Tim Marshall: «Το Στενό του Ορμούζ μπορεί να παραλύσει την παγκόσμια οικονομία»
Η μεταψυχροπολεμική περίοδος που διαμόρφωσε την παγκόσμια οικονομία επί δεκαετίες μοιάζει να φτάνει στο τέλος της. Οι βεβαιότητες της παγκοσμιοποίησης, η κυριαρχία των δυτικών θεσμών και η αίσθηση ότι το εμπόριο μπορούσε να λειτουργεί ανεξάρτητα από τη γεωπολιτική δείχνουν πλέον πιο εύθραυστες από ποτέ.
Μέσα στο περιβάλλον αυξανόμενης αβεβαιότητας, το 24th CFO Forum, με κεντρικό μήνυμα “The CFO Shift: Tech. Talent. Transformation.”, έρχεται να αποτυπώσει τον νέο ρόλο του σύγχρονου Οικονομικού Διευθυντή σε μια εποχή αυξανόμενης πίεσης κόστους, γεωπολιτικής αστάθειας και επιταχυνόμενου ψηφιακού μετασχηματισμού. Το συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στις 9 Ιουνίου, στα Αστέρια Γλυφάδας, DOMUS.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Tim Marshall, συγγραφέας του διεθνούς best seller “Prisoners of Geography” και ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους αναλυτές γεωπολιτικής διεθνώς, εξηγεί στο Fortune Greece γιατί η μεταψυχροπολεμική εποχή έχει οριστικά τελειώσει, γιατί η Κίνα κατάλαβε πρώτη τις αδυναμίες της Δύσης και γιατί η γεωγραφία επέστρεψε στο επίκεντρο της παγκόσμιας οικονομίας.
Πολλοί υποστηρίζουν ότι έχουμε μπει σε μια νέα εποχή γεωπολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής αστάθειας. Συμφωνείτε με αυτό;
Ναι, θεωρώ πως έχουμε ήδη περάσει σε μια νέα εποχή. Και το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η αβεβαιότητα. Μια αίσθηση αστάθειας που πολλές φορές μοιάζει με χάος, χωρίς όμως να είναι πραγματικό χάος. Αυτό συμβαίνει σχεδόν πάντα όταν ένα διεθνές σύστημα αρχίζει να αλλάζει και ένα νέο δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί πλήρως.
Οι ιστορικές εποχές δεν αλλάζουν από τη μία μέρα στην άλλη. Δεν υπάρχει μια ημερομηνία όπου ξυπνάς και λες «μπήκαμε σε μια νέα τάξη πραγμάτων». Είναι μια διαδικασία μετάβασης που διαρκεί χρόνια, μερικές φορές και δεκαετίες.
Θα έλεγα ότι πλέον δεν ζούμε στη μεταψυχροπολεμική τάξη πραγμάτων. Βρισκόμαστε ήδη στη «μετά τη μεταψυχροπολεμική» εποχή, η οποία ακόμη δεν έχει αποκτήσει σαφή ονομασία. Και αυτό από μόνο του εξηγεί γιατί υπάρχει τόσο μεγάλη αστάθεια: οι κανόνες του προηγούμενου συστήματος αμφισβητούνται, ενώ οι νέοι κανόνες δεν έχουν ακόμη παγιωθεί.
Η γεωπολιτική δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως κάτι «δευτερεύον».
Για χρόνια, οι επιχειρήσεις λειτουργούσαν με τη λογική ότι η παγκοσμιοποίηση και η οικονομική αποδοτικότητα ήταν αδιαπραγμάτευτες σταθερές. Σήμερα, όμως, οι γεωπολιτικές εντάσεις επηρεάζουν καθημερινά τις αποφάσεις των εταιρειών. Τι σημαίνει αυτό για τους CFOs και τους business leaders;
Νομίζω ότι οι περισσότεροι CFOs και senior executives έχουν ήδη καταλάβει ότι η γεωπολιτική δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως κάτι «δευτερεύον». Για πολλά χρόνια, οι επιχειρήσεις λειτουργούσαν μέσα σε ένα περιβάλλον που έμοιαζε εξαιρετικά σταθερό. Η παγκοσμιοποίηση έδειχνε ασταμάτητη, οι εμπορικές ροές συνεχώς διευρύνονταν και οι διεθνείς θεσμοί έμοιαζαν σχεδόν μόνιμοι.
