Στουρνάρας: Η κρίση «έκοψε» 36% από το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών
- 17/11/2026, 12:18
- SHARE
Το αποτύπωμα της ελληνικής κρίσης χρέους εξακολουθεί να είναι ορατό στα εισοδήματα, παρά την ανάκαμψη της οικονομίας και την επιστροφή της χώρας στην επενδυτική βαθμίδα. Όπως ανέφερε ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, σε ομιλία του στο 2026 Money and Banking Conference στο Μπουένος Άιρες, στο χαμηλότερο σημείο της κρίσης το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ είχε υποχωρήσει κατά περίπου 26% σε σύγκριση με τα προ κρίσης επίπεδα, ενώ το πραγματικό κατά κεφαλήν διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών είχε συρρικνωθεί κατά περίπου 36%.
Ο ίδιος υπογράμμισε ότι, παρά τη βελτίωση των οικονομικών μεγεθών, και οι δύο δείκτες παραμένουν χαμηλότερα από τα επίπεδα πριν από την κρίση. Στην ομιλία του αναφέρθηκε στην πορεία δημοσιονομικής προσαρμογής, στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, στην αναδιάρθρωση του τραπεζικού συστήματος και στην ανάκαμψη των επενδύσεων. Παράλληλα, ανέδειξε τις προκλήσεις που εξακολουθούν να περιορίζουν την αναπτυξιακή δυναμική της χώρας, με έμφαση στη χαμηλή παραγωγικότητα και στην ανάγκη ταχύτερης αύξησης των πραγματικών εισοδημάτων.
Η ομιλία του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος
«Κυρίες και κύριοι,
Με μεγάλη χαρά βρίσκομαι μαζί σας στο Μπουένος Άιρες για να συζητήσουμε πώς η νομισματική σταθερότητα μπορεί να στηρίξει τις ιδιωτικές επενδύσεις και τη διατηρήσιμη ανάπτυξη. Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Κεντρική Τράπεζα της Αργεντινής για την πρόσκληση.
Θα επικεντρωθώ στις πολιτικές που στήριξαν την ανάκαμψη στην Ελλάδα και στις εναπομένουσες προκλήσεις. Θα ξεκινήσω με τη διατάραξη των συνθηκών χρηματοδότησης κατά τη διάρκεια της κρίσης δημόσιου χρέους στην Ελλάδα, πριν περάσω στη μακροοικονομική προσαρμογή και την αποκατάσταση της εγχώριας εμπιστοσύνης. Στη συνέχεια θα αναφερθώ στη σχέση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και την εθνική ευθύνη – ένα στοιχείο κεντρικής σημασίας για την απόκριση της Ευρώπης στην κρίση. Κατόπιν θα αναφερθώ στην αναδιάρθρωση του τραπεζικού τομέα και στον ρόλο του στην αποκατάσταση της πιστοδοτικής ικανότητας. Τέλος θα εξετάσω τον τρόπο με τον οποίο οι μεταρρυθμίσεις και οι παραγωγικές επενδύσεις μπορούν να βελτιώσουν την κατανομή των πόρων, να αυξήσουν την παραγωγικότητα και τη δυνητική ανάπτυξη και να στηρίξουν τη σύγκλιση των εισοδημάτων. Θα ολοκληρώσω με διδάγματα που μπορεί να είναι χρήσιμα για την Αργεντινή.
Κοινό νομισματικό σημείο αναφοράς, αλλά εγχώρια πιστωτική ασφυξία
Η νομισματική σταθερότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση για τις επενδύσεις και την οικονομική ευημερία. Διασφαλίζοντας τη σταθερότητα των τιμών και σταθεροποιώντας τις προσδοκίες για τον πληθωρισμό, η νομισματική πολιτική μειώνει την αβεβαιότητα. Υπό κανονικές συνθήκες, το χαμηλότερο κόστος χρηματοδότησης και οι υψηλότερες αποτιμήσεις των περιουσιακών στοιχείων σε σχέση με το κόστος του νέου κεφαλαίου ενθαρρύνουν τις επενδύσεις, ενώ η ενίσχυση των ισολογισμών διευκολύνει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, η υποχώρηση της αξίας των περιουσιακών στοιχείων και η εξασθένηση των ισολογισμών μπορούν να οδηγήσουν σε αυστηρότερες συνθήκες χρηματοδότησης και να ενισχύσουν τη συρρίκνωση των επενδύσεων, ακόμη κι όταν η νομισματική πολιτική προσπαθεί να στηρίξει την οικονομία.
Η εμπειρία της Ελλάδος αποδεικνύει γιατί η νομισματική σταθερότητα πρέπει να υποστηρίζεται από αξιόπιστες εγχώριες πολιτικές και θεσμούς. Η συμμετοχή στη ζώνη του ευρώ παρείχε ένα αξιόπιστο νομισματικό σημείο αναφοράς. Ωστόσο, δεν εμπόδισε τη συσσώρευση δημοσιονομικών και εξωτερικών ανισορροπιών, ούτε διασφάλισε τη ροή κεφαλαίων προς τις πλέον παραγωγικές χρήσεις τους. Όταν ξέσπασε η κρίση, η αύξηση των ασφαλίστρων κινδύνου των κρατικών ομολόγων και η χρηματοπιστωτική δυσχέρεια διατάραξαν τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής στην ελληνική οικονομία.
Η ενιαία νομισματική πολιτική δεν διασφάλισε ίδιες συνθήκες χρηματοδότησης σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, η διευκολυντική νομισματική πολιτική του Ευρωσυστήματος συνέβαλε στη συγκράτηση των χρηματοδοτικών πιέσεων. Ωστόσο, οι ελληνικές επιχειρήσεις ήρθαν αντιμέτωπες με κόστος δανεισμού που υπερέβαινε τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ (αριστερό γράφημα), ενώ ο τραπεζικός δανεισμός προς τις επιχειρήσεις συρρικνωνόταν επί σειρά ετών (δεξιό γράφημα). Η συρρίκνωση αντανακλούσε τόσο τους περιορισμούς στην προσφορά πιστώσεων όσο και τις επιπτώσεις της ύφεσης στη ζήτηση πιστώσεων και τη φερεγγυότητα των δανειοληπτών. Αυτές οι δυσμενείς συνθήκες εγχώριας χρηματοδότησης περιόρισαν τη στήριξη που θα μπορούσε να παράσχει η νομισματική χαλάρωση για επενδύσεις στην Ελλάδα.
