Πώς η ΕΕ θωρακίζει τις πληρωμές σε περίπτωση μπλακ άουτ 

Πώς η ΕΕ θωρακίζει τις πληρωμές σε περίπτωση μπλακ άουτ 
Photo: Shutterstock
Η ευαλωτότητα των ψηφιακών πληρωμών και η ανάγκη για λύσεις εκτός σύνδεσης

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι οικονομίες ψηφιοποιούνται με ταχείς ρυθμούς, προσφέροντας σημαντικά οφέλη σε επιχειρήσεις και καταναλωτές. 

Ωστόσο, όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του ο Γιάννης Διακαντώνης, Stavros Niarchos Foundation Academy Fellow στο Global Economy and Finance Programme, η αυξανόμενη εξάρτηση από τα ψηφιακά συστήματα πληρωμών σημαίνει ότι, όταν αυτά καταρρέουν, οι πολίτες αδυνατούν να ξοδέψουν τα χρήματα που διατηρούν στους τραπεζικούς τους λογαριασμούς.

Αυτό συμβαίνει είτε λόγω τεχνικών βλαβών είτε εξαιτίας εχθρικών ενεργειών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η 20ή Οκτωβρίου 2026, όταν μια εκτεταμένη διακοπή ρεύματος παρέλυσε τις υπηρεσίες του Google Cloud, αφήνοντας εκατομμύρια κατοίκους του Ηνωμένου Βασιλείου χωρίς τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν πληρωμές με κάρτα, αναλήψεις μετρητών ή τραπεζικές μεταφορές. 

Παράλληλα, εχθρικοί παράγοντες εξαπολύουν κυβερνοεπιθέσεις που παραλύουν τα ευρωπαϊκά συστήματα πληρωμών, με τα στοιχεία του Σεπτεμβρίου 2026 να καταγράφουν ετήσια αύξηση 61% στις κυβερνοεπιθέσεις στην Ευρώπη, πολλές από τις οποίες στόχευσαν χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.

Αυτοί οι κίνδυνοι ώθησαν την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο να εκδώσουν νέες στρατηγικές ετοιμότητας για κρίσεις, όπως η εκστρατεία «Be Ready» της βρετανικής κυβέρνησης, η οποία συνιστά στους πολίτες να διατηρούν επαρκή μετρητά στο σπίτι σε περίπτωση κατάρρευσης των ψηφιακών συστημάτων. 

Ωστόσο, η χρήση μετρητών φθίνει σταθερά, καθώς μόλις το 3% των ενηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποιεί κυρίως μετρητά για τις καθημερινές του συναλλαγές. 

Οι καταναλωτές προτιμούν την ευκολία των ψηφιακών πληρωμών και πολλές επιχειρήσεις δεν δέχονται πλέον μετρητά, γεγονός που εγείρει ερωτήματα για το κατά πόσο οι πολίτες θα διαθέτουν ρευστότητα σε μια κρίση. Το πρόβλημα επιδεινώνεται επειδή και τα ΑΤΜ χρειάζονται ηλεκτρικό ρεύμα για να λειτουργήσουν. Κατά τη διάρκεια του μπλακ άουτ στην Ιβηρική χερσόνησο το 2025, που παρέλυσε τις ψηφιακές πληρωμές επηρεάζοντας δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε Ισπανία και Πορτογαλία, πολλοί καταναλωτές χωρίς μετρητά δεν μπόρεσαν να αγοράσουν ούτε τα απολύτως απαραίτητα.

Όπως τονίζει ο Γιάννης Διακαντώνης, τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών (CBDCs) που μπορούν να λειτουργήσουν εκτός σύνδεσης (offline) προσφέρουν λύση σε αυτό το πρόβλημα, αρκεί η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο να συνεργαστούν πολύ πιο στενά για την ανάπτυξή τους.

