Ιράν: Από το «ανθεκτικό» μοντέλο στην κοινωνική έκρηξη – Το οικονομικό αδιέξοδο της Τεχεράνης
- Οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) ελέγχουν κρίσιμους τομείς της ιρανικής οικονομίας
- Το νόμισμα έχει χάσει σχεδόν όλη την αξία του από το 1979
- Οι κυρώσεις έχουν ενισχύσει, αντί να αποδυναμώσουν, την «παράλληλη οικονομία»
- Η πρόσβαση σε κρατικά καθορισμένες ισοτιμίες αποτελεί προνόμιο για λίγους
Στο Ιράν, η πρόσβαση σε μια σταθερή, κρατικά καθορισμένη συναλλαγματική ισοτιμία δεν είναι δεδομένη για όλους. Αντιθέτως, αποτελεί προνόμιο για λίγους – και στην πρώτη γραμμή βρίσκονται οικονομικά δίκτυα που συνδέονται με τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Σύμφωνα με το Euronews, από τις κατασκευές και την ενέργεια έως τα λιμάνια, τις τηλεπικοινωνίες και τις μεταφορές, οι Φρουροί κυριαρχούν σε μεγάλα και εξαιρετικά κερδοφόρα τμήματα της οικονομίας. Δεν αποτελούν απλώς στρατιωτική δύναμη, αλλά ένα παράλληλο κέντρο εξουσίας με ιδεολογική και θρησκευτική αποστολή, που ιδρύθηκε μετά την επανάσταση του 1979 για να προστατεύει τα θεμέλια της Ισλαμικής Δημοκρατίας και να προβάλλει ισχύ στο εξωτερικό.
Ο οικονομικός τους ρόλος ενισχύθηκε κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988), όταν ανέπτυξαν αυτόνομες μηχανικές και εφοδιαστικές δομές. Στη μεταπολεμική περίοδο, εταιρείες που συνδέονται με το IRGC –με κορυφαία την Khatam al-Anbiya– άρχισαν να αναλαμβάνουν μεγάλα κρατικά έργα, συχνά χωρίς διαγωνισμούς και με ελάχιστο πολιτικό έλεγχο.
Κυρώσεις, νόμισμα και κοινωνική πίεση
Σήμερα, το Ιράν βιώνει νέο κύμα μαζικών διαδηλώσεων, πυροδοτημένων από τη ραγδαία υποτίμηση του νομίσματος και την εκτίναξη των τιμών. Το δολάριο, που το 1979 αντιστοιχούσε σε περίπου 70 ριάλ, ξεπέρασε στις αρχές του 2026 το όριο των 1,4 εκατ. ριάλ, σηματοδοτώντας απώλεια αξίας σχεδόν 20.000 φορές μέσα σε τέσσερις δεκαετίες.
Η κυβέρνηση αποδίδει την κρίση στο καθεστώς διεθνών κυρώσεων. Ωστόσο, οι διαδηλωτές στρέφονται ευθέως κατά της πολιτικής ηγεσίας, με συνθήματα όπως «Θάνατος στον δικτάτορα» και «Θάνατος στον Χαμενεΐ», ζητώντας δημοκρατία και ισότητα.
Οι κυρώσεις του ΟΗΕ επανήλθαν τον Σεπτέμβριο του 2025, μετά την αποτυχία διατήρησης της ελάφρυνσης που είχε συνδεθεί με συμφωνίες μη διάδοσης πυρηνικών. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρεί κυρώσεις τόσο για το πυρηνικό πρόγραμμα όσο και για το ιστορικό ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη στήριξη της Ρωσίας στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας.
Σύμφωνα με το Iran Open Data, το Ιράν χάνει περίπου το 20% των δυνητικών εσόδων από εξαγωγές πετρελαίου, καθώς αναγκάζεται να παρακάμπτει τις κυρώσεις μέσω ακριβών και αδιαφανών διαδρομών. Το αποτέλεσμα είναι σημαντική «έκπτωση» στην τιμή πώλησης και απώλειες δισεκατομμυρίων.
Η «ανθεκτική οικονομία» και η πραγματικότητα
Το μοντέλο αυτό παρουσιάζεται από την ιρανική ηγεσία ως «οικονομία αντίστασης» (eghtesad-e moqavemati), έννοια που προωθήθηκε από τον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και θεσμοθετήθηκε το 2014. Στην πράξη, όπως επισημαίνουν αναλυτές, λειτούργησε ως πολιτική κάλυψη για μεγαλύτερη συγκέντρωση πλούτου και ισχύος σε στρατιωτικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς, εκτοπίζοντας τον ιδιωτικό τομέα.
Οι κυρώσεις, ειρωνικά, ενίσχυσαν αυτό το σύστημα. Καθώς ξένες εταιρείες αποχώρησαν και εγχώριες επιχειρήσεις κατέρρευσαν, οι δομές του IRGC –με πρόσβαση σε συνάλλαγμα, άτυπα δίκτυα εμπορίου και κρατική προστασία– βρέθηκαν σε πλεονεκτική θέση.
Συναλλαγματικά προνόμια και φαύλος κύκλος
Η νομισματική αστάθεια στο Ιράν είναι δομική. Μετά την επαναφορά των αμερικανικών κυρώσεων το 2018, το κράτος καθιέρωσε τεχνητή ισοτιμία 42.000 ριάλ ανά δολάριο για βασικές εισαγωγές, περιορίζοντας σταδιακά ποιοι είχαν πρόσβαση σε αυτή. Το σύστημα αντικαταστάθηκε το 2022 από νέο επιδοτούμενο καθεστώς, στα 285.000 ριάλ, όταν η πραγματική ισοτιμία ξεπερνούσε τις 600.000.
Η Παγκόσμια Τράπεζα επισημαίνει ότι η Τεχεράνη καλύπτει συχνά δημοσιονομικά ελλείμματα με εκτύπωση χρήματος, επιδεινώνοντας τον πληθωρισμό. Νοικοκυριά και επιχειρήσεις στρέφονται έτσι σε δολάρια και εμπορεύματα, ενισχύοντας έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο υποτίμησης.
Το Μεγάλο Παζάρι ως πολιτικό θερμόμετρο
Λίγα σημεία αποτυπώνουν την κοινωνική πίεση όσο το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης. Περισσότερο από εμπορικός χώρος, αποτελεί νευραλγικό κόμβο της οικονομικής ζωής και παραδοσιακό βαρόμετρο πολιτικής δυσαρέσκειας. Όταν κλείνει ή μετατρέπεται σε χώρο διαμαρτυρίας, το μήνυμα είναι σαφές: η κρίση έχει φτάσει στην καρδιά της χώρας.
Γι’ αυτό και συνθήματα όπως «Ο έμπορος μπορεί να πεθάνει, αλλά δεν θα δεχτεί ταπείνωση» αποκτούν ιδιαίτερο βάρος, καθώς αντηχούν στα ιστορικά του στενά.
(Πηγή: Euronews)