Όμως τίποτα δεν μένει σταθερό στην ιστορία.
Σήμερα, οι επιχειρήσεις αντιλαμβάνονται ότι οι εμπορικές σχέσεις, οι αλυσίδες εφοδιασμού, ακόμη και η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, δεν είναι δεδομένες. Και αυτό αλλάζει εντελώς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να σκέφτεται ένας business leader.
Δεν πιστεύω ότι η παγκοσμιοποίηση έχει «πεθάνει». Αν κοιτάξετε τις παγκόσμιες ναυτιλιακές οδούς, παραμένουν εξαιρετικά δραστήριες. Αυτό που αλλάζει είναι οι διαδρομές, οι στρατηγικές συμμαχίες και οι ισορροπίες ισχύος.
Άρα οι επιχειρήσεις θα πρέπει να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον μεγαλύτερης μεταβλητότητας για αρκετό καιρό ακόμη. Και αυτό σημαίνει ότι οι ηγέτες των εταιρειών πρέπει να παρακολουθούν πολύ πιο στενά τις γεωπολιτικές εξελίξεις, όχι μόνο για το άμεσο ρίσκο αλλά και για τις μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις.
Πιστεύετε ότι προσπαθούμε να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο που ουσιαστικά δεν υπάρχει πια;
Νομίζω πως ναι. Και αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της εποχής που διανύουμε.
Η Κίνα, και σε μικρότερο βαθμό η Ρωσία, είχαν αντιληφθεί ήδη εδώ και δεκαετίες ότι η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη δεν θα ήταν αιώνια. Οι Κινέζοι ειδικά έχουν πολύ βαθιά ιστορική μνήμη και λειτούργησαν με εξαιρετική στρατηγική υπομονή. Κατάλαβαν ότι οι θεσμοί του Bretton Woods, η αμερικανική κυριαρχία, ακόμη και η δομή της παγκοσμιοποίησης όπως τη γνωρίσαμε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κάποια στιγμή θα άρχιζαν να φθείρονται.
Και γι’ αυτό προετοιμάστηκαν πολύ νωρίτερα από τη Δύση. Έχτισαν το Belt and Road Initiative, επένδυσαν σε κρίσιμες υποδομές, εξασφάλισαν πρόσβαση σε πρώτες ύλες και σπάνια μέταλλα, δημιούργησαν εναλλακτικές οικονομικές και χρηματοπιστωτικές δομές.
Αν συγκρίνετε το πόσο αδιαμφισβήτητοι έμοιαζαν πριν από 25 χρόνια θεσμοί όπως το ΝΑΤΟ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΔΝΤ ή ακόμη και η κυριαρχία του δολαρίου, με τη σημερινή πραγματικότητα, θα δείτε ότι πλέον αμφισβητούνται πολύ πιο ανοιχτά και πιο συστηματικά.
Οι σπάνιες γαίες και τα κρίσιμα ορυκτά περιγράφονται συχνά ως το «πετρέλαιο του 21ου αιώνα». Θα αποτελέσουν το επόμενο μεγάλο πεδίο γεωπολιτικής σύγκρουσης;
Στην πραγματικότητα, ήδη το αποτελούν. Βέβαια, εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε πετρέλαιο και φυσικό αέριο και θα συνεχίσουμε να τα χρειαζόμαστε για αρκετές ακόμη δεκαετίες. Όμως η τεχνολογία, η ενεργειακή μετάβαση και η πράσινη οικονομία βασίζονται ολοένα και περισσότερο στα κρίσιμα ορυκτά. Και αυτό αλλάζει τη γεωπολιτική ισορροπία.