Τι είναι το ψηφιακό χρήμα εκτός σύνδεσης

Τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών αποτελούν ψηφιακές εκδοχές των υφιστάμενων εθνικών νομισμάτων που εκδίδονται από τις κεντρικές τράπεζες, λειτουργώντας ουσιαστικά ως ψηφιακά μετρητά. Σε αντίθεση με κρυπτονομίσματα όπως το Bitcoin, η αξία των CBDCs δεν παρουσιάζει διακυμάνσεις ανεξάρτητα από το εθνικό νόμισμα, ενώ σε αντίθεση με τα stablecoins, τα οποία εκδίδονται συνήθως από ιδιωτικές εταιρείες, τα CBDCs έχουν την εγγύηση της κεντρικής τράπεζας. Επιπλέον, διαφέρουν από τα χρήματα στους κοινούς τραπεζικούς λογαριασμούς, καθώς τα διαθέσιμα σε CBDC δεν εκτίθενται στον κίνδυνο πτώχευσης μιας εμπορικής τράπεζας.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) αναπτύσσει επί του παρόντος το ψηφιακό ευρώ, με στόχο τη διατήρηση του ρόλου του δημόσιου χρήματος στην ψηφιακή οικονομία και τη μείωση της εξάρτησης της Ένωσης από μη ευρωπαϊκούς παρόχους πληρωμών. 

Αντίστοιχα, η Τράπεζα της Αγγλίας (BoE) καταρτίζει το σχέδιο για μια πιθανή ψηφιακή λίρα. Βασικό χαρακτηριστικό και των δύο σχεδίων είναι η δυνατότητα πραγματοποίησης πληρωμών χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο, ώστε να αποφεύγονται οι αστοχίες των συμβατικών ψηφιακών πληρωμών κατά τη διάρκεια διακοπών ρεύματος και να διασφαλίζεται η επιχειρησιακή ανθεκτικότητα των μετρητών.

Στην πλευρά της ΕΕ, οι καταναλωτές θα μπορούν να ανοίγουν ένα πορτοφόλι ψηφιακού ευρώ και να το προφορτίζουν με χρήματα από τους εμπορικούς τραπεζικούς τους λογαριασμούς. Σε περίπτωση διακοπής ρεύματος, λόγου χάρη εξαιτίας κυβερνοεπίθεσης, θα μπορούν να πληρώνουν μέσω κινητού τηλεφώνου ή φυσικής κάρτας αξιοποιώντας την τεχνολογία επικοινωνίας κοντινού πεδίου (NFC), με την εκκαθάριση να γίνεται απευθείας μεταξύ της συσκευής του καταναλωτή και του τερματικού του εμπόρου χωρίς ανάγκη σύνδεσης στο διαδίκτυο. Η χρήση φυσικών καρτών μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιμη σε παρατεταμένα μπλακ άουτ, καθώς δεν απαιτούν φόρτιση όπως τα smartphones, ενώ η ΕΚΤ εξετάζει την ενσωμάτωση του ψηφιακού ευρώ σε υφιστάμενες κάρτες πληρωμών. Από την άλλη πλευρά, το Ηνωμένο Βασίλειο προκρίνει προς το παρόν έναν ελαφρώς διαφορετικό σχεδιασμό, όπου οι εντολές πληρωμής καταγράφονται εκτός σύνδεσης, αλλά η πραγματική μεταφορά των κεφαλαίων πραγματοποιείται μόλις αποκατασταθεί η συνδεσιμότητα.

Οι προκλήσεις πριν την πλήρη θωράκιση

Παρά τη σημασία αυτών των πρωτοβουλιών, ο Γιάννης Διακαντώνης υπογραμμίζει ότι παραμένουν σημαντικές προκλήσεις που η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο πρέπει να αντιμετωπίσουν από κοινού. Το πρώτο ζήτημα αφορά τον κίνδυνο της διπλής δαπάνης (double spending), δηλαδή της χρήσης των ίδιων χρηματικών μονάδων για δύο ή περισσότερες ξεχωριστές πληρωμές. Υπό κανονικές συνθήκες, αυτό αποτρέπεται μέσω κεντρικής επαλήθευσης σε πραγματικό χρόνο, κάτι που είναι αδύνατο κατά τη διάρκεια διακοπής ρεύματος, απαιτώντας περαιτέρω τεχνικές λύσεις από την ΕΚΤ και την Τράπεζα της Αγγλίας πριν από την εφαρμογή των συστημάτων.

Μια δεύτερη πρόκληση αφορά την επιχειρησιακή ετοιμότητα, καθώς δεν είναι σαφές ποιο κίνητρο θα έχουν οι Ευρωπαίοι καταναλωτές να προχρηματοδοτούν τα offline πορτοφόλια τους, ειδικά αν θεωρούν απίθανη μια διακοπή ρεύματος. Επιπλέον, οι έμποροι θα πρέπει να διαθέτουν τερματικά πληρωμών που λειτουργούν με μπαταρία, αν και η εμπειρία του ιβηρικού μπλακ άουτ το 2025 έδειξε ότι σε παρατεταμένες διακοπές εξαντλούνται ακόμη και οι μπαταρίες αυτών των συσκευών.

