Πέθανε η Μαργαρίτα Παπανδρέου - Η ζωή της από το Ιλινόι, έως την ελληνική πολιτική

Επίλεξέ μας ως προτιμώμενη πηγή στο Google

Η ιδρύτρια της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας και πρώην σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 102 ετών, λίγο πριν από τα 103α γενέθλιά της. Η ζωή δίπλα στην εξουσία, οι προσωπικές συγκρούσεις και, κυρίως, το δικό της αποτύπωμα στους αγώνες για την ισότητα των φύλων.

Η Μαργαρίτα Τσαντ-Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 102 ετών, λίγο πριν συμπληρώσει τα 103.
Υπήρξε ιδρύτρια και επί οκτώ χρόνια πρόεδρος της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας, με καθοριστική συμβολή στην προώθηση της ισότητας των φύλων.
Η δράση της συνδέθηκε με ιστορικές μεταρρυθμίσεις, όπως η κατάργηση της προίκας, ο πολιτικός γάμος, το συναινετικό διαζύγιο και τα ίσα δικαιώματα των γονέων.

Η Μαργαρίτα Τσαντ-Παπανδρέου, μια γυναίκα που βρέθηκε για δεκαετίες στην καρδιά της ελληνικής πολιτικής ιστορίας, αλλά διεκδίκησε παράλληλα μια αυτόνομη θέση στη δημόσια ζωή, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 102 ετών, λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει τα 103.

Η είδηση του θανάτου της έγινε γνωστή το πρωί της Παρασκευής 18 Σεπτεμβρίου.

Για τους περισσότερους, το όνομά της συνδέθηκε αναπόφευκτα με εκείνο του Ανδρέα Παπανδρέου, του ανθρώπου με τον οποίο μοιράστηκε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες ζωής, τέσσερα παιδιά, την εξορία, την επιστροφή στην Ελλάδα και την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, ωστόσο, δεν υπήρξε απλώς η σύζυγος ενός από τους σημαντικότερους πολιτικούς ηγέτες της Μεταπολίτευσης.

Υπήρξε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εκπροσώπους του οργανωμένου γυναικείου κινήματος στην Ελλάδα, με καθοριστική παρουσία στις διεκδικήσεις που συνέβαλαν στη μεταβολή της νομικής και κοινωνικής θέσης των Ελληνίδων.

Από το Ιλινόι στην Ελλάδα

Η Μαργαρίτα Τσαντ γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόι, στις Ηνωμένες Πολιτείες, και ήταν η μεγαλύτερη από πέντε αδελφές.

Σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία και στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα. Εκεί γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου, τότε ανερχόμενο ακαδημαϊκό στον χώρο των οικονομικών. Παντρεύτηκαν το 1951 και απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Γιώργο, μετέπειτα πρωθυπουργό της Ελλάδας, τον Νίκο, συγγραφέα και ευρωβουλευτή, τη Σοφία και τον Ανδρέα –γνωστό ως Αντρίκο– Παπανδρέου.

Το ζευγάρι έζησε αρχικά στη Μινεσότα και αργότερα στην Καλιφόρνια, όπου ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέπτυξε την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ και συνδέθηκε στενά με τον μετέπειτα κυβερνήτη της πολιτείας Πατ Μπράουν.

Το 1959 και το 1960 η Μαργαρίτα συνόδευσε τον σύζυγό της στη Γιουγκοσλαβία, όπου εκείνος μελετούσε το οικονομικό σύστημα της χώρας με τη στήριξη των ιδρυμάτων Γκούγκενχαϊμ και Φουλμπράιτ. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους, φιλοξενήθηκαν από τον ηγέτη της Γιουγκοσλαβίας, στρατάρχη Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, με τον οποίο ανέπτυξαν φιλική σχέση.

Το 1961 εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Ελλάδα. Από εκείνη τη στιγμή η προσωπική ιστορία της Μαργαρίτας Παπανδρέου άρχισε να συναντά όλο και πιο έντονα την πολιτική ιστορία της χώρας.