Απαραίτητη για την οικονομική ανάκαμψη ήταν η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη συνέχιση της συμμετοχής της Ελλάδος στη ζώνη του ευρώ. Μετά την εκδήλωση της ελληνικής κρίσης δημόσιου χρέους το 2009, οι χρηματοδοτικές δυσχέρειες του Ελληνικού Δημοσίου αποδυνάμωσαν τις τράπεζες, ενώ οι φόβοι για έξοδο από το ευρώ και το ενδεχόμενο τροποποίησης των συμβάσεων σε νέο νόμισμα τροφοδότησαν εκροές καταθέσεων. Τον Ιούνιο του 2015 εισήχθησαν περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων και τις αναλήψεις μετρητών προκειμένου να μειωθούν οι εκροές, ενώ η επιβολή περιορισμών στις διασυνοριακές πληρωμές περιόρισε την πρόσβαση των επιχειρήσεων σε εισαγόμενες εισροές. Η αβεβαιότητα σχετικά με τη χρηματοδότηση και τις μελλοντικές αποδόσεις ώθησε τις επιχειρήσεις να αναβάλουν ή να ακυρώσουν επενδυτικά σχέδια. Για την αντιμετώπιση αυτών των πιέσεων απαιτήθηκαν αξιόπιστες εγχώριες πολιτικές και αναδιάρθρωση του χρηματοπιστωτικού τομέα, παράλληλα με την οικονομική στήριξη από τον επίσημο τομέα και το Ευρωσύστημα, που συνέβαλαν στην αποτροπή μιας ακόμη βαθύτερης συρρίκνωσης της οικονομικής δραστηριότητας.
Εγχώρια εμπιστοσύνη και μακροοικονομική προσαρμογή
Για την Ελλάδα, η αποκατάσταση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας ήταν απαραίτητη για την ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης. Το διαρθρωτικό πρωτογενές δημοσιονομικό αποτέλεσμα, προσαρμοσμένο για τις φάσεις του οικονομικού κύκλου και τα έκτακτα μέτρα, καταδεικνύει τόσο την κλίμακα όσο και την επιμονή της δημοσιονομικής προσαρμογής. Από έλλειμμα ύψους 13% του δυνητικού ΑΕΠ το 2009, το διαρθρωτικό πρωτογενές αποτέλεσμα διαμορφώθηκε σε πλεόνασμα 2% το 2012, και έφθασε σχεδόν το 6% το 2016 (αριστερό γράφημα). Αυτή η υποκείμενη προσαρμογή συνέβαλε στη μετατροπή των μεγάλων δημοσιονομικών και πρωτογενών ελλειμμάτων σε πλεονάσματα (δεξιό γράφημα). Η διατήρηση ισχυρότερης υποκείμενης δημοσιονομικής θέσης τα επόμενα χρόνια συνέβαλε ώστε να πειστούν οι επενδυτές ως προς τη διάρκεια της βελτίωσης των δημόσιων οικονομικών στην Ελλάδα.
Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις των δημόσιων δαπανών και της φορολογικής διοίκησης μπορούν να καταστήσουν τη δημοσιονομική προσαρμογή πιο διατηρήσιμη. Αν αντιμετωπιστούν οι υποκείμενες πηγές των μακροχρόνιων πιέσεων στις δαπάνες, τότε οι καλοσχεδιασμένες μεταρρυθμίσεις στον τομέα των δαπανών μπορούν να αποφέρουν διαρκή εξοικονόμηση πόρων, να μειώσουν την ανάγκη για υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές και να δημιουργήσουν περιθώρια για παραγωγικές επενδύσεις. Στο πλαίσιο διαδοχικών μεταρρυθμίσεων του συστήματος συντάξεων, τα ταμεία κοινωνικής ασφάλισης ενοποιήθηκαν, οι κανόνες για τις παροχές εναρμονίστηκαν και οι διατάξεις για τις πρόωρες συνταξιοδοτήσεις αυστηροποιήθηκαν. Στον τομέα της υγείας, η ηλεκτρονική συνταγογράφηση και ο αυστηρότερος έλεγχος των φαρμακευτικών δαπανών ενίσχυσαν την παρακολούθηση και τη διαχείριση των δαπανών. Το ενιαίο μισθολόγιο στον δημόσιο τομέα, οι αυστηρότεροι έλεγχοι όσον αφορά τη μισθοδοσία και η θέσπιση ορίων στις προσλήψεις συνέβαλαν στη συγκράτηση του μισθολογικού κόστους του Δημοσίου. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις των δαπανών συνοδεύθηκαν από αναμόρφωση της φορολογικής διοίκησης. Η σύσταση ανεξάρτητης αρχής δημοσίων εσόδων, σε συνδυασμό με την ευρύτερη χρήση της ηλεκτρονικής υποβολής φορολογικών στοιχείων, των ηλεκτρονικών πληρωμών και των στοχευμένων ελέγχων, ενίσχυσε τη φορολογική συμμόρφωση και την ικανότητα αντιμετώπισης της φοροδιαφυγής. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις απέφεραν μόνιμη αύξηση των εσόδων, δημιουργώντας περιθώριο για παραγωγικές δημόσιες επενδύσεις και μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης των συνεπών φορολογουμένων.
Η δημοσιονομική ισορροπία αποκαταστάθηκε, αλλά το έλλειμμα του ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ευπάθειας. Σε αντίθεση με την περίοδο πριν από την κρίση, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δεν συνοδεύεται πλέον από μεγάλο δημοσιονομικό έλλειμμα. Μέρος της εξωτερικής ανισορροπίας αντανακλά τις αυξημένες εισαγωγές εισροών και κεφαλαιακών αγαθών λόγω της ανάκαμψης της παραγωγής και των επενδύσεων. Ωστόσο, η μεγάλη εξάρτηση από τις εισαγωγές και η ανεπαρκής εγχώρια αποταμίευση παραμένουν διαρθρωτικές αδυναμίες.
Η σύνθεση της εξωτερικής χρηματοδότησης έχει επίσης αλλάξει υπέρ των άμεσων επενδύσεων. Οι καθαρές εισροές άμεσων επενδύσεων κάλυπταν περίπου το ήμισυ του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών το 2025, έναντι περίπου 4% το 2008. Πριν από την κρίση, η εξωτερική χρηματοδότηση βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στις εισροές κεφαλαίων για επενδύσεις χαρτοφυλακίου, όπως κρατικά και τραπεζικά ομόλογα. Οι άμεσες επενδύσεις είναι γενικά πιο σταθερές κι έτσι η αύξηση της συμβολής τους μπορεί να μειώσει την ευπάθεια σε απότομες αντιστροφές των κεφαλαιακών ροών.
Ωστόσο, η οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται από την εξωτερική χρηματοδότηση. Η μόνιμη διόρθωση των ανισορροπιών απαιτεί ενίσχυση της εγχώριας αποταμίευσης και των παραγωγικών επενδύσεων που συμβάλλουν σε αύξηση των εξαγωγών και στηρίζουν την ανταγωνιστική υποκατάσταση των εισαγωγών.
