Στενά του Ορμούζ: Πώς μετατράπηκαν σε όπλο πολέμου και απειλή για πετρέλαιο, ναυτιλία και παγκόσμιο εμπόριο

• Η κυκλοφορία στα Στενά του Ορμούζ έχει σχεδόν παραλύσει, προκαλώντας σοβαρές αναταράξεις στις αγορές ενέργειας και στο παγκόσμιο εμπόριο.
• Ακόμη και σε περίπτωση συμφωνίας ΗΠΑ-Ιράν, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν θα είναι άμεση, λόγω ναρκών, παρεμβολών GPS, ασφαλιστικού κόστους και συσσωρευμένων πλοίων.
• Η υπό διαμόρφωση ναυτική παρουσία ΗΠΑ, αλλά και οι παράλληλες ευρωπαϊκές κινήσεις, επιβεβαιώνουν ότι ο έλεγχος των θαλάσσιων chokepoints γίνεται πλέον βασικό πεδίο οικονομικής ισχύος.

Στην καρδιά του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος βρίσκεται ένα θαλάσσιο πέρασμα μόλις 24 μιλίων στο στενότερο σημείο του. Τα Στενά του Ορμούζ, ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, εξυπηρετούν σε κανονικές συνθήκες περίπου το ένα τέταρτο του θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και περίπου το ένα πέμπτο του LNG παγκοσμίως. Αυτό από μόνο του αρκεί για να εξηγηθεί γιατί κάθε διαταραχή στην περιοχή μεταφέρεται σχεδόν αυτόματα στις τιμές της ενέργειας, στις μεταφορές και στο επενδυτικό κλίμα.

Η κρίση των τελευταίων εβδομάδων, ωστόσο, έδειξε κάτι βαθύτερο: ότι τα Στενά δεν είναι απλώς ένας εμπορικός διάδρομος, αλλά ένα de facto εργαλείο στρατηγικής αποτροπής. Η Τεχεράνη απέδειξε πως, ακόμη και χωρίς κυρίαρχη συμβατική ναυτική ισχύ, μπορεί να επιβάλει ασφυκτική πίεση σε μία από τις σημαντικότερες αρτηρίες του πλανήτη. Αυτό αλλάζει όχι μόνο τους κανόνες της σύγκρουσης, αλλά και τους όρους με τους οποίους θα αποτιμάται στο εξής ο γεωπολιτικός κίνδυνος στην περιοχή.

Το κόστος δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο

Η πρώτη και πιο ορατή συνέπεια ήταν η εκτίναξη των τιμών ενέργειας. Όμως η διαταραχή δεν σταμάτησε εκεί. Η σχεδόν πλήρης επιβράδυνση της ναυσιπλοΐας στην περιοχή δημιούργησε ντόμινο σε κλάδους που δεν συνδέονται άμεσα με την παραγωγή αργού: λιπάσματα στην Ινδία, βιομηχανική παραγωγή στη Νότια Κορέα, αερομεταφορές στην Ευρώπη, ακόμη και αγορές πρώτων υλών όπως το αλουμίνιο και το ήλιο.

Η οικονομία των Στενών του Ορμούζ είναι πολύ πιο σύνθετη από ό,τι συχνά υπονοεί ο δημόσιος διάλογος. Από εκεί δεν περνούν μόνο τα φορτία αργού της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράκ, του Κουβέιτ, του Κατάρ ή των ΗΑΕ, αλλά και κρίσιμα διυλισμένα προϊόντα, νάφθα, diesel, χημικά και πρώτες ύλες για τη βιομηχανία τεχνολογίας. Όταν το πέρασμα αυτό μπλοκάρει, η επίπτωση είναι οριζόντια και επηρεάζει ταυτόχρονα βιομηχανία, logistics, ναυλαγορές και πληθωρισμό.