Η δικτατορία και τα χρόνια της εξορίας

Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και τη σύλληψη του Ανδρέα Παπανδρέου, η Μαργαρίτα κινητοποιήθηκε διεθνώς για την απελευθέρωσή του, η οποία επετεύχθη τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς.

Η οικογένεια πέρασε τα επόμενα χρόνια στην εξορία. Συνολικά, η Μαργαρίτα Παπανδρέου έζησε επτά χρόνια μακριά από την Ελλάδα κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, παρακολουθώντας από κοντά την ανάπτυξη της αντιδικτατορικής δράσης του Ανδρέα Παπανδρέου και του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος.

Με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας επέστρεψε στην Ελλάδα και βρέθηκε στο επίκεντρο των πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών της Μεταπολίτευσης. Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, η ταχύτατη άνοδός του και η εκλογική νίκη του 1981 την τοποθέτησαν δίπλα σε έναν πρωθυπουργό, χωρίς όμως να περιορίσουν τη δική της δράση στον άτυπο ρόλο της «πρώτης κυρίας».

Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας και η φεμινιστική της δράση

Στις 15 Σεπτεμβρίου 1976 η Μαργαρίτα Παπανδρέου πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), μιας αυτόνομης και ανεξάρτητης γυναικείας οργάνωσης που δημιουργήθηκε από γυναίκες του ευρύτερου προοδευτικού χώρου.

Διετέλεσε πρόεδρός της επί οκτώ χρόνια και ανέπτυξε έντονη δράση γύρω από τα δικαιώματα των γυναικών, την ισότητα, την κοινωνική πολιτική και το διεθνές κίνημα για την ειρήνη.

Η δράση της ΕΓΕ συνδέθηκε με ορισμένες από τις σημαντικότερες θεσμικές αλλαγές για τις Ελληνίδες κατά τη δεκαετία του 1980. Ανάμεσά τους ήταν η καθιέρωση του πολιτικού γάμου και η κατάργηση του θεσμού της προίκας το 1982, καθώς και η μεγάλη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου το 1983.

Το νέο θεσμικό πλαίσιο κατοχύρωσε την ισότητα των συζύγων μέσα στον γάμο, αναγνώρισε ίσα δικαιώματα των δύο γονέων απέναντι στα παιδιά, επέτρεψε στις γυναίκες να διατηρούν το επώνυμό τους μετά τον γάμο και θέσπισε το συναινετικό διαζύγιο. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1986, ακολούθησε η νομιμοποίηση των αμβλώσεων.

Οι αλλαγές αυτές δεν αποτέλεσαν έργο ενός μόνο προσώπου. Ήταν αποτέλεσμα της μακράς διεκδίκησης του ελληνικού γυναικείου κινήματος, της πίεσης οργανώσεων και της νομοθετικής βούλησης της εποχής. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, όμως, υπήρξε μία από τις γυναίκες που έφεραν με επιμονή αυτές τις διεκδικήσεις στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης.

Η δημόσια παρουσία της δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις. Κατά την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, επικριτές της την κατηγόρησαν ότι ασκούσε υπερβολική επιρροή, παρενέβαινε στο κυβερνητικό έργο ή απευθυνόταν σε υπουργούς και δημόσιους φορείς για συγκεκριμένες υποθέσεις. Η ίδια είχε απορρίψει τις κατηγορίες, επιμένοντας στον ανεξάρτητο χαρακτήρα της δράσης της και στον πολιτικό ρόλο της ΕΓΕ.

Μια σχέση που συνδέθηκε με την πολιτική ιστορία

Η σχέση της με τον Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε μακρά, πολυκύμαντη και συχνά εκτεθειμένη στη δημόσια θέα. Από τα χρόνια της ακαδημαϊκής ζωής στις ΗΠΑ και τη μετακόμιση στην Ελλάδα έως τη δικτατορία, την εξορία και την πρωθυπουργία, η κοινή τους πορεία διήρκεσε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες.