Η κρίση δημόσιου χρέους στην Ελλάδα και η επιστροφή της στην επενδυτική βαθμίδα καταδεικνύουν πόσο γρήγορα μπορεί να χαθεί η αξιοπιστία και πόσο βραδεία είναι η αποκατάστασή της. Την απότομη υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας στην αρχή της κρίσης ακολούθησε μια πολύ πιο μακροχρόνια διαδικασία ανάκαμψης. Η Ελλάδα απώλεσε την επενδυτική βαθμίδα το 2010 και άρχισε να την ανακτά μόλις το 2023, ενώ οι τρέχουσες αξιολογήσεις της παραμένουν κάτω από τα προ της κρίσης επίπεδα. Οι πρόσφατες αναβαθμίσεις αντανακλούσαν την επί σειρά ετών βελτίωση των δημόσιων οικονομικών και των οικονομικών επιδόσεων, καθώς και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη ότι θα διατηρηθούν υγιείς πολιτικές και μεταρρυθμίσεις. Η επενδυτική βαθμίδα διευρύνει την επενδυτική βάση και μπορεί να βελτιώσει τους όρους χρηματοδότησης για το Δημόσιο, τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις, στηρίζοντας τις παραγωγικές επενδύσεις. Το κεντρικό δίδαγμα είναι ότι η αξιοπιστία αποκαθίσταται μέσα από τη διαχρονικά συνεπή υλοποίηση των δεσμεύσεων.
Η διαφύλαξη αυτής της αξιοπιστίας προϋποθέτει την εγχώρια αποδοχή των μεταρρυθμίσεων και τη συνέπεια της εφαρμοζόμενης πολιτικής. Στην Ελλάδα, ο πολιτικός κατακερματισμός και η αντίσταση στην αλλαγή καθυστέρησαν την εφαρμογή και παρέτειναν την αβεβαιότητα, αποδυναμώνοντας την κοινωνική συνοχή. Οι έντονες αντιπαραθέσεις όσον αφορά τις δεσμεύσεις που προβλέπονταν στα προγράμματα προσαρμογής πυροδότησαν αμφιβολίες σχετικά με τη συνέχεια της πολιτικής και, εν τέλει, τη συμμετοχή της Ελλάδος στη ζώνη του ευρώ. Αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει εγχώρια αποδοχή είναι να εξηγούν οι πολιτικοί ηγέτες τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαίες οι μεταρρυθμίσεις, να εξασφαλίζουν στήριξη των στόχων και να αναλαμβάνουν την ευθύνη για την υλοποίησή τους, με την υποστήριξη αποτελεσματικών θεσμών. Η δίκαιη κατανομή του κόστους προσαρμογής συμβάλλει επίσης στην κοινωνική αποδοχή. Η ευρεία πολιτική συναίνεση σχετικά με βασικούς μεταρρυθμιστικούς στόχους συμβάλλει στη διατήρηση της συνέχειας ακόμη και σε περίπτωση αλλαγής κυβέρνησης, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο ανατροπής της ασκούμενης πολιτικής. Η πολιτική σταθερότητα και οι προβλέψιμες πολιτικές είναι ιδιαίτερα πολύτιμες όταν το εξωτερικό περιβάλλον είναι αβέβαιο. Οι επιχειρήσεις, για να αναλάβουν μακροπρόθεσμες επενδυτικές δεσμεύσεις, θα πρέπει πρώτα να εμπιστεύονται το πλαίσιο της οικονομικής πολιτικής.
Αυτές οι εγχώριες προσπάθειες ενισχύθηκαν από την ευρωπαϊκή στήριξη. Αυτή η σχέση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και την εθνική ευθύνη ήταν καίριας σημασίας για την οικονομική ανάκαμψη της Ελλάδος.
Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και εθνική ευθύνη
Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη βοήθησε την Ελλάδα να αναλάβει αυτή την επώδυνη προσαρμογή εντός της νομισματικής ένωσης. Οι Ευρωπαίοι εταίροι μας μάς χορήγησαν δάνεια με εξαιρετικά μεγάλες διάρκειες αποπληρωμής και ευνοϊκούς όρους επιτοκίου, και στη συνέχεια οι όροι βελτιώθηκαν περαιτέρω από μέτρα ελάφρυνσης του χρέους. Αυτές οι ρυθμίσεις άμβλυναν τις πιέσεις εξυπηρέτησης του χρέους και αναχρηματοδότησης, δίνοντας στην Ελλάδα χρόνο για να αντιμετωπίσει τις ανισορροπίες. Από την πλευρά της, η Ελλάδα ανέλαβε δεσμεύσεις για την αποκατάσταση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας, την αναδιάρθρωση του τραπεζικού της συστήματος και την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Ως εκ τούτου, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και η εθνική ευθύνη ενίσχυσαν η μία την άλλη: οι ευνοϊκοί όροι χρηματοδότησης κατέστησαν την προσαρμογή πιο διαχειρίσιμη, ενώ η υλοποίηση των συμφωνημένων μεταρρυθμίσεων συνέβαλε καθοριστικά στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και την ανάκτηση βιώσιμης πρόσβασης στη χρηματοδότηση μέσω των αγορών.
Οι προοπτικές του ελληνικού δημόσιου χρέους καταδεικνύουν τα διαρκή οφέλη του συνδυασμού της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης με την εθνική ευθύνη. Ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ αναμένεται να διατηρήσει σε γενικές γραμμές καθοδική πορεία τόσο στο βασικό σενάριο όσο και σε όλα τα δυσμενή σενάρια, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βασίζονται στην υπόθεση ασθενέστερων πρωτογενών αποτελεσμάτων, χαμηλότερων ρυθμών ανάπτυξης και υψηλότερου κόστους χρηματοδότησης (αριστερό γράφημα). Αυτή η ανθεκτικότητα αντανακλά την ισχυρή υποκείμενη δημοσιονομική θέση της Ελλάδος, σε συνδυασμό με την ευνοϊκή διάρθρωση του χρέους της. Οι μεγάλες διάρκειες αποπληρωμής και οι ευνοϊκοί όροι χρηματοδότησης συμβάλλουν στη συγκράτηση του κόστους εξυπηρέτησης του χρέους και των κινδύνων αναχρηματοδότησης. Η αποτελεσματική διαχείριση του χρέους, συμπεριλαμβανομένων των πρόωρων αποπληρωμών δανείων του επίσημου τομέα και της σύναψης συμβάσεων ανταλλαγής επιτοκίων, συμβάλλει περαιτέρω στη διαχείριση του κόστους χρηματοδότησης και στη μείωση της έκθεσης στον επιτοκιακό κίνδυνο. Από κοινού, αυτοί οι παράγοντες καθιστούν την πορεία του χρέους πιο ανθεκτική σε δυσμενείς μακροοικονομικές, δημοσιονομικές και χρηματοπιστωτικές εξελίξεις.
Τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά του δημόσιου χρέους απορροφούν τη μετάδοση των υψηλότερων επιτοκίων της αγοράς στο κόστος εξυπηρέτησής του. Καθώς το σύνολο του χρέους είναι πρακτικά σταθερού επιτοκίου (μετά τις πράξεις αντιστάθμισης επιτοκιακού κινδύνου) και η μέση σταθμική διάρκειά του προσεγγίζει τα 18 έτη, οι αυξήσεις των επιτοκίων της αγοράς μετακυλίονται μόνο σταδιακά στο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Οι προβολές που παρουσιάζονται κάνουν φανερή αυτή την προστασία: Το έμμεσο επιτόκιο της Ελλάδος – που είναι το μέσο επιτόκιο επί του ανεξόφλητου χρέους – αυξάνεται σταδιακά και παραμένει χαμηλότερο από αυτό των άλλων ευρωπαϊκών χωρών με υψηλό χρέος (δεξιό γράφημα).