Βλέπουμε ήδη έναν έντονο ανταγωνισμό στην Αφρική, για παράδειγμα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και στη Ζάμπια, λόγω του κοβαλτίου και του χαλκού. Η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη προσπαθούν να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε αυτούς τους πόρους αλλά και στις μεταφορικές διαδρομές που τους συνοδεύουν.
Και υπάρχει ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που συχνά παραβλέπεται: η στρατηγική δεν αφορά μόνο το να διασφαλίσεις τις δικές σου προμήθειες. Αφορά επίσης το να περιορίσεις την πρόσβαση του ανταγωνιστή σου σε αυτές.
Η Κίνα το κατάλαβε αυτό πολύ νωρίτερα από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Και σε μεγάλο βαθμό, αυτό εξηγεί γιατί επένδυσε τόσο επιθετικά και τόσο έγκαιρα σε κρίσιμες πρώτες ύλες και διεθνείς υποδομές.
Η Κίνα, και σε μικρότερο βαθμό η Ρωσία, είχαν αντιληφθεί ήδη εδώ και δεκαετίες ότι η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη δεν θα ήταν αιώνια.
Τον τελευταίο καιρό ακούμε όλο και περισσότερο ότι οι ΗΠΑ «επιστρέφουν στο φυσιολογικό». Τι σημαίνει πρακτικά αυτό;
Δεν επιστρέφουμε στη «φυσιολογικότητα» που πολλοί συνδέουν με τη μεταπολεμική περίοδο και την αμερικανική παγκόσμια ηγεμονία. Αυτό που βλέπουμε είναι επιστροφή σε μια παλαιότερη και βαθύτερη αμερικανική κανονικότητα.
Αν κοιτάξετε την αμερικανική ιστορία από τη δημιουργία των ΗΠΑ, η βασική λογική ήταν πάντα η αποφυγή εμπλοκής στις ευρωπαϊκές συγκρούσεις. Οι Αμερικανοί παραδοσιακά θεωρούσαν ότι πρέπει να επικεντρώνονται στη δική τους περιοχή επιρροής και να αποφεύγουν τις «ευρωπαϊκές περιπέτειες».
Η παρατεταμένη αμερικανική παρουσία στην Ευρώπη μετά το 1945 ήταν αποτέλεσμα πολύ συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών. Πρώτα η Γερμανία και στη συνέχεια η Σοβιετική Ένωση θεωρήθηκαν απειλές που μπορούσαν να επηρεάσουν άμεσα την αμερικανική ισχύ.
Σήμερα όμως πολλοί Αμερικανοί δεν βλέπουν τη Ρωσία ως άμεση απειλή για τις ίδιες τις ΗΠΑ. Και όταν επί δεκαετίες οι Αμερικανοί φορολογούμενοι θεωρούν ότι επιδοτούν την ευρωπαϊκή άμυνα, είναι απολύτως λογικό ένα μέρος της αμερικανικής κοινωνίας να επιστρέφει σε μια πιο απομονωτική λογική.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι ΗΠΑ θα εγκαταλείψουν πλήρως την Ευρώπη. Αλλά σημαίνει ότι η Γηραιά Ήπειρος δεν μπορεί πλέον να θεωρεί δεδομένη την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας.
Η Ευρώπη φαίνεται να βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλαπλές πιέσεις ταυτόχρονα. Είναι πραγματικά έτοιμη να πάρει τις δύσκολες αποφάσεις που απαιτεί αυτή η νέα πραγματικότητα;
Η Ευρώπη έχει δεχθεί ένα εξαιρετικά σκληρό wake-up call. Πρώτα από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και στη συνέχεια από τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες, που ουσιαστικά της είπαν «βάλτε τάξη στα του οίκου σας».
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ευρώπη δεν καταλαβαίνει πλέον την απειλή. Το πρόβλημα είναι αν είναι πολιτικά διατεθειμένη να κάνει όσα απαιτούνται για να αποκτήσει πραγματική στρατηγική αυτονομία.
