Πώς χτίζεις ψυχική ανθεκτικότητα σε δύσκολα εργασιακά περιβάλλοντα
Ένα από τα θέματα που απασχολούν σταθερά τους εργαζόμενους τα τελευταία χρόνια, είναι αυτό της θωράκισης της ψυχικής τους υγείας σε δύσκολα εργασιακά περιβάλλοντα. Οι συμπεριφορικές αλλαγές που συντελέστηκαν κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης, σε συνδυασμό με την πανδημία που δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για την τηλεργασία και την απομόνωση, οδήγησαν στο να γίνονται πια ανοιχτές συζητήσεις αναφορικά με το πώς οι άνθρωποι θα λειτουργούν καλύτερα ως ομάδες που τις συνδέει η εμπιστοσύνη και ο σεβασμός, αλλά και πώς θα αναπτύσσονται μέσα σε ένα ξεκάθαρο πλαίσιο, όπου αισθάνονται ότι η δουλειά τους έχει νόημα, μπορούν να εκφράσουν ελεύθερα τις ιδέες τους και να διεκδικήσουν το δικό τους χώρο, σε εταιρείες και οργανισμούς που αποτελούν εργοδότες επιλογής.
Το να χτίσεις ψυχική ανθεκτικότητα είναι μια διαδικασία που απαιτεί συναισθηματική ωριμότητα, αλλά και την ικανότητα του να βάζεις όρια. Η Ξένια Κούρτογλου, Ιδρύτρια της Focus Bari, με αφορμή το νέο της βιβλίο «Το Τούνελ», όπου φιλοξενούνται 49+2 καθηλωτικές, βαθιά ανθρώπινες ιστορίες, εξηγεί στο Fortune ότι η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι προνόμιο των λίγων. Είναι μια δεξιότητα που χτίζεται μέσα από τη ζωή – ειδικά στις πιο δύσκολες στιγμές της. Είναι η «υπερδύναμη» που σου επιτρέπει να λυγίζεις κάτω από το βάρος της δυσκολίας, αλλά να επανέρχεσαι πιο σοφός και πιο δυνατός.
Μελετώντας συστηματικά για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, καταναλωτές και επιχειρήσεις, έχει καταφέρει να χαρτογραφήσει την ελληνική αγορά, αποκτώντας πολύτιμη εμπειρία την οποία μοιράζεται πλέον ως μέντορας c-level στελεχών με την ιδιότητα της Resilience Expert. Η ίδια απαντάει στο ερώτημα του πώς βρίσκει κανείς την ισορροπία του, όταν όλα δείχνουν να καταρρέουν, ενώ μοιράζεται χρήσιμες συμβουλές ώστε η εργασία να μην γίνεται αγγαρεία, αλλά να αποτελεί μέσο αυτοπραγμάτωσης.
Στο νέο σου βιβλίο “Το Τούνελ” περιγράφεις σκοτεινές διαδρομές που τελικά οδηγούν στο φως. Ποιο είναι το πρώτο πρακτικό βήμα που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος όταν νιώθει ότι βρίσκεται ακόμη “μέσα” σε μια δύσκολη κατάσταση;
Το πρώτο βήμα είναι ουσιαστικά η αναγνώριση και αμέσως μετά η αποδοχή: δηλαδή, να καταλάβει ακριβώς που βρίσκεται και να συνειδητοποιήσει την κατάστασή του χωρίς αυτό να σημαίνει ότι του αρέσει κι ότι συμφωνεί. Γιατί στα πιο σκοτεινά τούνελ βρισκόμαστε από συνθήκες που δεν ελέγχουμε, που δεν περιμέναμε, και βέβαια από συμπεριφορές των άλλων. Και όσο πιο γρήγορα τις συνειδητοποιήσουμε, τόσο πιο εύκολα θα ανακτήσουμε την ψυχραιμία μας και θα φύγουμε από την αναζήτηση αιτίων και ευθυνών προς την αναζήτηση λύσεων.
Από την εμπειρία σου ποια είναι η πιο υποτιμημένη δεξιότητα ψυχικής ανθεκτικότητας που χρειάζεται κάποιος σε ένα εργασιακό περιβάλλον με πίεση, ανταγωνισμό και αστάθεια;
Παρ’ ότι πολυσυζητημένη, πιστεύω ότι είναι και υποτιμημένη η δεξιότητα της ενσυναίσθησης. Και αυτό γιατί πιστεύω ότι είναι ιδιαίτερα παρεξηγημένη: ενσυναίσθηση δεν σημαίνει «ανέχομαι επειδή καταλαβαίνω» ή «αναλαμβάνω τις ευθύνες του άλλου». Ενσυναίσθηση σημαίνει μπορώ να μπω στη θέση του, να κατανοήσω τα συναισθήματά του και έτσι να μπορώ να επικοινωνήσω μαζί του ανθρώπινα και τελικά πιο αποτελεσματικά. Και ενώ πολλοί μιλούν σήμερα για την δεξιότητα και αξία της ενσυναίσθησης, λίγοι μπορούν να την αναπτύξουν σωστά και ουσιαστικά, όμως αν θέλει κανείς, είναι μια ποιότητα που καλλιεργείται.