Το Ευρωσύστημα διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στηρίζοντας τη ρευστότητα των τραπεζών και διαφυλάσσοντας τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής. Κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων προσαρμογής, η ΕΚΤ θέσπισε παρέκκλιση (waiver) που επέτρεπε τη χρήση τίτλων που εξέδιδε ή εγγυόταν το Ελληνικό Δημόσιο ως αποδεκτών εξασφαλίσεων στις πράξεις αναχρηματοδότησης του Ευρωσυστήματος, ακόμη και αν υπολείπονταν του συνήθους ελάχιστου ορίου πιστοληπτικής διαβάθμισης. Η παρέκκλιση αυτή συνδεόταν με την ικανοποιητική υλοποίηση του προγράμματος. Επιπλέον, το Πρόγραμμα για τις Αγορές Τίτλων συνέβαλε στην αποκατάσταση της λειτουργίας των αγορών κρατικών ομολόγων. Παράλληλα με αυτά τα μέτρα, οι πράξεις πιο μακροπρόθεσμης αναχρηματοδότησης, η διεύρυνση των κριτηρίων αποδοχής εξασφαλίσεων και η παροχή ρευστότητας μέσω δημοπρασιών σταθερού επιτοκίου με πλήρη κατανομή βοήθησαν τις τράπεζες να καλύψουν τις ανάγκες χρηματοδότησής τους, σε μία περίοδο σοβαρής δυσλειτουργίας των ιδιωτικών αγορών χρηματοδότησης. Συνδυαστικά, οι παρεμβάσεις αυτές, σε ένα περιβάλλον πολύ χαμηλών – ακόμη και αρνητικών – επιτοκίων πολιτικής, συνέβαλαν στην άμβλυνση των πιέσεων ρευστότητας και στον περιορισμό της μετάδοσης των πιέσεων από τις χρηματοδοτικές δυσχέρειες του Δημοσίου στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας.
Καθώς εντείνονταν οι πιέσεις, η Τράπεζα της Ελλάδος διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη διασφάλιση της συνεχούς παροχής ρευστότητας προς τα πιστωτικά ιδρύματα. (αριστερό γράφημα) Η έκτακτη ενίσχυση σε ρευστότητα (Emergency Liquidity Assistance — ELA) απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία, καθώς η επιδείνωση του αξιόχρεου του Δημοσίου και οι αλλαγές στα κριτήρια αποδοχής εξασφαλίσεων περιόρισαν την τακτική πρόσβαση σε χρηματοδότηση από το Ευρωσύστημα, ενώ οι επίμονες εκροές καταθέσεων αύξησαν τις ανάγκες των τραπεζών σε ρευστότητα. Αυτή η στήριξη συνέβαλε ώστε να αποτραπεί μια άτακτη συρρίκνωση του τραπεζικού συστήματος, να περιοριστεί ο κίνδυνος τραπεζικού πανικού και να περιοριστεί η μείωση των πιστώσεων προς τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Με την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, οι καταθέσεις ανέκαμψαν και βελτιώθηκε η πρόσβαση στις αγορές, με αποτέλεσμα να μειωθεί η εξάρτηση από τη χρηματοδότηση από την κεντρική τράπεζα. Οι εξελίξεις αυτές επέτρεψαν επίσης τη σταδιακή χαλάρωση των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων και την πλήρη άρση τους τον Σεπτέμβριο του 2019.
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το Ευρωσύστημα απέδειξε εκ νέου ότι τα μέσα που διαθέτει μπορούν να ανταποκριθούν με ευελιξία σε έκτακτους κινδύνους για τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής. (δεξιό γράφημα) Τα ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου συμπεριλήφθηκαν στο έκτακτο πρόγραμμα αγοράς στοιχείων ενεργητικού λόγω πανδημίας (Pandemic Emergency Purchase Programme – PEPP), παρόλο που η Ελλάδα δεν είχε ακόμη ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα. Οι σημαντικές αγορές ελληνικών κρατικών ομολόγων συνέβαλαν στη συγκράτηση των χρηματοδοτικών πιέσεων και στη στήριξη της ελληνικής οικονομίας κατά τη διάρκεια ενός παγκόσμιου κλυδωνισμού, πολύ πριν επανέλθει η Ελλάδα στην επενδυτική βαθμίδα το 2023. Γενικότερα, η ευελιξία του PEPP ως προς την κατανομή των αγορών στις επιμέρους χώρες συνέβαλε ώστε οι εντάσεις στις επιμέρους αγορές κρατικών χρεογράφων να μην διαταράξουν τη μετάδοση της ενιαίας νομισματικής πολιτικής σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ.
Το ευρωπαϊκό δίδαγμα είναι ότι ένα κοινό νόμισμα πρέπει να υποστηρίζεται από αξιόπιστες εθνικές πολιτικές και αποτελεσματικούς κοινούς θεσμούς. Οι εθνικές πολιτικές πρέπει να αντιμετωπίζουν τις δημοσιονομικές και διαρθρωτικές αδυναμίες, ενώ τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να είναι κατάλληλα εξοπλισμένα για τη διαχείριση κρίσεων και τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και της αποτελεσματικής μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής. Τα μέσα που διαθέτει το Ευρωσύστημα πρέπει να είναι ευέλικτα, να υποστηρίζονται από αξιόπιστους ελέγχους κινδύνων και αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας που υπερβαίνουν τη μηχανική εξάρτηση από εξωτερικές αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας. Αυτές οι προσπάθειες συμβάλλουν ώστε μια χρηματοπιστωτική διαταραχή να μην υπονομεύει την εγχώρια προσαρμογή και στηρίζουν προβλέψιμους όρους χρηματοδότησης για μακροπρόθεσμες επενδύσεις, ενώ παράλληλα επιτρέπουν στο κόστος δανεισμού να αντικατοπτρίζει τις διαφορές ως προς τον πιστωτικό κίνδυνο.
Για να μεταφραστούν αυτές οι βελτιώσεις των συνθηκών χρηματοδότησης σε παραγωγικές επενδύσεις, απαραίτητο ήταν και ένα ισχυρότερο τραπεζικό σύστημα. Αυτό με οδηγεί στην αναδιάρθρωση του χρηματοπιστωτικού τομέα της Ελλάδος και στον ρόλο του στη στήριξη της ανάκαμψης και των επενδύσεων.