Γιατί η επαναλειτουργία δεν θα είναι απλή υπόθεση

Ακόμη και αν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη καταλήξουν σε μια πιο σταθερή συμφωνία, η αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας δεν θα είναι αυτόματη. Ο βασικός λόγος είναι ότι η εμπιστοσύνη έχει διαρραγεί. Οι πλοιοκτήτες και οι ασφαλιστές είδαν στην πράξη πόσο εύκολα μπορεί να διακοπεί η διέλευση και πόσο δύσκολα μπορεί να αποκατασταθεί.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι πολλές εταιρείες θα προτιμήσουν πρώτα να απομακρύνουν τα πλοία που έχουν εγκλωβιστεί στον Κόλπο, αντί να στείλουν νέα φορτία σε μια ζώνη που μπορεί να ξανακλείσει από τη μία ώρα στην άλλη. Οι κίνδυνοι είναι πολλαπλοί: αναφορές για ναρκοθέτηση διαδρόμων, εκτεταμένες παρεμβολές GPS, πιθανότητα στρατιωτικής συνοδείας μόνο σε περιορισμένο αριθμό πλοίων και σωρευμένη συμφόρηση εκατέρωθεν του στενού.

Ακόμη κι αν λυθούν τα άμεσα επιχειρησιακά προβλήματα, το εμπορικό κόστος μπορεί να παραμείνει υψηλό για μεγάλο διάστημα. Τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, οι επιβαρύνσεις μεταφοράς και η αβεβαιότητα για τη συνέχιση της ροής μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την οικονομική βιωσιμότητα της διαδρομής για πολλούς operators.

Η Δύση χτίζει νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αποκτά ιδιαίτερη σημασία η κινητοποίηση για τη δημιουργία ή ενίσχυση ναυτικών σχημάτων ασφαλείας στην περιοχή. Η αμερικανική πλευρά επιδιώκει τη συγκρότηση ευρύτερης ναυτικής ομπρέλας για την προστασία της ναυσιπλοΐας, ενώ παράλληλα, σύμφωνα με το Euronews, προωθούνται και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες από τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, με τη διπλωματική γραμμή να επιμένει ότι τα σχήματα αυτά δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά αλλά συμπληρωματικά.

Αυτό έχει σημασία διότι αποκαλύπτει μια νέα πραγματικότητα: η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δε θεωρείται πλέον δεδομένη διεθνής συνθήκη, αλλά πεδίο διαπραγμάτευσης ισχύος. Και όταν η προστασία της εμπορικής ναυτιλίας απαιτεί πολυεθνικές επιχειρήσεις, τότε το κόστος της ασφάλειας μετατρέπεται σε νέο μόνιμο συντελεστή του παγκόσμιου εμπορίου.

Το μακροπρόθεσμο μήνυμα της κρίσης

Το πιο κρίσιμο στοιχείο για τις αγορές ίσως δεν είναι η τρέχουσα αναστάτωση, αλλά το προηγούμενο που δημιουργείται. Το Ιράν δείχνει ότι αντιμετωπίζει τα Στενά του Ορμούζ όχι απλώς ως γεωγραφικό δεδομένο, αλλά ως στρατηγικό μηχανισμό μόχλευσης που μπορεί να αξιοποιείται και μετά το τέλος των εχθροπραξιών. Αν αυτή η λογική παγιωθεί, τότε η έννοια του «ρίσκου Ορμούζ» θα ενσωματωθεί μόνιμα στις αποφάσεις πλοιοκτητών, ασφαλιστών, traders και κρατών.

Οι εναλλακτικές διαδρομές υπάρχουν, αλλά είναι περιορισμένες. Η Σαουδική Αραβία μπορεί να εκτρέψει μέρος των εξαγωγών της προς την Ερυθρά Θάλασσα μέσω αγωγών, τα ΗΑΕ διαθέτουν τη διαδρομή προς τη Φουτζέιρα, όμως ούτε αυτές οι λύσεις είναι ανεξάντλητες ούτε απαλλαγμένες από γεωπολιτικό κίνδυνο. Για χώρες όπως το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν, η εξάρτηση από τα Στενά παραμένει σχεδόν απόλυτη.