Το κόστος των πυρκαγιών στην Ευρώπη: 2,5 δισ. ευρώ τον χρόνο και μια νέα κλιματική απειλή

• Οι πυρκαγιές στην Ευρώπη τροφοδοτούνται από έναν επικίνδυνο συνδυασμό κλιματικής αλλαγής, απότομων καιρικών μεταβολών και εγκατάλειψης της υπαίθρου, που αυξάνει δραματικά την καύσιμη ύλη.
• Τα «πύρινα νέφη» μπορούν να προκαλέσουν κεραυνούς, ισχυρούς ανέμους και νέες εστίες, με αποτέλεσμα οι μεγάλες πυρκαγιές να δημιουργούν ουσιαστικά τον δικό τους καιρό.
• Μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι δασικές πυρκαγιές κοστίζουν περίπου 2,5 δισ. ευρώ ετησίως, χωρίς να συνυπολογίζεται πλήρως το μακροπρόθεσμο κόστος για την υγεία, τη γεωργία και τα οικοσυστήματα.

Οι δασικές πυρκαγιές που σαρώνουν μεγάλο μέρος της Ευρώπης έχουν πλέον ένα από τα πιο έντονα μέτωπά τους στην Ελλάδα. Την περασμένη εβδομάδα, οι φλόγες προκάλεσαν στη Γαλλία τη μεγαλύτερη επιχείρηση εκκένωσης σε καιρό ειρήνης, ενώ στην Ισπανία αποτέφρωσαν 172.000 εκτάρια γης. Μεγάλες πυρκαγιές έχουν επίσης καταγραφεί, μεταξύ άλλων, στην Πορτογαλία, την Ιταλία, την Κύπρο και την Κροατία.

Οι εικόνες μοιάζουν αποκαλυπτικές: ολόκληρα δάση έχουν μετατραπεί σε στάχτη, ο ουρανός πάνω από τουριστικές πόλεις έχει πάρει πορτοκαλί χρώμα και γιγαντιαίες στήλες καπνού είναι ορατές ακόμη και από το Διάστημα.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι πυρκαγιές στην Ευρώπη τροφοδοτούνται όλο και περισσότερο από έναν επικίνδυνο συνδυασμό παραγόντων: την κλιματική αλλαγή, τις απότομες εναλλαγές ακραίων καιρικών συνθηκών –γνωστές ως “climate whiplash”– και τις δεκαετίες αλλαγών στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ή εγκαταλείπουν τη γη.

Το «κλιματικό μαστίγιο» και τα πύρινα νέφη

Οι δασικές πυρκαγιές διαδραματίζουν έναν φυσικό ρόλο στο περιβάλλον. Απομακρύνουν τα ξερά φύλλα, τα κλαδιά και την πυκνή βλάστηση από το έδαφος των δασών, απελευθερώνοντας θρεπτικά συστατικά και επιτρέποντας την ανάπτυξη νέων φυτών. Η σπίθα που προκαλεί μια πυρκαγιά μπορεί να οφείλεται είτε σε φυσικά αίτια είτε σε ανθρώπινες δραστηριότητες. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η φωτιά εξαπλώνεται ανεξέλεγκτα, εξαιτίας παραγόντων όπως το λεγόμενο climate whiplash.

Ο όρος περιγράφει τις απότομες μεταβάσεις από το ένα καιρικό άκρο στο άλλο. Στη Δυτική Ευρώπη, η ασυνήθιστα υγρή περίοδος που προηγήθηκε μέσα στο έτος προκάλεσε εκρηκτική ανάπτυξη χόρτων, θάμνων και χαμηλής βλάστησης. Στη συνέχεια, τα διαδοχικά κύματα καύσωνα και η ξηρασία αποξήραναν αυτή τη βλάστηση, μετατρέποντάς την σε τεράστια αποθήκη καύσιμης ύλης που περίμενε απλώς μια σπίθα.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι αυτή η αλληλουχία –ασυνήθιστα υψηλές βροχοπτώσεις και έντονη ανάπτυξη της βλάστησης, ακολουθούμενες από ακραία ξηρασία– γίνεται ολοένα συχνότερη, καθώς η κλιματική αλλαγή ενισχύει και τα δύο άκρα του καιρικού φάσματος. Η ίδια αλληλουχία συνθηκών είχε τροφοδοτήσει και τις πυρκαγιές της Καλιφόρνιας την προηγούμενη χρονιά.

Οι καιρικές συνθήκες, ωστόσο, δεν αρκούν για να εξηγήσουν γιατί ορισμένες πυρκαγιές έχουν γίνει σχεδόν αδύνατον να ελεγχθούν.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά και επικίνδυνα χαρακτηριστικά των φετινών πυρκαγιών στην Ευρώπη είναι η εμφάνιση νεφών πυροσωρειτομελανία, γνωστών διεθνώς ως pyrocumulonimbus, pyroCb ή «πύρινα νέφη». Τα νέφη αυτά μπορούν να προκαλέσουν καταιγίδες, ενισχύοντας περαιτέρω τη φωτιά.