Αναδιάρθρωση του τραπεζικού συστήματος για τη στήριξη παραγωγικών επενδύσεων
Για την αποκατάσταση της ικανότητας των τραπεζών να χρηματοδοτήσουν την πραγματική οικονομία απαιτήθηκαν η αναπλήρωση της κεφαλαιακής τους βάσης και η εξυγίανση των δανειακών τους χαρτοφυλακίων. Η αναδιάρθρωση του δημόσιου χρέους το 2012 προκάλεσε σοβαρές ζημίες στις ελληνικές τράπεζες, ενώ η παρατεταμένη ύφεση μείωσε την ικανότητα αποπληρωμής των δανειοληπτών και οδήγησε σε απότομη αύξηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων (ΜΕΔ). Με τη σειρά της, η πίεση στο τραπεζικό σύστημα περιόρισε τις πιστώσεις και βάθυνε την ύφεση, ενώ η κρατική στήριξη για την ανακεφαλαιοποίηση αύξησε περαιτέρω τις δανειακές ανάγκες του Δημοσίου. Η παροχή ρευστότητας από την κεντρική τράπεζα βοήθησε τις τράπεζες να αντεπεξέλθουν στις πιέσεις χρηματοδότησης, αλλά για την αποκατάσταση της ικανότητάς τους να χρηματοδοτήσουν την ανάκαμψη χρειάστηκε επίσης μια ολοκληρωμένη προσέγγιση με σκοπό την αναγνώριση των ζημιών, την αποκατάσταση της φερεγγυότητας και την εξυγίανση των δανειακών χαρτοφυλακίων.
Η αναδιάρθρωση, η ανάταξη και η ανακεφαλαιοποίηση έθεσαν τα θεμέλια για ένα ανθεκτικότερο τραπεζικό σύστημα. Η Τράπεζα της Ελλάδος ηγήθηκε μιας εκτεταμένης διαδικασίας αναδιάρθρωσης και εξυγίανσης. Τα μη βιώσιμα ιδρύματα εξυγιάνθηκαν βάσει ενός πλαισίου για τον διαχωρισμό μεταξύ βιώσιμων και μη βιώσιμων τραπεζών. Τα εξυπηρετούμενα στοιχεία ενεργητικού και οι καταθέσεις μεταβιβάστηκαν σε βιώσιμα ιδρύματα, ενώ τα εναπομείναντα προβληματικά στοιχεία τέθηκαν υπό ειδική εκκαθάριση. Η διαδικασία αυτή προστάτευσε τους καταθέτες από ζημίες και συνέβαλε στη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Επιπλέον, οι εγχώριες τράπεζες εξαγόρασαν τις ελληνικές θυγατρικές και τις δραστηριότητες διαφόρων τραπεζικών ομίλων του εξωτερικού. Ως εκ τούτου, ο τραπεζικός κλάδος συγκεντρώθηκε γύρω από τέσσερα συστημικά ιδρύματα. Δημόσιοι πόροι μαζί με ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια χρηματοδότησαν διαδοχικούς γύρους ανακεφαλαιοποίησης.
Η μείωση του μεγάλου αποθέματος ΜΕΔ απαίτησε ειδική τεχνογνωσία, επιχειρησιακή ικανότητα, σαφείς στόχους και αποτελεσματική εποπτεία. Η Τράπεζα της Ελλάδος ζήτησε από τις τράπεζες να συστήσουν ειδικές μονάδες διαχείρισης των ΜΕΔ και να υιοθετήσουν αξιόπιστες στρατηγικές για τη μείωση των δανείων αυτών. Συνεργάστηκε επίσης με την Τραπεζική Εποπτεία της ΕΚΤ για τον καθορισμό και την παρακολούθηση επιχειρησιακών στόχων, ενώ τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης συνέβαλαν στον εντοπισμό διαφαινόμενων δυσκολιών αποπληρωμής. Η ανάπτυξη μιας αγοράς προβληματικών δανείων και ενός εξειδικευμένου κλάδου εταιριών διαχείρισης απαιτήσεων από δάνεια και πιστώσεις (servicers) ενίσχυσε την ικανότητα αναδιάρθρωσης των δανείων και ανάκτησης των ανεξόφλητων οφειλών.
Το πρόγραμμα “Ηρακλής” επέτρεψε στην Ελλάδα να αντιμετωπίσει τα παλαιά ΜΕΔ σε μεγάλη κλίμακα. Το πρόγραμμα θεσπίστηκε στα τέλη του 2019 και διευκόλυνε τις τιτλοποιήσεις ΜΕΔ μέσω της παροχής κρατικών εγγυήσεων για τίτλους υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας, ενώ τα τμήματα των τιτλοποιήσεων που ενέχουν υψηλότερο κίνδυνο μεταβιβάστηκαν σε ιδιώτες επενδυτές. Εξειδικευμένες εταιρίες διαχείρισης απαιτήσεων από δάνεια και πιστώσεις ανέλαβαν τη διαχείριση των υποκείμενων δανείων. Από κοινού, οι ρυθμίσεις αυτές επιτάχυναν την απομάκρυνση των προβληματικών στοιχείων από τους ισολογισμούς των τραπεζών.
Τα υγιέστερα δανειακά χαρτοφυλάκια και οι ισχυρότερες κεφαλαιακές θέσεις συνέβαλαν στην αποκατάσταση της δανειοδοτικής ικανότητας των τραπεζών. Ο δείκτης ΜΕΔ των τραπεζών μειώθηκε από περίπου 49% σε σχεδόν 3% (αριστερό γράφημα), προσεγγίζοντας τα ευρωπαϊκά επίπεδα, ενώ ο συνολικός δείκτης κεφαλαίου (Total Capital Ratio, TCR) ανέκαμψε σε περίπου 20% (δεξιό γράφημα). Η εξυγίανση περιλάμβανε αναγνώριση των ζημιών, ενώ η ανακεφαλαιοποίηση και τα κέρδη που παρακρατήθηκαν στη συνέχεια συνέβαλαν στην ανασύσταση των κεφαλαιακών αποθεμάτων ασφαλείας.
Ωστόσο, η εξυγίανση των ισολογισμών των τραπεζών δεν συνεπάγεται διευθέτηση του συνολικού επισφαλούς χρέους στην οικονομία. Μεταξύ 2016 και 2026, το απόθεμα των ΜΕΔ στους ισολογισμούς των τραπεζών μειώθηκε κατά περίπου 94%, ενώ το συνολικό απόθεμα μη εξυπηρετούμενου χρέους του ιδιωτικού τομέα περιορίστηκε κατά περίπου 30%. Μεγάλο μέρος του εναπομείναντος αποθέματος τελεί υπό τη διαχείριση εξειδικευμένων εταιριών διαχείρισης απαιτήσεων από δάνεια και πιστώσεις εκτός του τραπεζικού συστήματος. Η μεταβίβαση ενός δανείου αλλάζει τον πιστωτή, αλλά δεν μειώνει, από μόνη της, τη δανειακή επιβάρυνση του δανειολήπτη ούτε αποκαθιστά την ικανότητά του να επενδύει.
