Πόλεμος στην Ουκρανία: Γιατί η Ρωσία «παραπατά» στο πεδίο της μάχης

Η φετινή παρέλαση για την Ημέρα της Νίκης στη Μόσχα στις 9 Μαΐου δεν είχε τίποτα το θριαμβευτικό. Για πρώτη φορά εδώ και δύο δεκαετίες, άρματα μάχης και άλλα στρατιωτικά οχήματα δεν διέσχισαν με βρυχηθμό την Κόκκινη Πλατεία για να τιμήσουν τον ρόλο της Σοβιετικής Ένωσης στην ήττα της ναζιστικής Γερμανίας. Οι ρωσικές αρχές έκριναν πως ήταν υπερβολικά επικίνδυνο να συγκεντρώσουν τεθωρακισμένα οχήματα και εκτοξευτές πυραύλων σε χώρους προετοιμασίας, διότι θα αποτελούσαν υπερβολικά δελεαστικό στόχο για τα ολοένα και πιο αποτελεσματικά ουκρανικά drones. Τις ημέρες πριν από τη μεγάλη γιορτή, οι υπηρεσίες διαδικτύου στη Μόσχα και στην Αγία Πετρούπολη διακόπηκαν για λόγους ασφαλείας. Μεγάλος αριθμός συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας μεταφέρθηκε από απομακρυσμένες περιοχές της χώρας.

Από τη μεριά του, ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, εξέδωσε διάταγμα με το οποίο «επέτρεπε» τη διεξαγωγή της παρέλασης, δηλώνοντας ότι η Κόκκινη Πλατεία δεν θα δεχόταν επίθεση. Αυτό συνέβη λίγο μετά τη συμφωνία Ουκρανίας και Ρωσίας για τριήμερη εκεχειρία με τη μεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών, αν και μέχρι τις 10 Μαΐου και οι δύο πλευρές κατηγορούσαν η μία την άλλη για παραβίασή της. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, μιλώντας μετά την παρέλαση, δήλωσε ότι θεωρεί πως ο πόλεμος «πλησιάζει στο τέλος του».

Ο συμβολισμός της υποβαθμισμένης παρέλασης δύσκολα μπορεί να υπερτονιστεί. Μια ημέρα που προοριζόταν να αποτυπώσει τη στρατιωτική ισχύ της Ρωσίας του Πούτιν κατέληξε να σηματοδοτεί την ευαλωτότητα και την αδυναμία της. Από αυτή την άποψη, αποτέλεσε ακριβή αντανάκλαση των ρωσικών αποτυχιών στο πεδίο της μάχης και του φόβου της Μόσχας απέναντι στην αυξανόμενη αποτελεσματικότητα των ουκρανικών επιθέσεων. 

Για πρώτη φορά εδώ και σχεδόν τρία χρόνια, η πρωτοβουλία στον πόλεμο φαίνεται να έχει περάσει υπέρ της Ουκρανίας. Αφού άντεξε έναν σκληρό χειμώνα, κατά τον οποίο οι πόλεις της και το ενεργειακό της δίκτυο σφυροκοπούνταν σχεδόν κάθε βράδυ από μαζικές ρωσικές επιθέσεις με drones και πυραύλους, η Ουκρανία φαίνεται τώρα να ανατρέπει την κατάσταση. Επιβάλλει ολοένα μεγαλύτερο κόστος στη Ρωσία σχεδόν σε κάθε επίπεδο.

Όχι μόνο η αναμενόμενη ρωσική εαρινή επίθεση απέτυχε, αλλά τον Απρίλιο οι ρωσικές δυνάμεις υπέστησαν καθαρές απώλειες εδαφών για πρώτη φορά από τον Αύγουστο του 2024 (όταν η Ουκρανία κατέλαβε εδάφη στην περιφέρεια Κουρσκ της Ρωσίας). 

Το Institute for the Study of War (ISW), δεξαμενή σκέψης με έδρα την Ουάσιγκτον, απαρίθμησε πρόσφατα παράγοντες που συνέβαλαν στις ουκρανικές επιτυχίες: αντεπιθέσεις στο έδαφος και επιθέσεις μέσου βεληνεκούς από τις ουκρανικές δυνάμεις, το τέλος της παράνομης χρήσης τερματικών Starlink από τη Ρωσία στην Ουκρανία, καθώς και τους παρανοϊκούς περιορισμούς του Κρεμλίνου στην εφαρμογή Telegram εντός της χώρας. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, βασισμένους στους χάρτες του ISW, η Ρωσία έχει χάσει τον έλεγχο 113 τετραγωνικών χιλιομέτρων τις τελευταίες 30 ημέρες.