Και αυτό σημαίνει δύσκολες αποφάσεις. Μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες σημαίνουν αναπόφευκτα περικοπές ή περιορισμούς αλλού, ιδιαίτερα σε κοινωνικές παροχές και welfare systems. Και πολλοί Ευρωπαίοι πολιτικοί φοβούνται να ανοίξουν αυτή τη συζήτηση στους ψηφοφόρους τους.
Αν όμως η Ευρώπη δεν επενδύσει σοβαρά στην άμυνα και στη στρατηγική της συνοχή, τότε σε λίγα χρόνια μπορεί να βρεθεί εξαιρετικά εκτεθειμένη, ειδικά αν οι ΗΠΑ συνεχίσουν να αποστασιοποιούνται σταδιακά.
Ξαφνικά όλοι έγιναν «ειδικοί» στο Στενό του Ορμούζ. Αλλά ο κόσμος πρέπει να αρχίσει να καταλαβαίνει και τα υπόλοιπα στρατηγικά περάσματα: τη Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά της Μαλάκα, το Γιβραλτάρ, τον Βόσπορο, τα Δαρδανέλλια.
Στο βιβλίο σας “Prisoners of Geography” εξηγείτε πώς η γεωγραφία συνεχίζει να διαμορφώνει την πολιτική. Ισχύει το ίδιο και για την οικονομία;
Απολύτως. Πολιτική και οικονομία είναι αλληλένδετες και η γεωγραφία επηρεάζει και τις δύο.
Αν θέλουμε να καταλάβουμε πραγματικά πώς λειτουργεί η παγκόσμια οικονομία σήμερα, πρέπει να κοιτάξουμε τα “choke points”: τα στρατηγικά περάσματα που μπορούν να επηρεάσουν ολόκληρες αλυσίδες εφοδιασμού.
Το Στενό του Ορμούζ είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτή τη στιγμή. Πρόκειται για ένα πέρασμα μόλις 21 μιλίων που μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.
Και δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο. Περίπου το 30% των λιπασμάτων ή των πρώτων υλών για λιπάσματα περνά από εκεί. Αν αυτό το πέρασμα κλείσει, επηρεάζονται άμεσα οι καλλιεργητικές περίοδοι, οι τιμές τροφίμων, το κόστος ζωής και τελικά η πολιτική σταθερότητα σε πολλές χώρες.
Αυτό δείχνει πόσο βαθιά συνδεδεμένες είναι πλέον η γεωγραφία, η οικονομία και η γεωπολιτική.
Μετά από περισσότερα από 30 χρόνια κάλυψης πολέμων και διεθνών κρίσεων, ποιο είναι το ένα γεωπολιτικό στοιχείο που θεωρείτε ότι εξακολουθούν να υποτιμούν οι αγορές και οι επιχειρήσεις;
Τα στρατηγικά περάσματα.
Ξαφνικά όλοι έγιναν «ειδικοί» στο Στενό του Ορμούζ. Αλλά ο κόσμος πρέπει να αρχίσει να καταλαβαίνει και τα υπόλοιπα στρατηγικά περάσματα: τη Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά της Μαλάκα, το Γιβραλτάρ, τον Βόσπορο, τα Δαρδανέλλια.
Όταν μελετάς αυτά τα σημεία, καταλαβαίνεις καλύτερα όχι μόνο τη γεωπολιτική αλλά και το πώς λειτουργεί πραγματικά η παγκόσμια οικονομία.
Η Κίνα το έχει αντιληφθεί εδώ και χρόνια. Γι’ αυτό επένδυσε τόσο στρατηγικά στο Belt and Road και σε εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς που παρακάμπτουν κρίσιμα στρατηγικά σημεία όπως τα Στενά της Μαλάκα.
Το πραγματικό ερώτημα πλέον δεν είναι αν η γεωπολιτική επηρεάζει την οικονομία. Είναι ποιος έχει προετοιμαστεί καλύτερα για έναν κόσμο όπου η γεωγραφία επέστρεψε στο επίκεντρο.
Δείτε την ατζέντα του 24th CFO Forum στο https://bit.ly/24th-cfo-forum-