Ως εκ τούτου, η αποτελεσματική διευθέτηση του χρέους είναι απαραίτητη για τις επενδύσεις και την αποδοτική ανακατανομή των πόρων. Η διατηρήσιμη αναδιάρθρωση μπορεί να βοηθήσει τις βιώσιμες επιχειρήσεις να ανακτήσουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση και να επανεκκινήσουν τις επενδύσεις. Για τις μη βιώσιμες επιχειρήσεις, οι έγκαιρες διαδικασίες πτώχευσης μπορούν να αποδεσμεύσουν στοιχεία ενεργητικού για πιο παραγωγικές χρήσεις. Η Ελλάδα έχει ενισχύσει σημαντικά το πλαίσιό της περί αναδιάρθρωσης και αφερεγγυότητας. Καθιερώθηκαν συστήματα ηλεκτρονικών πλειστηριασμών, ο κλάδος των διαχειριστών πιστώσεων έχει ωριμάσει και τα διαθέσιμα εργαλεία αναδιάρθρωσης είναι πλέον πολύ ισχυρότερα από ό,τι κατά τη διάρκεια της κρίσης. Ωστόσο, οι καθυστερήσεις στο δικαστικό σύστημα εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό περιορισμό. Τα αποτελεσματικά δικαστήρια, οι ικανοί διαχειριστές πιστώσεων και οι λειτουργικές λύσεις για τους συνεργάσιμους δανειολήπτες είναι απαραίτητες προϋποθέσεις ώστε η εξυγίανση του χρηματοπιστωτικού τομέα να μεταφραστεί σε ευρύτερα οικονομικά οφέλη.
Η αποτελεσματική εποπτεία και οι μακροπροληπτικές πολιτικές είναι αναγκαίες για τη διατήρηση αυτών των οφελών και τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Η αναγνώριση των ζημιών σε πρώιμο στάδιο και η έγκαιρη λήψη διορθωτικών μέτρων συμβάλλουν στον περιορισμό των οικονομικών δυσχερειών. Η δημιουργία κεφαλαιακών αποθεμάτων ασφαλείας όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες και η διατήρηση συνετών πιστοδοτικών κριτηρίων βοηθούν στον μετριασμό των κινδύνων σε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα και συμβάλλουν ώστε η σημερινή πιστωτική επέκταση να μη μετατραπεί σε προβληματικό χρέος στο μέλλον.
Ένα ισχυρότερο τραπεζικό σύστημα πρέπει να συμβαδίζει με μεταρρυθμίσεις που διευρύνουν τις ευκαιρίες για παραγωγικές επενδύσεις. Θα εξετάσω τώρα τον τρόπο με τον οποίο η απελευθέρωση των αγορών και οι συμπληρωματικές μεταρρυθμίσεις μπορούν να βελτιώσουν την κατανομή των πόρων και να αυξήσουν το αναπτυξιακό δυναμικό της οικονομίας.
Από τη σταθεροποίηση στις παραγωγικές επενδύσεις, την υψηλότερη δυνητική ανάπτυξη και τη σύγκλιση
Η μείωση των κανονιστικών φραγμών και η αύξηση της ευελιξίας της αγοράς εργασίας διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία ευκαιριών για παραγωγικές επενδύσεις. Οι διαδοχικές μεταρρυθμίσεις απλοποίησαν τις διαδικασίες αδειοδότησης και σύστασης επιχειρήσεων, χαλάρωσαν τους περιορισμούς στα κλειστά επαγγέλματα και μείωσαν τον διοικητικό φόρτο, μεταξύ άλλων μέσω της ψηφιοποίησης των δημόσιων υπηρεσιών. Το 2023 ο δείκτης ρύθμισης της αγοράς προϊόντων στην Ελλάδα είχε προσεγγίσει τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (αριστερό γράφημα). Το πλέγμα προστασίας της απασχόλησης έγινε επίσης λιγότερο αυστηρό (δεξιό γράφημα). Με τη μείωση του κόστους εισόδου στην αγορά και την επέκταση της παραγωγής, οι μεταρρυθμίσεις αυτές ενισχύουν τα κίνητρα για επενδύσεις και καινοτομία και βοηθούν το κεφάλαιο και την εργασία να στραφούν προς πιο παραγωγικές δραστηριότητες.
Η χρονική αλληλουχία και ο συντονισμός των μεταρρυθμίσεων έχουν σημασία τόσο για την αποτελεσματικότητά τους όσο και για την κοινωνική αποδοχή τους. Στην Ελλάδα, η προσαρμογή της αγοράς εργασίας προχώρησε ταχύτερα από ό,τι οι μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση του ανταγωνισμού στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών. Αυτό περιόρισε τη μετάδοση του χαμηλότερου κόστους εργασίας στις τιμές, επιδεινώνοντας την απώλεια αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών και αποδυναμώνοντας την εγχώρια ζήτηση. Συνεπώς, οι μεταρρυθμίσεις στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών θα πρέπει να προηγούνται, ή τουλάχιστον να συμβαδίζουν με τις μεταρρυθμίσεις που αυξάνουν την ευελιξία της αγοράς εργασίας.
Η εσωτερική υποτίμηση βοήθησε την Ελλάδα να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητα κόστους που είχε χάσει πριν από την κρίση. Καθώς δεν υπήρχε η δυνατότητα υποτίμησης του εθνικού νομίσματος, η Ελλάδα έπρεπε να αποκαταστήσει την ανταγωνιστικότητα τιμών και κόστους μέσω μειώσεων των ονομαστικών μισθών και αναπροσαρμογής των εγχώριων τιμών σε σχέση με τους εμπορικούς της εταίρους. (αριστερό γράφημα) Το κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος υποχώρησε αισθητά έναντι των εμπορικών εταίρων στη ζώνη του ευρώ. Η ταχεία ανάκαμψη της ανταγωνιστικότητας κόστους είχε σημαντικό οικονομικό και κοινωνικό κόστος: οι ονομαστικοί μισθοί μειώθηκαν ταχύτερα από ό,τι οι τιμές, διαβρώνοντας την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και συμπιέζοντας την κατανάλωση. Η δημοσιονομική προσαρμογή και οι δυσχερέστερες πιστωτικές συνθήκες επέτειναν αυτές τις επιδράσεις. Όσον αφορά το μέλλον, η σταθερή βελτίωση της ανταγωνιστικότητας πρέπει να βασίζεται όλο και περισσότερο στην αύξηση της παραγωγικότητας, γεγονός που θα επιτρέψει στις επιχειρήσεις να είναι διεθνώς ανταγωνιστικές, στηρίζοντας παράλληλα την άνοδο των πραγματικών μισθών.