«Συνολικά, μοιάζει με σημείο καμπής στον πόλεμο», λέει ο σερ Λόρενς Φρίντμαν, ομότιμος καθηγητής πολεμικών σπουδών στο King’s College του Λονδίνου. «Αν οι Ρώσοι δεν έχουν τίποτα να επιδείξουν για τις προσπάθειές τους, δεν θα μου έκανε εντύπωση αν σε ορισμένα μέρη αρχίσουν να καταρρέουν τα πράγματα». Οι απώλειες στρατιωτών, που φτάνουν τους 35.000 τον μήνα, ξεπερνούν τον ρυθμό με τον οποίο η Ρωσία μπορεί να στρατολογεί αντικαταστάτες. Και πίσω από τους ωμούς αριθμούς —σχεδόν 1,4 εκατομμύριο νεκροί και σοβαρά τραυματίες από την έναρξη της ρωσικής εισβολής— κρύβεται μια ακόμη πιο δυσοίωνη εξέλιξη. Μέχρι πέρυσι, η αναλογία νεκρών προς τραυματίες Ρώσους στρατιώτες ίσως κυμαινόταν μεταξύ 1:2 και 1:3, χαμηλή για τα σύγχρονα δεδομένα αλλά περίπου σύμφωνη με προηγούμενες συγκρούσεις. Τον Μάρτιο, ο Ζελένσκι δήλωσε ότι η Ρωσία καταγράφει σχεδόν δύο νεκρούς στρατιώτες για καθέναν τραυματία. «Η στωικότητα και η μοιρολατρία των Ρώσων στρατιωτών αρχίζουν να εξαντλούνται», λέει ο σερ Λόρενς.

Η αναλογία νεκρών προς τραυματίες φαίνεται να αυξάνεται επειδή τόσο πολλές απώλειες —ίσως έως και το 80%— προκαλούνται πλέον από τα λεγόμενα drones πρώτου προσώπου (FPV). Εφοδιασμένα με εκρηκτικά, αυτά τα drones κυνηγούν στρατιώτες και καθιστούν επικίνδυνες τις προσπάθειες απόσυρσης των τραυματιών, η οποία ούτως ή άλλως ποτέ δεν αποτελούσε υψηλή προτεραιότητα για τους Ρώσους. «Απλώς εγκαταλείπουν τους τραυματίες τους στο πεδίο της μάχης», λέει ο Σέθ Τζόουνς, ανώτερος στρατιωτικός αναλυτής στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών στην Ουάσιγκτον.

Ρώσοι στρατιώτες παραπονιούνται ότι τα νέα ουκρανικά drones είναι αθόρυβα μέχρι τη στιγμή που εφορμούν προς τον στόχο. Χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη και ελέγχονται μέσω οπτικών ινών ώστε να αποφεύγουν τις παρεμβολές. 

Ο Αλεξέι Τσαντάγιεφ, διευθυντής εγκατάστασης ανάπτυξης και δοκιμών drones στη ρωσική πόλη Βελίκι Νόβγκοροντ, έγραψε στις 7 Απριλίου ότι η Ρωσία είχε «χάσει την πρωτοπορία» τους τελευταίους έξι μήνες απέναντι στην Ουκρανία και δυσκολευόταν να μετακινήσει μονάδες κοντά στο μέτωπο.

«Έχουμε τεράστια προβλήματα με τη μεταφορά στο τελευταίο στάδιο της διαδρομής», έγραψε. Η Ρωσία αναγκάστηκε να επιβάλει περιορισμούς στο μέγεθος των νηοπομπών στο Ντονέτσκ ώστε να είναι δυσκολότερο να εντοπιστούν. Επιτρέπεται να κινούνται μαζί μόνο δύο φορτηγά κάθε φορά.

Μια «ζώνη θανάτου» από drones, μήκους περίπου 20 χιλιομέτρων ανάμεσα στις γραμμές του μετώπου, επεκτείνεται πλέον βαθιά προς τα ρωσικά μετόπισθεν, υποστηρίζει ο σερ Λόρενς. Αυτό έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο στις ρωσικές επιχειρήσεις απ’ ό,τι στις ουκρανικές, επειδή οι Ρώσοι είναι εκείνοι που επιχειρούν να προελάσουν. Για την Ουκρανία, είναι πολύ πιο αποτελεσματικό να πλήττει τις υποστηρικτικές υποδομές μιας επίθεσης παρά να σκοτώνει τους λίγους στρατιώτες που πλέον ηγούνται των επιθέσεων.

Οι Ουκρανοί αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα στη ζώνη θανάτου που κυριαρχείται από drones, αλλά αποδίδουν πολύ μεγαλύτερη αξία στη ζωή των στρατιωτών τους και έτσι χρησιμοποιούν περισσότερο μη επανδρωμένα χερσαία οχήματα (UGVs) για εκκενώσεις και μεταφορά προμηθειών κοντά στο μέτωπο. Και στις περισσότερες περιοχές δεν επιχειρούν να προελάσουν.

Πιο πίσω από τη γραμμή του μετώπου, η Ρωσία υφίσταται αυξανόμενες απώλειες από τα ουκρανικά drones μέσου βεληνεκούς (με εμβέλεια από 50 έως 300 χιλιόμετρα). Ο Ζελένσκι ισχυρίστηκε πρόσφατα ότι η προμήθεια τέτοιων συστημάτων μέχρι στιγμής φέτος είναι πέντε φορές μεγαλύτερη από ολόκληρο το 2025. Στόχοι περιλαμβάνουν αποθήκες πυρομαχικών, αποθήκες drones, κέντρα διοίκησης και ελέγχου, εκτοξευτές πυραύλων εδάφους-αέρος, ραντάρ και σημεία συγκέντρωσης τεθωρακισμένων οχημάτων και στρατευμάτων.