Γιατί επιβάλλεται η συνεργασία ΕΕ και Ηνωμένου Βασιλείου

Η σύμπραξη Βρυξελλών και Λονδίνου στα offline CBDCs κρίνεται αναγκαία για τρεις βασικούς λόγους. Πρώτον, λόγω της συμπληρωματικής τεχνογνωσίας τους, καθώς η ΕΕ βρίσκεται πιο μπροστά χρονικά, με την ΕΚΤ να στοχεύει στην ετοιμότητα έκδοσης του ψηφιακού ευρώ το 2029, ενώ η Τράπεζα της Αγγλίας μπορεί να συνεισφέρει πολύτιμα συμπεράσματα από τους πειραματισμούς της γύρω από την ισορροπία μεταξύ ασφάλειας, ιδιωτικότητας και χρηστικότητας.

Δεύτερον, οι δύο πλευρές εκτίθενται σε κοινές απειλές, αφού βασίζονται σε κοινές τεχνολογικές υποδομές, καθιστώντας τα δίκτυα πληρωμών τους ευάλωτα σε ταυτόχρονες διακοπές ρεύματος και συντονισμένες προσπάθειες ψηφιακής αποσταθεροποίησης. Τρίτον, η συνεργασία επιβάλλεται από την οικονομική αλληλεξάρτηση, δεδομένου ότι η ΕΕ αντιπροσωπεύει περίπου το 45% του εμπορίου του Ηνωμένου Βασιλείου και σχεδόν το 77% των ταξιδιών Βρετανών κατοίκων στο εξωτερικό έχει προορισμό την Ευρώπη. Χωρίς συντονισμό, το διασυνοριακό εμπόριο και οι λιανικές συναλλαγές κινδυνεύουν να παραλύσουν σε μελλοντικές κρίσεις.

Τρία βήματα για ανθεκτικές πληρωμές

Καταλήγοντας, ο Γιάννης Διακαντώνης προτείνει στην ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο να αξιοποιήσουν την επικείμενη σύνοδο κορυφής της 20ής Νοεμβρίου για να προωθήσουν τη σύγκλιση στα offline CBDCs μέσα από τρεις συγκεκριμένες κινήσεις. Αρχικά, προτείνεται η καθιέρωση επαναλαμβανόμενων, κοινών ασκήσεων αντοχής (stress tests), όπου η ΕΚΤ και η Τράπεζα της Αγγλίας θα προσομοιώνουν ένα κοινό μπλακ άουτ διάρκειας 72 ωρών, δοκιμάζοντας την αξιοπιστία των offline συναλλαγών και αντιμετωπίζοντας ζητήματα όπως η διπλή δαπάνη.

Στη συνέχεια, οι δύο πλευρές οφείλουν να εναρμονίσουν τα τεχνικά τους πρότυπα, αναπτύσσοντας ένα πρωτότυπο τερματικό πληρωμών NFC ικανό να δέχεται πληρωμές εκτός σύνδεσης τόσο σε ψηφιακά ευρώ όσο και σε ψηφιακές λίρες, με δοκιμές που θα μπορούσαν να διεξαχθούν στα ιρλανδικά σύνορα όπου διασταυρώνονται τα δύο νομίσματα. 

Τέλος, πρέπει να διερευνηθεί η επέκταση των offline CBDCs σε διασυνοριακές συναλλαγές με μετατροπή συναλλάγματος, επιτρέποντας στις επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια παρατεταμένων διακοπών ρεύματος να πληρώνουν ξένους προμηθευτές για βασικά αγαθά στο δικό τους ψηφιακό νόμισμα, ενώ ο προμηθευτής θα εισπράττει το νόμισμα της επιλογής του μέσω παρόχων που διακρατούν και τα δύο νομίσματα. Καθώς οι υβριδικές απειλές εντείνονται, η στενή συνεργασία στα πρότυπα των offline CBDCs αποτελεί μονόδρομο ώστε να αποφευχθούν καταστροφικές συνέπειες στις εφοδιαστικές αλυσίδες και στην πρόσβαση των πολιτών σε βασικά αγαθά όταν σβήσουν ξανά τα φώτα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

Πηγή: Chatham House