Το οικονομικό και κοινωνικό κόστος της κρίσης και της συνολικής προσαρμογής αποτυπώθηκε επίσης στην απότομη αύξηση της ανεργίας. (δεξιό γράφημα) Η ανεργία έφθασε σχεδόν το 28% το 2013, με την ανεργία των νέων να αγγίζει το 60%. Όμως, όσο επιταχυνόταν η ανάκαμψη, η ανεργία υποχωρούσε σημαντικά, υποβοηθούμενη από μεταρρυθμίσεις που βελτίωσαν τη λειτουργία της αγοράς εργασίας. Έως το 2025 η ανεργία είχε μειωθεί σε περίπου 9% και η ανεργία των νέων σε περίπου 19%, περιορίζοντας σημαντικά την απόσταση από τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ. Η διατήρηση αυτών των οφελών απαιτεί καλύτερη αντιστοίχιση των δεξιοτήτων με τις ανάγκες των επιχειρήσεων, αποτελεσματική κατάρτιση και λιγότερα εμπόδια στη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό.
Η Ελλάδα έχει επίσης αποκτήσει μεγαλύτερο εξαγωγικό προσανατολισμό. (αριστερό γράφημα) Οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών αυξήθηκαν από το 1/5 περίπου του ΑΕΠ στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σε περίπου 2/5 τα τελευταία χρόνια. Η πρόκληση για το μέλλον είναι να παγιωθεί αυτή η στροφή μέσα από τη διεύρυνση του φάσματος των διεθνώς ανταγωνιστικών αγαθών και υπηρεσιών και την αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας που παράγουν οι εξαγωγές. Μια ισχυρότερη και πιο διαφοροποιημένη εξαγωγική βάση μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες για παραγωγικές επενδύσεις, να στηρίξει την πιο διατηρήσιμη ανάπτυξη και να μειώσει τις εξωτερικές ευπάθειες.
Η μεγαλύτερη εξωστρέφεια συνοδεύθηκε από εντονότερη δραστηριότητα σε τομείς με υψηλότερη παραγωγικότητα, όπως η μεταποίηση και οι τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών (ΤΠΕ). (δεξιό γράφημα) Η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία σε πραγματικούς όρους και στους δύο τομείς έχει αυξηθεί αισθητά από το 2019, με ρυθμό σημαντικά υψηλότερο από ό,τι στο σύνολο της οικονομίας.
Αυτή η μεταβολή στην παραγωγική βάση της Ελλάδος συνοδεύθηκε από αξιοσημείωτη ανάκαμψη των επενδύσεων από το 2019. (αριστερό γράφημα) Οι ακαθάριστες επενδύσεις πάγιου κεφαλαίου αυξήθηκαν από περίπου 11% του ΑΕΠ το 2019 σε περίπου 18% το 2025, υποδιπλασιάζοντας και πλέον τη διαφορά από τη ζώνη του ευρώ. Η διατήρηση αυτής της δυναμικής είναι απαραίτητη για να ξεπεραστεί το πρόβλημα της παρατεταμένης υστέρησης των επενδύσεων που κληροδότησε η κρίση, να ανασυσταθεί το κεφαλαιακό απόθεμα και να αναβαθμιστούν οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή.
Πέρα από την ανάκαμψη των συνολικών επενδύσεων, η σύνθεσή τους έχει μετατοπιστεί προς στοιχεία ενεργητικού που μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγική ικανότητα. (δεξιό γράφημα) Από το 2007 έως το 2025, το συνολικό μερίδιο του εξοπλισμού και των προϊόντων διανοητικής ιδιοκτησίας αυξήθηκε από κατά τι άνω του 1/3 σε πάνω από το 50% των συνολικών επενδύσεων. Το μερίδιο των προϊόντων διανοητικής ιδιοκτησίας, όπως έρευνα και ανάπτυξη (R&D), λογισμικό και βάσεις δεδομένων, σχεδόν τριπλασιάστηκε, ενώ το μερίδιο των κατοικιών μειώθηκε κατά το ήμισυ και πλέον. Αυτό το επενδυτικό μίγμα προσφέρει μεγαλύτερα περιθώρια για αύξηση της παραγωγικότητας, υπό την προϋπόθεση ότι τα έργα επιλέγονται σωστά και υλοποιούνται αποτελεσματικά.
Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη στήριξε αυτή τη στροφή προς τις παραγωγικές επενδύσεις, με τον συνδυασμό κοινής χρηματοδότησης με εθνικές μεταρρυθμίσεις. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) θεσπίστηκε για την αντιμετώπιση των συνεπειών της πανδημικής κρίσης του COVID-19, παρέχοντας επιχορηγήσεις και δάνεια που χρηματοδοτούνται μέσω κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού. Η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη κατανομή πόρων σε σχέση με το ΑΕΠ και συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων χωρών όσον αφορά την εξασφάλιση εκταμιεύσεων μέσω της εκπλήρωσης των συμφωνηθέντων μεταρρυθμιστικών και επενδυτικών οροσήμων. Το δανειακό σκέλος του RRF έχει επίσης κινητοποιήσει σημαντικές ιδιωτικές επενδύσεις συνδυάζοντας ευρωπαϊκά κονδύλια με τραπεζικό δανεισμό και ιδίους πόρους των επιχειρήσεων. Το εθνικό σχέδιο περιλαμβάνει επενδύσεις σε υποδομές, δεξιότητες και την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση, καθώς και μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και της δημόσιας διοίκησης. Ο συνδυασμός αυτός μπορεί να αποφέρει διαρκή αύξηση της παραγωγικότητας πέραν της αρχικής ώθησης στη ζήτηση, προσφέροντας ένα πολύτιμο υπόδειγμα για μελλοντικές ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες με σκοπό την αντιμετώπιση κοινών προκλήσεων.
Η ανάκαμψη της εκτιμώμενης δυνητικής ανάπτυξης της Ελλάδος αναδεικνύει τη σημασία τόσο της ανασύστασης του κεφαλαίου όσο και της παραγωγικότερης χρήσης των πόρων. (αριστερό γράφημα) Η ανάλυση δείχνει ότι η συσσώρευση κεφαλαίου έχει και πάλι θετική συμβολή μετά από παρατεταμένη αρνητική συμβολή, ενώ η συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής έχει πλέον καταστεί ο βασικότερος μοχλός της δυνητικής ανάπτυξης. Αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να προκύψει από την υιοθέτηση νέων τεχνολογιών και αποτελεσματικότερων διαδικασιών παραγωγής, καθώς και από την ανακατανομή του κεφαλαίου και της εργασίας προς πιο παραγωγικές δραστηριότητες. Η εργασία έχει επίσης στηρίξει την ανάκαμψη, αλλά η συμβολή της προβλέπεται να γίνει αρνητική προς το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας λόγω της γήρανσης του πληθυσμού. Ως εκ τούτου, η διατήρηση της ανάπτυξης θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις επενδύσεις και τη βελτίωση της παραγωγικότητας, σε συνδυασμό με μεταρρυθμίσεις που διευκολύνουν την ανακατανομή των πόρων και αυξάνουν τη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό.