Στις αποτυχίες στο πεδίο της μάχης προστίθεται και η αύξηση της κλίμακας, της εμβέλειας και της έντασης των ουκρανικών επιχειρήσεων βαθιάς κρούσης μέσα στη Ρωσία. Τον Μάρτιο, για πρώτη φορά, η Ουκρανία ξεπέρασε τη Ρωσία στον αριθμό επιθέσεων με drones μεγάλου βεληνεκούς που εξαπέλυσε. Οικονομικοί και στρατιωτικοί στόχοι σχεδόν 2.000 χιλιόμετρα από τα ουκρανικά σύνορα πλήττονται πλέον τακτικά. Αυτό φέρνει το 70% του ρωσικού πληθυσμού εντός εμβέλειας των ουκρανικών drones. «Οι επιθέσεις έχουν προκαλέσει ψυχολογικό πλήγμα στη Ρωσία», λέει ο κ. Τζόουνς.

Στις 25 Απριλίου, τέσσερα από τα καλύτερα μαχητικά αεροσκάφη της Ρωσίας υπέστησαν ζημιές σε πλήγμα κατά της αεροπορικής βάσης Σαγκόλ, βαθιά στα νότια Ουράλια. Ένα διυλιστήριο πετρελαίου και ένας σταθμός άντλησης στο Περμ, στα Ουράλια, τυλίχθηκαν στις φλόγες στις αρχές Μαΐου. Πετρελαϊκές υποδομές σε πολλές περιοχές και κόμβοι εξαγωγής πετρελαίου δέχονται επιθέσεις με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα. Τον Απρίλιο, επιθέσεις σε λιμάνια και διυλιστήρια ανάγκασαν τη Ρωσία να μειώσει την παραγωγή της έως και κατά 400.000 βαρέλια ημερησίως, σύμφωνα με το Reuters. Στις 29 Απριλίου, ο Ζελένσκι ισχυρίστηκε πως τα λιμάνια του Νοβοροσίσκ και του Ουστ-Λούγκα λειτουργούσαν αντίστοιχα με 38% και 43% χαμηλότερη δυναμικότητα από την κανονική. Ωστόσο, συνολικά οι ρωσικές εξαγωγές πετρελαίου μειώθηκαν μόλις κατά 7% τον Απρίλιο και τα έσοδα της χώρας σχεδόν διπλασιάστηκαν χάρη στον πόλεμο με το Ιράν.

Το μέγεθος της Ρωσίας και η συστηματική, πολυετής ουκρανική εκστρατεία αποδυνάμωσης των ρωσικών συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας καθιστούν σχεδόν αδύνατη την προστασία πολύτιμων στόχων. «Δεν μπορούν να αμυνθούν απέναντι σε επιθέσεις drones με άμυνα περιοχής», λέει ο κ. Τζόουνς. «Και δεν διαθέτουν σημειακή άμυνα σε πολλές από τις τοποθεσίες όπου τη χρειάζονται». Ενώ η Ουκρανία έχει αναπτύξει αρκετούς τύπους drones αναχαίτισης, που πλέον καταρρίπτουν περίπου το 95% των ρωσικών επιθετικών drones τύπου Shahed, η Ρωσία έχει καθυστερήσει να παράγει τις δικές της εκδόσεις.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι διάφορες αποτυχίες της Ρωσίας —είτε στο πεδίο της μάχης είτε μέσω της καταστροφής οικονομικών υποδομών— αποτελούν ενδείξεις ότι οι δυνατότητες του κ. Πούτιν στην Ουκρανία περιορίζονται. Ο σερ Λόρενς λέει ότι πολλά θα εξαρτηθούν από τους επόμενους μήνες, και ιδιαίτερα από το αν η Ρωσία μπορεί να αντιμετωπίσει την πρόοδο της Ουκρανίας στα drones. Μια ακόμη ανησυχία είναι αν η Ρωσία διατηρεί τις δυνάμεις της για μια μεγάλη θερινή επίθεση. «Η πραγματικότητα είναι ότι δυσκολεύονται στο μέτωπο και δεν φαίνεται να τους πηγαίνουν καλά τα πράγματα», λέει. Ο κ. Τζόουνς συμφωνεί: «Είναι δύσκολο να δει κανείς πώς μπορούν να βελτιωθούν τα πράγματα για τη Ρωσία. Αν ενημερώνεις τον Πούτιν, η εικόνα είναι αρκετά ζοφερή».

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Επίσημο: Η Ryanair κλείνει τη βάση στη Θεσσαλονίκη από τον Οκτώβριο
• ΕΕ: «Όχι» σε έκτακτα μέτρα για τον τουρισμό παρά την κρίση στο Ιράν
• Τουρισμός δύο ταχυτήτων: Περισσότεροι επισκέπτες, μειωμένη παραμονή – Το ρίσκο για τα έσοδα