέτουν για την προώθηση μιας ευρύτερης περιφερειακής στρατηγικής, η οποία συνδυάζει τον νεοοθωμανικό εθνικισμό με μια πολιτική αντίληψη που αντλεί από το σουνιτικό πολιτικό Ισλάμ.
Όσον αφορά τα συγκεκριμένα μέτωπα έντασης, η Συρία αποτελεί αναμφίβολα το πιο ασταθές και εκρηκτικό πεδίο αντιπαράθεσης.
Η Τουρκία διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο πίσω από την επικράτηση του σουνιτικού ισλαμιστικού καθεστώτος που βρίσκεται σήμερα στην εξουσία στη Δαμασκό.
Η Άγκυρα συμμετέχει ενεργά στην ανασυγκρότηση και ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων του νέου καθεστώτος. Το Ισραήλ αντιμετωπίζει με βαθιά καχυποψία τις μακροπρόθεσμες προθέσεις της αναδυόμενης νέας εξουσίας.
Ειδικότερα, το Ισραήλ ανησυχεί ότι η τουρκική βοήθεια για την ανασυγκρότηση της συριακής αεράμυνας θα μπορούσε να επηρεάσει τη δυνατότητά του να διατηρεί ελευθερία επιχειρησιακής δράσης στον εναέριο χώρο της Συρίας, προκειμένου να μπορεί να ενεργεί εναντίον του Ιράν.
Η ισραηλινή αεροπορική επιδρομή στην αεροπορική βάση Αμπού Ντουχούρ της Συρίας, στις 18 Αυγούστου, κατέδειξε την αποφασιστικότητα της Ιερουσαλήμ να επιβάλει τις κόκκινες γραμμές της σε αυτό το ζήτημα.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών και πρώην επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών, Χακάν Φιντάν, κατά την επίσκεψή του στη Δαμασκό νωρίτερα αυτόν τον μήνα, χαρακτήρισε το Ισραήλ ως τη «μεγαλύτερη δυνητική απειλή για τη σταθερότητα της Συρίας» και ανακοίνωσε ότι ο Ερντογάν θα επισκεφθεί τη Δαμασκό «στο εγγύς μέλλον».
Η συριακή κυριαρχία παραμένει μερική. Τόσο το Ισραήλ όσο και η Τουρκία διατηρούν de facto παρουσία κατοχής σε τμήματα της χώρας, με διαμετρικά αντίθετες επιδιώξεις για το μέλλον της Συρίας.
Η συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης αγνοεί τα θαλάσσια δικαιώματα των ελληνικών νησιών
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η κατάσταση αποτελεί επίσης πεδίο άμεσης σύγκρουσης μεταξύ των ισραηλινών και τουρκικών φιλοδοξιών.
Το 2019, μέσω συμφωνίας οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με τη Λιβύη, η Τουρκία χάραξε μια Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) που εκτείνεται από τη νοτιοδυτική Τουρκία έως τη βορειοανατολική Λιβύη.
Η συμφωνία αγνοεί τη θαλάσσια δικαιοδοσία και τα δικαιώματα υφαλοκρηπίδας των ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη και η Ρόδος.
Με αυτόν τον τρόπο, παρεμβάλλεται άμεσα και στα σχέδια του Ισραήλ και της Ελλάδας για την αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων στην περιοχή, καθώς και στην πρόθεσή τους να κατασκευάσουν ένα ηλεκτρικό καλώδιο διασύνδεσης που θα συνδέει τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας του Ισραήλ, της Κύπρου και της Ελλάδας.
Σε ανακοίνωση που εκδόθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας δήλωσε ρητά ότι «παρακολουθεί στενά τις στρατιωτικές εξελίξεις στο νησί της Κύπρου» και ότι οποιαδήποτε τοποθέτηση καλωδίων στην «υφαλοκρηπίδα μας πρέπει να συντονίζεται εκ των προτέρων με τη χώρα μας», προσθέτοντας ότι «μη εξουσιοδοτημένες δραστηριότητες δεν επιτρέπονται».
Όσον αφορά τη Δυτική Όχθη και την Ιερουσαλήμ, το Ισραήλ γνωρίζει επίσης ότι η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί ενεργό γραφείο της Χαμάς στην Κωνσταντινούπολη.