Υπήρξε κάποια στιγμή που εσύ σαν Ξένια ένιωσες ότι έχασες τον προσανατολισμό σου, ότι η ισορροπία σου “έσπασε”; Τι ήταν αυτό που σε επανέφερε τότε και πώς το αναγνωρίζεις σήμερα ως μηχανισμό ανθεκτικότητας;
Ασφαλώς και έχω περάσει τέτοιες στιγμές, μικρά και μεγάλα «τούνελ». Ειδικά γύρω στο 2001-2003, πέρασα μια περίοδο τεράστιας δυσκολίας, με αλλεπάλληλα «χτυπήματα κάτω από τη μέση» από ανθρώπους που πίστευα δικούς μου, προσωπικά και επαγγελματικά.
Γιατί στα μεγαλύτερα «τούνελ» μόνο οι κοντινοί μας άνθρωποι μπορούν να μας «σπρώξουν», γιατί σ’ εκείνους είμαστε ανοικτοί, ευάλωτοι και συναισθηματικά εμπλεκόμενοι. Αυτό που με επανέφερε και με βοήθησε να ξεκινήσω το μεγάλο ταξίδι της εξόδου από εκείνο το τούνελ ήταν αποκλειστικά και μόνο η εσωτερική μου δύναμη. Μια δύναμη που ενεργοποιήθηκε μέσα από την ψυχοθεραπεία, αλλά και το κουράγιο εκείνο που όλοι μας ανακαλύπτουμε ακριβώς εκεί που πιστέψαμε ότι «πιάσαμε πάτο!»
Όταν η κουλτούρα μιας εταιρείας δεν υποστηρίζει την ψυχική υγεία, ποια είναι τα ρεαλιστικά όρια ανάμεσα στο “προσαρμόζομαι” στις απαιτήσεις του εργοδότη- manager και στο “προστατεύω τον εαυτό μου”;
Το όριο είναι σχετικά απλό, αλλά ο καθένας πρέπει να το εφαρμόσει στην πράξη, κάτι που δεν είναι πάντα τόσο εύκολο: Είναι σημαντικό να προσαρμόζεται κανείς όταν οι απαιτήσεις πιέζουν, αλλά δεν παραβιάζουν. Ο καθένας μας μπορεί να διαχειριστεί πίεση, υψηλούς στόχους, δύσκολες περιόδους ή έναν απαιτητικό manager, αρκεί να υπάρχει σεβασμός, σαφήνεια και δυνατότητα να εκφράσει τις ανάγκες, τις απορίες και τα όριά του.
Όταν όμως η πίεση συνοδεύεται από συστηματική έλλειψη υποστήριξης, αναγνώρισης έως και απαξίωσης, τότε μιλάμε για μια κατάσταση που διαρκώς υπονομεύει την ψυχική ισορροπία του εργαζόμενου, και όχι μόνο δεν χρειάζεται να αντέξει περισσότερο, αλλά χρειάζεται να προστατεύσει τον εαυτό του.
Γι’ αυτό και είναι σημαντικότατη η καλλιέργεια αυτοηγεσίας σε όλους τους ανθρώπους, στελέχη και μη, που βοηθάει να ξεχωρίζουμε πότε αξίζει να προσπαθήσουμε και να προσαρμοστούμε, και πότε χρειάζονται όχι μόνο όρια, αλλά και πιθανότητα να απομακρυνθούμε από ένα τοξικό εργασιακό περιβάλλον που δεν έχει προοπτικές βελτίωσης. Και αυτό ισχύει και για τα εργασιακά περιβάλλοντα, αλλά και για τα κοινωνικά, φιλικά, οικογενειακά!
Από την επαφή σου με c-level στελέχη, επιχειρηματίες, αλλά και εργαζόμενους που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή μιας επιχείρησης, ποιες συμπεριφορές ή συνθήκες είναι αυτές που τελικά οδηγούν στο να κλονιστεί η ψυχική τους ανθεκτικότητα;
Οι άνθρωποι χάνουν το κίνητρο και το νόημα της δουλειάς τους όταν η προσπάθειά τους δεν αναγνωρίζεται ή/και όταν δεν έχει ξεκάθαρη κατεύθυνση. Επίσης, νιώθουν «προδομένοι» όταν το περιβάλλον—ειδικά της ηγεσίας—στερείται αυθεντικότητας, δηλαδή, όταν οι αξίες που προβάλλονται στην κουλτούρα μιας εταιρίας δεν υποστηρίζονται από την συμπεριφορά της ηγεσίας στην πράξη.
