Κρίσεις χρέους: Τι πρέπει να αλλάξει στην αντιμετώπισή τους

Οι κρίσεις χρέους επικρέμονται για χρόνια, όχι μόνο επειδή οι χώρες αδυνατούν να εξυπηρετήσουν τις υποχρεώσεις τους, αλλά και επειδή οι πιστωτές δεν συμφωνούν για το ποιος πρέπει να αποπληρωθεί πρώτος.

Σε αντίθεση με τα καθεστώτα αφερεγγυότητας που ισχύουν σε εθνικό επίπεδο, όπως το Chapter 11 στις ΗΠΑ, δεν υπάρχει ένα αντίστοιχο, σαφές και δεσμευτικό διεθνές πλαίσιο που να καθορίζει την ιεράρχηση των πιστωτών όταν ένα κράτος χρεοκοπεί.

Το αποτέλεσμα είναι παρατεταμένες διαπραγματεύσεις, νομικές διαμάχες και καθυστερήσεις στην παροχή αναγκαίας ελάφρυνσης χρέους.

Πώς λειτουργεί σήμερα η ιεράρχηση των πιστωτών

Στον κόσμο του κρατικού χρέους, η προτεραιότητα αποπληρωμής δεν καθορίζεται από ένα ενιαίο διεθνές «πτωχευτικό δίκαιο». Αντίθετα, βασίζεται σε άτυπες συμβάσεις και πρακτικές που έχουν διαμορφωθεί με την πάροδο των ετών μεταξύ των βασικών διεθνών χρηματοπιστωτικών θεσμών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), το οποίο θεωρείται ότι διαθέτει preferred creditor status, δηλαδή καθεστώς προτιμητέου πιστωτή.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι απαιτήσεις του ΔΝΤ συνήθως εξαιρούνται από τις αναδιαρθρώσεις κρατικού χρέους και αποπληρώνονται κατά προτεραιότητα.

Στην άλλη πλευρά βρίσκονται οι ιδιώτες ομολογιούχοι. Επειδή αναλαμβάνουν μεγαλύτερο ρίσκο δανείζοντας χώρες με υψηλότερο πιστωτικό κίνδυνο, θεωρούνται συνήθως χαμηλότερα στην άτυπη ιεραρχία των πιστωτών. Ως αποτέλεσμα, σε μια αναδιάρθρωση κρατικού χρέους είναι συχνά εκείνοι που καλούνται να υποστούν τις μεγαλύτερες απώλειες ή τα λεγόμενα haircuts.

Το πρόβλημα, όμως, βρίσκεται ανάμεσα σε αυτές τις δύο κατηγορίες.

Το πρόβλημα με τις πολυμερείς αναπτυξιακές τράπεζες

Για πολλές υπερχρεωμένες χώρες, οι μεγαλύτεροι πιστωτές δεν είναι ούτε το ΔΝΤ ούτε οι ιδιώτες επενδυτές. Είναι πολυμερείς αναπτυξιακές τράπεζες και επίσημοι διμερείς δανειστές.

Εδώ η εικόνα γίνεται πολύ πιο περίπλοκη.

Δεν υπάρχει ξεκάθαρος διεθνής κανόνας που να καθορίζει ποιος από αυτούς τους πιστωτές δικαιούται προτιμησιακή μεταχείριση και ποιος πρέπει να αντιμετωπίζεται όπως ένας εμπορικός πιστωτής.

Ούτε υπάρχει ένας παγκόσμιος θεσμός που να έχει θεσπίσει με σαφήνεια τους κανόνες.

Έτσι, η αντιμετώπιση των πιστωτών μπορεί να διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση.

Αυτή η αβεβαιότητα έχει σημαντικό οικονομικό κόστος. Όταν οι πιστωτές διαφωνούν για τη θέση τους στην ιεραρχία, οι διαπραγματεύσεις για την αναδιάρθρωση του χρέους καθυστερούν. Και όσο καθυστερεί η αναδιάρθρωση, τόσο περισσότερο παραμένει μια χώρα σε κατάσταση οικονομικής αβεβαιότητας.

Η περίπτωση της Ζάμπιας

Η Ζάμπια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των προβλημάτων που δημιουργεί η σημερινή κατάσταση.