Παρά τη βελτίωση του δυνητικού ρυθμού ανάπτυξης, η παραγωγικότητα της εργασίας στην Ελλάδα σε σχέση με τη ζώνη του ευρώ υποδηλώνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές προκλήσεις. (δεξιό γράφημα) Το πραγματικό προϊόν ανά ώρα εργασίας βελτιώθηκε πρόσφατα, αλλά παραμένει κάτω από το προ της κρίσης επίπεδό του, ενώ η ζώνη του ευρώ κατέγραψε σωρευτική βελτίωση. Η απόκλιση αυτή υπογραμμίζει πόσο σημαντικό είναι η ανάκαμψη των επενδύσεων να μετουσιωθεί σε διαρκή αύξηση της παραγωγικότητας που θα στηρίξει την άνοδο των μισθών και την εισοδηματική σύγκλιση προς τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ.
Συνολικά, η ανάκαμψη ενίσχυσε την οικονομία, αλλά οι απώλειες εισοδήματος λόγω της κρίσης δεν έχουν ακόμη αντιστραφεί πλήρως. (αριστερό γράφημα) Όταν κατέγραψαν τις χαμηλότερες τιμές τους κατά τη διάρκεια της κρίσης, το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ είχε συρρικνωθεί κατά περίπου 26% και το πραγματικό κατά κεφαλήν διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών κατά περίπου 36% σε σύγκριση με τα προ της κρίσης επίπεδα. Τόσο μεγάλες απώλειες συνήθως παρατηρούνται σε συνθήκες πολέμου. Και τα δύο μεγέθη παραμένουν σήμερα χαμηλότερα από τα προ κρίσεως επίπεδα, γεγονός που αντικατοπτρίζει το εξαιρετικό βάθος και τη διάρκεια της ύφεσης. (δεξιό γράφημα) Το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδος, ως ποσοστό του μέσου όρου της ΕΕ, παραμένει επίσης χαμηλότερο από ό,τι πριν από την κρίση, όπως ισχύει και για άλλες οικονομίες που επλήγησαν από την κρίση, όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία. Επομένως, για να επανεκκινήσει η διαδικασία σύγκλισης θα πρέπει τα πραγματικά κατά κεφαλήν εισοδήματα να αυξηθούν ταχύτερα από ό,τι ο μέσος όρος της ΕΕ σε διαρκή βάση.
Αυτό που διακρίνει την ανάκαμψη της Ελλάδος σήμερα είναι τα ισχυρότερα θεμελιώδη οικονομικά μεγέθη στα οποία στηρίζεται. Πριν από την κρίση, τα υψηλότερα επίπεδα εισοδήματος αντικατόπτριζαν εν μέρει ένα μη διατηρήσιμο πρότυπο ανάπτυξης. Η ταχεία πιστωτική επέκταση τροφοδοτούσε την εγχώρια ζήτηση, παράλληλα με μεγάλα δημοσιονομικά και εξωτερικά ελλείμματα, ενώ οι μισθοί αυξάνονταν ταχύτερα από την παραγωγικότητα, διαβρώνοντας την ανταγωνιστικότητα. Σήμερα, τα δημόσια οικονομικά και οι τράπεζες έχουν πιο υγιείς βάσεις, η ανταγωνιστικότητα κόστους έχει βελτιωθεί και οι επενδύσεις και οι εξαγωγές διαδραματίζουν σημαντικότερο ρόλο στην οικονομία. Οι αλλαγές αυτές παρέχουν μια ισχυρότερη βάση για διατηρήσιμη σύγκλιση. Οι συνεχείς μεταρρυθμίσεις και οι παραγωγικές επενδύσεις εξακολουθούν να είναι απαραίτητες για να μετουσιωθούν αυτά τα ισχυρότερα θεμέλια σε διαρκή αύξηση της παραγωγικότητας και υψηλότερα πραγματικά εισοδήματα.
Καταληκτικές παρατηρήσεις: διδάγματα για διατηρήσιμες επενδύσεις και ανάπτυξη
Συμπερασματικά, η εμπειρία της Ελλάδος καταδεικνύει ότι η νομισματική σταθερότητα, οι αξιόπιστες εγχώριες πολιτικές και οι συνεχιζόμενες μεταρρυθμίσεις πρέπει να συνεπιδρούν για να στηρίξουν τις παραγωγικές επενδύσεις και τη διαρκή ανάπτυξη. Η δημοσιονομική υπευθυνότητα και η συνέχεια της ασκούμενης πολιτικής ενισχύουν τις προσδοκίες των επιχειρήσεων ότι η πρόοδος θα συνεχιστεί.
Η ενίσχυση της εμπιστοσύνης και η καλύτερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση πρέπει να μεταφραστούν σε επενδύσεις που αυξάνουν την παραγωγικότητα. Οι υγιείς τράπεζες στηρίζουν τις νέες επενδύσεις, ενώ η αποτελεσματική διευθέτηση του ιδιωτικού χρέους βοηθά τις βιώσιμες επιχειρήσεις να ανακάμψουν και απελευθερώνει πόρους για πιο παραγωγικές χρήσεις. Ο ανταγωνισμός, η ανάπτυξη δεξιοτήτων και η υιοθέτηση της τεχνολογίας βοηθούν τις επιχειρήσεις να επεκτείνουν την παραγωγική ικανότητα.
Η εμπειρία της Ελλάδος δείχνει επίσης τον τρόπο με τον οποίο η εξωτερική στήριξη μπορεί να ενισχύσει τις εγχώριες προσπάθειες σε συνδυασμό με την εθνική ευθύνη. Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη παρείχε χρηματοδότηση και χρόνο ώστε να καρποφορήσουν οι μεταρρυθμίσεις και οι επενδύσεις. Οι δεσμεύσεις για εγχώριες μεταρρυθμίσεις και η εφαρμογή τους ήταν απαραίτητες για να καταστεί αποτελεσματική η στήριξη αυτή.
Τέλος, η εγχώρια αποδοχή και η στήριξη από τους πολίτες είναι ουσιαστικής σημασίας για τη διατήρηση των μεταρρυθμίσεων. Οι αποτελεσματικοί θεσμοί, η συνεπής εφαρμογή και η δίκαιη κατανομή του κόστους προσαρμογής συμβάλλουν στη διατήρηση αυτής της στήριξης.
Όσον αφορά την Αργεντινή, η κοινή πρόκληση είναι η μετατροπή της σταθεροποίησης σε διατηρήσιμες επενδύσεις και υψηλότερη παραγωγικότητα. Το θεσμικό μας πλαίσιο μπορεί να διαφέρει, αλλά η ανάγκη οικοδόμησης ενός κλίματος εμπιστοσύνης και της πεποίθησης ότι η πρόοδος θα έχει διάρκεια είναι κοινή. Εν τέλει, η επιτυχία θα κριθεί από την ικανότητα της οικονομίας να διασφαλίσει παραγωγικές θέσεις εργασίας, υψηλότερα πραγματικά εισοδήματα και διαρκή οικονομική ευημερία.
Σας ευχαριστώ.»