Μια μεγάλη δασική πυρκαγιά απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες θερμότητας. Ο θερμός αέρας, μαζί με τον καπνό, τη στάχτη και την υγρασία από τη βλάστηση που καίγεται, ανυψώνεται με μεγάλη ταχύτητα στην ατμόσφαιρα. Καθώς ανεβαίνει, διαστέλλεται και ψύχεται. Τελικά, η υγρασία συμπυκνώνεται γύρω από μικροσκοπικά σωματίδια καπνού, σχηματίζοντας ένα γιγαντιαίο νέφος.

Εάν η φωτιά είναι αρκετά ισχυρή, το νέφος μπορεί να εξελιχθεί σε καταιγίδα, να φτάσει σε ύψος 10 έως 15 χιλιομέτρων και ακόμη και να εισχωρήσει στη στρατόσφαιρα.

Στο εσωτερικό του, οι συγκρούσεις μεταξύ κρυστάλλων πάγου, σταγονιδίων νερού και στάχτης δημιουργούν ηλεκτρικά φορτία και, τελικά, κεραυνούς. Οι κεραυνοί μπορούν να προκαλέσουν νέες εστίες πυρκαγιάς σε απόσταση αρκετών χιλιομέτρων από το αρχικό μέτωπο.

Οι καταιγίδες αυτές δημιουργούν επίσης ισχυρούς και απρόβλεπτους ανέμους, οι οποίοι μπορούν να αλλάξουν αιφνιδίως την κατεύθυνση ή την ταχύτητα της πυρκαγιάς, παγιδεύοντας πυροσβέστες και κατοίκους. Στις πιο ακραίες περιπτώσεις, η πυρκαγιά αρχίζει ουσιαστικά να δημιουργεί τον δικό της καιρό.

Ο Ντιέγκο Φεράθ Καστινιέιρας, ειδικός στην επικοινωνία για το κλίμα και το περιβάλλον και πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα, δήλωσε στην Indian Express ότι οι ακραίοι καύσωνες και οι παρατεταμένες ξηρασίες δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν τις λεγόμενες πυρκαγιές έκτης γενιάς.

Πρόκειται, όπως εξήγησε, για εξαιρετικά έντονα φαινόμενα, τα οποία καταστρέφουν τη βιοποικιλότητα, απελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και, με τη σειρά τους, επιδεινώνουν περαιτέρω την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Οι αιτίες πέρα από την κλιματική αλλαγή

Παρότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί βασικό παράγοντα πίσω από την αυξανόμενη ένταση των πυρκαγιών, δεν είναι η μοναδική αιτία. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι αλλαγές στη χρήση της γης στην Ευρώπη.

Τις τελευταίες δεκαετίες, η ευρωπαϊκή ύπαιθρος έχει μεταμορφωθεί. Γεωργικές εκμεταλλεύσεις εγκαταλείφθηκαν, η βόσκηση περιορίστηκε και πολλοί κάτοικοι των αγροτικών περιοχών μετακινήθηκαν προς τις πόλεις.

Ως αποτέλεσμα, μεγάλες εκτάσεις που στο παρελθόν παρέμεναν ανοιχτές χάρη στη γεωργία και την κτηνοτροφία καλύπτονται πλέον από πυκνούς θάμνους, νεαρά δέντρα και ξερή βλάστηση. Δημιουργείται έτσι ένα συνεχές στρώμα καύσιμης ύλης, το οποίο επιτρέπει στις πυρκαγιές να εξαπλώνονται ταχύτερα και σε πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις.

Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης επισήμανε σε έκθεσή του το 2023 ότι η εγκατάλειψη της γης διευκολύνει την επέκταση της βλάστησης και τη συσσώρευση καύσιμης ύλης.

Όπως ανέφερε ο ΟΟΣΑ, η εγκατάλειψη της γης στη Μεσόγειο κατά τον τελευταίο αιώνα έχει συνδεθεί με σημαντική αύξηση της διαθέσιμης καύσιμης ύλης, συμβάλλοντας στην ενίσχυση του κινδύνου δασικών πυρκαγιών στην περιοχή.

Το οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος

Οι πυρκαγιές προκαλούν σοβαρές οικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ενώ ο καπνός τους μπορεί να υποβαθμίσει την ποιότητα του αέρα σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων.

Σε έκθεσή της στις 30 Ιουλίου, η Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη προειδοποίησε ότι οι πυρκαγιές απειλούν ανθρώπινες ζωές, καταστρέφουν κατοικίες, υποδομές και μέσα βιοπορισμού και αναγκάζουν ολόκληρες κοινότητες να εγκαταλείψουν τις περιοχές τους.

Μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το ετήσιο κόστος των δασικών πυρκαγιών εκτιμάται σε περίπου 2,5 δισ. ευρώ, λόγω των ζημιών στις υποδομές, της απώλειας τουριστικών εσόδων και της διατάραξης της οικονομικής δραστηριότητας.

Το κόστος, ωστόσο, δεν σταματά όταν σβήσουν οι φλόγες. Οι πληγείσες κοινότητες συνεχίζουν για μεγάλο διάστημα να αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της υποβάθμισης των οικοσυστημάτων, της απώλειας βιοποικιλότητας, της μειωμένης γεωργικής παραγωγικότητας, των επιπτώσεων στη δημόσια υγεία και της δαπανηρής αποκατάστασης των κατεστραμμένων τοπίων.

Γιατί η κατάσβεση δεν αρκεί πλέον

Παρότι η Ευρώπη έχει βελτιώσει σημαντικά τις δυνατότητές της στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι αυτό δεν είναι αρκετό.

Ο Φερνάντο Μεντίνα, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Λας Πάλμας ντε Γκραν Κανάρια, σημείωσε ότι τις τελευταίες δεκαετίες οι χώρες έχουν γίνει πολύ αποτελεσματικότερες στην κατάσβεση, με αποτέλεσμα να έχει μειωθεί ο συνολικός αριθμός των πυρκαγιών.

Ωστόσο, οι φωτιές που ξεφεύγουν από τον αρχικό έλεγχο εξελίσσονται πλέον με πρωτοφανή ένταση και ταχύτητα. Η νέα πραγματικότητα απαιτεί θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο διαχείρισης των έκτακτων αναγκών.

Η αντιμετώπιση δεν μπορεί πλέον να επικεντρώνεται αποκλειστικά στην κατάσβεση. Κεντρικός στόχος πρέπει να είναι η προστασία των ανθρώπων, με την έγκαιρη ενημέρωση για τους κινδύνους, την προετοιμασία του πληθυσμού και τις οργανωμένες εκκενώσεις να αποκτούν την ίδια σημασία με την επιχειρησιακή ικανότητα της πυροσβεστικής.

Ο Καστινιέιρας υπογράμμισε επίσης ότι η προστασία των οικοσυστημάτων απαιτεί πολύ περισσότερα από την απλή κατάσβεση μιας πυρκαγιάς αφού αυτή ξεκινήσει. Όπως ανέφερε, είναι επείγουσα η ανάγκη προσαρμογής στη νέα κλιματική πραγματικότητα, μέσα από την ενεργή διαχείριση των αγροδασικών εκτάσεων, την αντιμετώπιση της εγκατάλειψης της υπαίθρου και τη δημιουργία πιο ποικιλόμορφων και ανθεκτικών οικοσυστημάτων.

Ο αυξανόμενος κίνδυνος στην Ινδία

Αντιμέτωπη με αυξανόμενο κίνδυνο δασικών πυρκαγιών βρίσκεται και η Ινδία. Οι δασικές φωτιές αποτελούν τακτικό φαινόμενο κατά την ξηρή περίοδο, με τη Δασική Υπηρεσία της χώρας να εντοπίζει κάθε χρόνο χιλιάδες περιστατικά.

Μακροχρόνιες αναλύσεις δείχνουν ότι τον υψηλότερο κίνδυνο αντιμετωπίζουν περιοχές της βορειοανατολικής Ινδίας, καθώς και τμήματα της Οντίσα, της Τσατίσγκαρ και της κεντρικής και νότιας χώρας. Παράλληλα, πολιτείες των Ιμαλαΐων, όπως η Ουταραχάντ και η Χιμάτσαλ Πραντές, δοκιμάζονται από σοβαρές πυρκαγιές κατά τους θερινούς μήνες.

Σε αντίθεση με πολλές πυρκαγιές στην Ευρώπη, οι οποίες συχνά προκαλούνται από κεραυνούς, η πλειονότητα των δασικών πυρκαγιών στην Ινδία συνδέεται με ανθρώπινες δραστηριότητες. Μεταξύ των βασικών αιτιών συγκαταλέγονται η καύση γεωργικών υπολειμμάτων, η συλλογή δασικών προϊόντων και οι ακούσιες αναφλέξεις.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Στη μάχη με τις φλόγες Αττική, Βοιωτία και Φωκίδα – Πυρκαγιά ξέσπασε στην Κεφαλονιά
• Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία: Οδηγίες προστασίας από τον καπνό των πυρκαγιών – Συμπτώματα και μέτρα προφύλαξης
• Μέχρι τη Βόρεια Αφρική έφτασε ο καπνός από τις ελληνικές πυρκαγιές – Διένυσε πάνω από 750 χλμ