Η χώρα κήρυξε στάση πληρωμών το 2020, όμως η διαδικασία αναδιάρθρωσης του χρέους της παρέμεινε για χρόνια αντιμέτωπη με σημαντικές διαφωνίες.

Ένα από τα ζητήματα που προκάλεσαν αντιπαραθέσεις ήταν η αντιμετώπιση της Afreximbank, μιας περιφερειακής πολυμερούς αναπτυξιακής τράπεζας.

Το ερώτημα ήταν κρίσιμο: θα έπρεπε η Afreximbank να αντιμετωπιστεί ως προτιμητέος επίσημος πιστωτής ή ως εμπορικός πιστωτής;

Το γεγονός ότι ένα τόσο βασικό ζήτημα δεν μπορεί να απαντηθεί βάσει ενός ενιαίου και προκαθορισμένου κανόνα δείχνει τα κενά του σημερινού συστήματος.

Παρόμοιες προκλήσεις αναμένεται να εμφανιστούν και σε μελλοντικές αναδιαρθρώσεις, όπως στην περίπτωση της Βενεζουέλας.

Γιατί το σημερινό σύστημα δεν είναι βιώσιμο

Το παγκόσμιο τοπίο του κρατικού χρέους έχει αλλάξει σημαντικά. Οι χώρες έχουν πλέον πολύ πιο διαφορετική σύνθεση πιστωτών σε σχέση με το παρελθόν.

Εκτός από το ΔΝΤ και τις παραδοσιακές δυτικές κυβερνήσεις, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν περιφερειακές αναπτυξιακές τράπεζες, νέοι επίσημοι δανειστές και ιδιώτες επενδυτές.

Όσο αυξάνεται αυτή η πολυπλοκότητα, τόσο πιο προβληματικό γίνεται ένα σύστημα που βασίζεται σε άτυπες παραδόσεις και διαφορετικές ερμηνείες.

Η έλλειψη διαφάνειας μπορεί να οδηγήσει σε:

• καθυστερήσεις στις αναδιαρθρώσεις κρατικού χρέους,
• μεγαλύτερες οικονομικές απώλειες για τις υπερχρεωμένες χώρες,
• δικαστικές διαμάχες,
• αυξημένη αβεβαιότητα για τους επενδυτές,
• πολιτικές διαπραγματεύσεις γύρω από την κατάταξη των πιστωτών.

Χρειάζεται επομένως ένα πιο σύγχρονο και διαφανές πλαίσιο.

Τρεις αρχές για μια νέα διεθνή αρχιτεκτονική χρέους

Το ΔΝΤ και πολυμερή φόρα, όπως το Global Sovereign Debt Roundtable, θα μπορούσαν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός συνεκτικού πλαισίου για την αντιμετώπιση των πιστωτών στις αναδιαρθρώσεις κρατικού χρέους.

Ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε να βασίζεται σε τρεις βασικές αρχές.

1. Προστασία των δανειστών έσχατης ανάγκης

Οι θεσμοί που λειτουργούν ως lenders of last resort, όπως το ΔΝΤ, θα πρέπει να παραμένουν εκτός της διαδικασίας αναδιάρθρωσης.

Πρόκειται για οργανισμούς που είναι διατεθειμένοι να δανείσουν σε μια χώρα ακόμη και όταν κανένας άλλος χρηματοδότης δεν είναι πρόθυμος να αναλάβει το ρίσκο.

Η προστασία αυτών των απαιτήσεων αποτελεί σημαντικό κίνητρο ώστε οι διεθνείς θεσμοί να συνεχίσουν να παρέχουν χρηματοδότηση σε χώρες που βρίσκονται σε βαθιά οικονομική κρίση.

Χωρίς αυτή την προστασία, η προθυμία για παροχή χρηματοδότησης σε χώρες που έχουν ήδη βρεθεί σε αδυναμία πληρωμών θα μπορούσε να περιοριστεί σημαντικά.

2. Η προτεραιότητα να εξαρτάται από τους όρους του δανείου

Για τους υπόλοιπους επίσημους διμερείς και πολυμερείς πιστωτές, η προτιμησιακή μεταχείριση δεν θα πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικά από την ταυτότητα του δανειστή.

Αντίθετα, θα μπορούσε να συνδέεται με τους όρους με τους οποίους χορηγήθηκε το δάνειο.