Το συγκεκριμένο γραφείο έχει ιστορικό άμεσης επιχειρησιακής δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων βίαιων επιθέσεων στη Δυτική Όχθη.
Ανησυχία προκαλούν επίσης οι δραστηριότητες της Τουρκικής Υπηρεσίας Συνεργασίας και Συντονισμού (TIKA) στη Δυτική Όχθη και την Ιερουσαλήμ.
Σύμφωνα με ισραηλινές εκτιμήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών, η TIKA χρηματοδοτεί και υποστηρίζει θρησκευτικά και κοινωνικά ιδρύματα που συνδέονται στενά με τη Χαμάς και δίκτυα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στη Δυτική Όχθη.
Παράλληλα με τις τουρκικές προσπάθειες να διαδραματίσει ρόλο στη Γάζα και τον Λίβανο, η Ιερουσαλήμ θεωρεί ότι όλες αυτές οι ενέργειες αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης τουρκικής προσπάθειας οικοδόμησης επιρροής και στρατηγικών ερεισμάτων σε περιοχές που επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια του Ισραήλ.
Στον στρατηγικής σημασίας θαλάσσιο διάδρομο της Ερυθράς Θάλασσας και του Κέρατος της Αφρικής, ο ισραηλινοτουρκικός ανταγωνισμός αποτυπώνεται στις συμμαχίες με αντίπαλες τοπικές δυνάμεις.
Το Ισραήλ αναγνώρισε τη Σομαλιλάνδη ως ανεξάρτητο κράτος τον Δεκέμβριο του 2025, αποτελώντας το πρώτο κράτος-μέλος του ΟΗΕ που προχώρησε σε αυτή την κίνηση.
Η Ιερουσαλήμ σχεδιάζει να κατασκευάσει στρατιωτική βάση στο έδαφος της Σομαλιλάνδης, με στόχο την παρακολούθηση και την αντιμετώπιση της δραστηριότητας των Χούθι στην απέναντι πλευρά των Στενών Μπαμπ ελ Μαντέμπ.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, αντιτίθεται έντονα στην ανεξαρτησία της Σομαλιλάνδης και διατηρεί σημαντική στρατιωτική εκπαιδευτική βάση στο Μογκαντίσου, την πρωτεύουσα της Σομαλίας.
Η Άγκυρα έχει επίσης υπογράψει συμφωνίες για την έρευνα και εκμετάλλευση πετρελαίου και φυσικού αερίου στα ανοικτά των σομαλικών ακτών, δημιουργώντας ένα ακόμη δυνητικό σημείο έντασης.
Η εξέταση όλων των σχετικών πληροφοριών, σε συνδυασμό με τους διακηρυγμένους στόχους και τις φιλοδοξίες της τουρκικής κυβέρνησης, καταδεικνύει ότι ο ανταγωνισμός Ισραήλ – Τουρκίας σε ολόκληρη την περιοχή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές πραγματικότητες της αναδυόμενης Μέσης Ανατολής.
Το συνολικό αποτέλεσμα των δραματικών εξελίξεων των τελευταίων τριών ετών φαίνεται να είναι η αποδυνάμωση —χωρίς όμως την πλήρη καταστροφή— της περιφερειακής συμμαχίας υπό την ηγεσία του Ιράν, καθώς και η αυξανόμενη πεποίθηση μεταξύ όλων των περιφερειακών δυνάμεων ότι οτιδήποτε θα μπορούσε να θυμίζει μια Pax Americana στη Μέση Ανατολή έχει σε μεγάλο βαθμό εκλείψει.
Μέσα στο νέο περιβάλλον ισχύος που διαμορφώνεται από αυτές τις εξελίξεις, ισχυροί περιφερειακοί παίκτες επιδιώκουν να διευρύνουν την επιρροή τους.
Η Τουρκία εργαλειοποιεί τις δυνάμεις του σουνιτικού πολιτικού Ισλάμ, με τρόπο που σε ορισμένα σημεία θυμίζει τις πρακτικές του Ιράν. Η αντίθεση προς το Ισραήλ αποτελεί εγγενές και αναπόσπαστο στοιχείο αυτής της στρατηγικής.
Η περαιτέρω κλιμάκωση της έντασης και η ενίσχυση της ισραηλινοτουρκικής αντιπαράθεσης φαίνονται πλέον αναπόφευκτες.
Το επόμενο διάστημα αναμένεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