Ο γάμος τους δοκιμάστηκε επανειλημμένα από εξωσυζυγικές σχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου, για τις οποίες η ίδια μίλησε αργότερα δημόσια και στο αυτοβιογραφικό της έργο. Η τελική ρήξη ήρθε με τη σχέση του τότε πρωθυπουργού με τη Δήμητρα Λιάνη.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου συμφώνησε τελικά να δώσει διαζύγιο, επιτρέποντας στον Ανδρέα Παπανδρέου να παντρευτεί τη Δήμητρα Λιάνη. Το διαζύγιό τους εκδόθηκε το 1989.

Χρόνια αργότερα είχε δηλώσει ότι η απόφασή της να τον αφήσει ελεύθερο προέκυψε ακριβώς από την αγάπη της για εκείνον. Είχε επίσης αποκαλύψει ότι η Μελίνα Μερκούρη την είχε προτρέψει να αντιδράσει πιο έντονα και να δώσει μια δημόσια μάχη για τον γάμο της, συμβουλή που εκείνη επέλεξε να μην ακολουθήσει.

Το 2015, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Έρωτας και εξουσία», επέστρεψε στην κοινή τους ζωή, γράφοντας για τον άνδρα πίσω από τον πολιτικό μύθο, τις αντιφάσεις του χαρακτήρα του και το κόστος που είχε η γειτνίαση της προσωπικής ζωής με την εξουσία.

Η υπόθεση της λίστας Λαγκάρντ

Το όνομά της βρέθηκε και πάλι στην επικαιρότητα τον Δεκέμβριο του 2012, όταν δημοσιεύματα των εφημερίδων «Το Βήμα» και «Πρώτο Θέμα» υποστήριξαν ότι συνδεόταν με κατάθεση στη λεγόμενη λίστα Λαγκάρντ.

Η ίδια αρνήθηκε κατηγορηματικά τους ισχυρισμούς και προσέφυγε στη Δικαιοσύνη. Στις 14 Οκτωβρίου 2014, το ΣΔΟΕ την ενημέρωσε επισήμως, στο πλαίσιο της σχετικής έρευνας, ότι το όνομά της δεν περιλαμβανόταν στη λίστα.

Μια ζωή πέρα από τον τίτλο της «συζύγου»

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έζησε περισσότερα από εκατό χρόνια, διασχίζοντας διαφορετικές χώρες, πολιτικές εποχές και κοινωνικούς ρόλους. Υπήρξε Αμερικανίδα που επέλεξε την Ελλάδα, σύζυγος και μητέρα μελών μιας από τις ισχυρότερες πολιτικές οικογένειες της χώρας, συγγραφέας, ακτιβίστρια και κεντρικό πρόσωπο του ελληνικού γυναικείου κινήματος.

Η ζωή της είχε αντιφάσεις, συγκρούσεις και περιόδους κατά τις οποίες η δημόσια εικόνα της καθορίστηκε περισσότερο από τους άνδρες που βρίσκονταν γύρω της παρά από την ίδια. Το δικό της αποτύπωμα, ωστόσο, παραμένει αναγνωρίσιμο στις θεσμικές αλλαγές που μετέβαλαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων γυναικών στην Ελλάδα.

Για μια ολόκληρη γενιά, η κατάργηση της προίκας, η ισότητα των συζύγων, η διατήρηση του γυναικείου επωνύμου, το συναινετικό διαζύγιο και τα ίσα γονικά δικαιώματα μπορεί σήμερα να μοιάζουν αυτονόητα. Δεν ήταν πάντα.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου συνέβαλε ώστε ορισμένες από τις πιο επίμονες διεκδικήσεις των γυναικών να περάσουν από το περιθώριο της δημόσιας συζήτησης στο γράμμα του νόμου.