Με απλά λόγια, ένας πιστωτής που χρηματοδότησε μια χώρα με χαμηλότερο επιτόκιο ή με ιδιαίτερα ευνοϊκούς όρους θα μπορούσε να υποστεί μικρότερο haircut σε μια αναδιάρθρωση.

Αυτό θα δημιουργούσε ένα αντικειμενικό κριτήριο για την κατάταξη των πιστωτών: τον βαθμό παραχωρητικότητας (concessionality) της χρηματοδότησης.

Ένα τέτοιο κριτήριο έχει και ένα επιπλέον πλεονέκτημα. Θα μπορούσε να ενθαρρύνει τους επίσημους δανειστές να προσφέρουν πιο ευνοϊκούς όρους χρηματοδότησης στις χώρες που χρειάζονται κεφάλαια.

Παράλληλα, υπάρχουν ήδη εργαλεία υπολογισμού της παραχωρητικότητας, όπως οι σχετικοί υπολογιστές που παρέχονται από το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα.

3. Διαφορετική μεταχείριση για τη χρηματοδότηση με όρους αγοράς

Τα δάνεια ιδιωτών πιστωτών που παρέχονται με όρους αγοράς θα πρέπει να έχουν λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση σε σχέση με την επίσημη χρηματοδότηση που παρέχεται κάτω από τις συνθήκες της αγοράς.

Η αρχή αυτή θα δημιουργούσε μια πιο ξεκάθαρη σχέση μεταξύ του κόστους χρηματοδότησης, του κινδύνου και της θέσης του πιστωτή στην αναδιάρθρωση.

Η διαφάνεια μπορεί να μειώσει το κόστος των κρίσεων χρέους

Οι μεγάλες πολυμερείς αναπτυξιακές τράπεζες και άλλοι πιστωτές που απολαμβάνουν σήμερα προτιμησιακή μεταχείριση ενδέχεται να αντιδράσουν σε μια τέτοια μεταρρύθμιση.

Ο βασικός φόβος είναι ότι η αλλαγή των κανόνων θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος χρηματοδότησής τους.

Ωστόσο, η απουσία κανόνων έχει και αυτή κόστος.

Ένα ασαφές σύστημα δημιουργεί κίνητρα για καθυστερήσεις, δικαστικές προσφυγές και πολιτικές διαπραγματεύσεις. Όλα αυτά συμβαίνουν ακριβώς τη στιγμή που μια χώρα σε κρίση χρέους χρειάζεται γρήγορη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και σαφήνεια για το μέλλον της.

Η μεγαλύτερη διαφάνεια δεν θα εξαλείψει τις διαφωνίες. Θα μπορούσε όμως να περιορίσει σημαντικά την αβεβαιότητα γύρω από αυτές.

Ένα νέο «βιβλίο κανόνων» για το κρατικό χρέος

Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική χρειάζεται ένα πιο σύγχρονο πλαίσιο για τις αναδιαρθρώσεις κρατικού χρέους.

Το σημερινό σύστημα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε άτυπες συμβάσεις που δεν ανταποκρίνονται πλέον στην πολυπλοκότητα του διεθνούς πιστωτικού τοπίου.

Ένα σαφές σύστημα ιεράρχησης των πιστωτών θα μπορούσε να κάνει τις αναδιαρθρώσεις πιο γρήγορες, προβλέψιμες και διαφανείς.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αποφασιστεί ποιος θα πληρωθεί πρώτος. Είναι να δημιουργηθεί ένα σύστημα που θα γνωρίζουν εκ των προτέρων τόσο οι χώρες που δανείζονται όσο και οι θεσμοί και οι επενδυτές που τις χρηματοδοτούν.

Οι κρίσεις κρατικού χρέους δεν χρειάζονται μόνο περισσότερη χρηματοδότηση. Χρειάζονται και σαφείς κανόνες.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• ΔΕΘ: Ο «χάρτης» των μέτρων έως το 2030 – Ποιοι κερδίζουν, πόσα και πότε
• Το ελληνικό σχέδιο για την ψηφιακή κυριαρχία
• Τελείωσε η εποχή του φθηνού χρήματος; Γιατί τα υψηλά επιτόκια μπορεί να ήρθαν για να μείνουν
• Επενδυτικός Λογαριασμός για παιδιά: Πώς θα λειτουργεί – Έως 77.000 ευρώ στα 18