Τέλος, ειδικά σε περιόδους συνεχών αλλαγών και κρίσης, οι εργαζόμενοι χάνουν την ψυχική τους υγεία όταν δεν τους παρέχεται συναισθηματική ασφάλεια, ξεκάθαρο όραμα, και όταν οι ίδιοι οι ηγέτες τους δεν βρίσκονται κοντά τους στον «αγώνα».
Στο επιχειρηματικό πεδίο, ποια είναι η μεγαλύτερη παγίδα που οδηγεί σε “ψευδαίσθηση ανθεκτικότητας” — δηλαδή να φαίνεται κάποιος δυνατός ενώ στην πραγματικότητα καταρρέει;
Όταν νιώθει πως δεν είναι καλά και δεν το μοιράζεται, ή/και δεν ζητά βοήθεια. Όταν βρίσκεται κοντά στην φάση του «burnout» και εξακολουθεί να παλεύει, «στεγνός» από ενέργεια. Γι’ αυτό η μεγαλύτερη παγίδα είναι να μπερδεύουμε την αντοχή με την ανθεκτικότητα. Στο επιχειρηματικό περιβάλλον, ο άνθρωπος που συνεχίζει να αποδίδει, δεν παραπονιέται, παίρνει όλες τις ευθύνες πάνω του και λέει συνεχώς «θα τα καταφέρω» μπορεί να φαίνεται εξαιρετικά δυνατός.
Όμως η πραγματική ανθεκτικότητα δεν είναι να αντέχεις τα πάντα· είναι να αναγνωρίζεις έγκαιρα πότε αδειάζεις, να ζητάς βοήθεια, να βάζεις όρια, να προσαρμόζεσαι και να ανακτάς τις δυνάμεις σου. Γιατί η κατάρρευση συνήθως δεν έρχεται όταν σταματήσουμε να είμαστε δυνατοί· έρχεται όταν για πολύ καιρό προσποιούμαστε ότι είμαστε.
Πώς μπορεί ένας ηγέτης να καλλιεργήσει ανθεκτικότητα στην ομάδα του όταν το εξωτερικό περιβάλλον είναι ασταθές και οι αποφάσεις πρέπει να αλλάζουν συνεχώς;
Η ανθεκτικότητα μιας ομάδας χτίζεται όταν δημιουργεί την ασφάλεια ώστε οι άνθρωποί του να μπορούν να προσαρμόζονται χωρίς να χάνουν τον προσανατολισμό τους. Και θα δώσω τρεις προτάσεις για το πώς πρέπει να λειτουργήσει ένας ηγέτης σ’ ένα ασταθές περιβάλλον, όπως αυτό που ζούμε σήμερα:
#1. Να προσφέρει αίσθηση σταθερότητα και σιγουριάς, θυμίζοντας αυτά που δεν αλλάζουν: οι αξίες, ο σκοπός, οι προτεραιότητες, ο τρόπος που συνεργάζεται η ομάδα. Δεν χρειάζεται να υπόσχεται μόνο ότι «όλα θα πάνε καλά», αλλά να κρατάει την ομάδα εμπνευσμένη από την κουλτούρα που την έχει φέρει ως εδώ.
#2. Να εισάγει την προσέγγιση «Οι αλλαγές είναι μέσα στην φύση της δουλειάς μας» Να εξηγήσει ότι το να αλλάζουμε απόφαση όταν αλλάζουν τα δεδομένα δεν σημαίνει ότι οι παλιότερες αποφάσεις και επιλογές ήταν λανθασμένες. Αντίθετα, είναι ένδειξη προσαρμοστικότητας και σωστής διαχείρισης των αλλαγών. Με αυτή την «πεποίθηση προετοιμασίας», η ομάδα σταματά να φοβάται την αλλαγή και με ψυχραιμία και σκοπό αρχίζει να την αντιμετωπίζει και να την διαχειρίζεται αποτελεσματικά.
#3. Να χτίσει «ownership» των ευθυνών, ενθαρρύνοντας την ενδυνάμωση των ανθρώπων του και όχι την εξάρτηση από πάνω του. Ο ρόλος του ηγέτη δεν είναι του ανθρώπου που πρέπει να «σώζει» την ομάδα κάθε φορά, αλλά να τους δίνει χώρο να σκέφτονται, να προτείνουν, να αποφασίζουν, να τολμούν χωρίς να φοβούνται και να μαθαίνουν από τα λάθη τους.
Αν έπρεπε να συνοψίσεις σε μία φράση το “κλειδί” της ανθεκτικότητας — προσωπικής και επιχειρηματικής — όπως το έχεις ζήσει μέσα από το «Τούνελ», ποιο θα ήταν αυτό;
«Τα τούνελ της ζωής μας δεν τα επιλέγουμε, ούτε τα ελέγχουμε. Όμως μπορούμε πάντα να επιλέξουμε πώς θα περπατήσουμε μέσα τους, ώστε να βγούμε από την άλλη πλευρά στο φως, πιο σοφοί, πιο δυνατοί».
