Γιατί ξαναβλέπουμε τις ίδιες ταινίες; Η ψυχολογία πίσω από το «ασφαλές καταφύγιο» του εγκεφάλου

• Το να ξαναβλέπουμε αγαπημένες ταινίες αποτελεί μορφή «ηθελημένης επανακατανάλωσης», καθώς επιλέγουμε συνειδητά μια γνώριμη εμπειρία και το συναίσθημα που ξέρουμε ότι θα μας προσφέρει.
• Η γνώση του τέλους μπορεί ακόμη και να αυξήσει την απόλαυση, επειδή ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει τι θα συμβεί.
• Οι αγαπημένοι χαρακτήρες μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα είδος κοινωνικού υποκατάστατου, ιδιαίτερα σε περιόδους μοναξιάς ή έντονης ψυχικής κόπωσης.

Υπάρχει πιθανότατα μια ταινία ή μια σειρά που έχουμε δει τόσες φορές ώστε γνωρίζουμε τους διαλόγους σχεδόν απ’ έξω.

Ξέρουμε τι πρόκειται να συμβεί, ποια σκηνή ακολουθεί και φυσικά γνωρίζουμε ήδη το τέλος.

Κι όμως, πατάμε ξανά το play.

Γιατί;

Η απάντηση, σύμφωνα με έρευνες της ψυχολογίας, δεν βρίσκεται απαραίτητα στη συνήθεια ή στην έλλειψη διάθεσης να ανακαλύψουμε κάτι καινούργιο.

Η επιστροφή σε μια γνώριμη ιστορία μπορεί να λειτουργεί σαν ένα μικρό, ασφαλές και προβλέψιμο καταφύγιο μέσα στην καθημερινότητα.

Η «ηθελημένη επανακατανάλωση»

Οι ερευνητές Cristel Russell και Sidney Levy μελέτησαν το φαινόμενο ήδη από το 2012 και του έδωσαν την ονομασία volitional reconsumption – ηθελημένη επανακατανάλωση.

Ο όρος περιγράφει την εκούσια επιλογή να ξαναζήσουμε μια εμπειρία που γνωρίζουμε ήδη.

Μπορεί να είναι:

μια αγαπημένη ταινία,

μια τηλεοπτική σειρά,

ένα βιβλίο

ή ακόμη και κάποια άλλη εμπειρία που έχουμε ήδη απολαύσει στο παρελθόν.

Οι άνθρωποι, σύμφωνα με την έρευνα, δεν επιστρέφουν σε αυτές τις εμπειρίες απλώς μηχανικά.

Συχνά γνωρίζουν ακριβώς τι συναίσθημα θέλουν να ξαναζήσουν και επιλέγουν μια ταινία επειδή ξέρουν ότι μπορεί να τους το προσφέρει.

Ξέρουμε ακριβώς πώς θα μας κάνει να νιώσουμε

Οι Russell και Levy περιγράφουν αυτή τη διαδικασία ως一种 μορφή συναισθηματικής αποτελεσματικότητας.

Σε αντίθεση με μια καινούργια ταινία, όπου δεν γνωρίζουμε εάν θα μας χαλαρώσει, θα μας στενοχωρήσει ή απλώς θα μας απογοητεύσει, μια αγαπημένη ταινία αποτελεί σχεδόν εγγυημένο συναισθηματικό αποτέλεσμα.

Ξέρουμε ότι θα μας κάνει να γελάσουμε.

Ξέρουμε πότε θα συγκινηθούμε.

Ξέρουμε ότι το τέλος θα μας αφήσει με ένα συγκεκριμένο συναίσθημα.

Σε μια καθημερινότητα γεμάτη απρόβλεπτες καταστάσεις, αυτή η προβλεψιμότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα ανακουφιστική.

Γιατί τα spoilers δεν καταστρέφουν πάντα την εμπειρία

Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι όταν γνωρίζουμε ήδη το τέλος, η εμπειρία χάνει την αξία της.

Ωστόσο, έρευνα ψυχολόγων του UC San Diego το 2011 έδειξε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι άνθρωποι απολαμβάνουν περισσότερο μια ιστορία όταν γνωρίζουν εκ των προτέρων την ανατροπή.

Η εξήγηση συνδέεται με τη λεγόμενη ευχέρεια επεξεργασίας.

Όταν ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να δαπανά ενέργεια προσπαθώντας να προβλέψει τι θα συμβεί στη συνέχεια, μπορεί να επικεντρωθεί περισσότερο:

στους χαρακτήρες,

στους διαλόγους,

στη σκηνοθεσία,

στη μουσική

και σε λεπτομέρειες που ίσως δεν είχε παρατηρήσει την πρώτη φορά.

Η γνώση της ιστορίας επομένως μπορεί να μειώσει το γνωστικό φορτίο και να κάνει την εμπειρία πιο ξεκούραστη.

Οι αγαπημένοι χαρακτήρες μπορούν να μας κάνουν να νιώθουμε λιγότερο μόνοι

Η επανάληψη μπορεί να έχει και μια πιο κοινωνική διάσταση.

Μελέτη της Jaye Derrick το 2009 διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι είναι πιθανότερο να στραφούν σε αγαπημένες τηλεοπτικές σειρές όταν αισθάνονται μοναξιά.

Μετά την παρακολούθηση, αρκετοί δήλωναν ότι ένιωθαν λιγότερο μόνοι.

Το φαινόμενο έχει περιγραφεί ως social surrogacy hypothesis, δηλαδή η υπόθεση της κοινωνικής υποκατάστασης.

Η βασική ιδέα είναι ότι ένας γνώριμος τηλεοπτικός κόσμος και οι αγαπημένοι του χαρακτήρες μπορούν προσωρινά να δημιουργήσουν ένα αίσθημα κοινωνικής σύνδεσης.

Δεν αρκεί, όμως, απλώς να υπάρχει μια τηλεόραση ανοιχτή.

Η επίδραση φαίνεται να σχετίζεται με συγκεκριμένους χαρακτήρες με τους οποίους έχει ήδη αναπτυχθεί συναισθηματική οικειότητα.

Γιατί το κάνουμε περισσότερο μετά από δύσκολες ημέρες

Η ανάγκη για γνώριμο περιεχόμενο μπορεί να γίνεται εντονότερη μετά από ημέρες που απαιτούν μεγάλη αυτοσυγκράτηση.

Σχετική έρευνα του 2013 έδειξε ότι άνθρωποι που είχαν εξαντλήσει σημαντικό μέρος των αποθεμάτων αυτοελέγχου τους έτειναν στη συνέχεια να προτιμούν γνώριμους φανταστικούς κόσμους.

Η επιστροφή σε αυτούς φάνηκε να τους βοηθά να ανακτήσουν μέρος της ψυχικής τους ενέργειας και να ανταποκριθούν καλύτερα σε επόμενες απαιτητικές εργασίες.

Η εξήγηση είναι σχετικά απλή.

Μετά από μια ημέρα γεμάτη αποφάσεις, προβλήματα και κοινωνικές απαιτήσεις, ακόμη και η επιλογή μιας νέας ταινίας μπορεί να μοιάζει με μία ακόμη απόφαση που πρέπει να ληφθεί.

Μια ταινία που γνωρίζουμε ήδη δεν ζητά τίποτα από εμάς.

Ένας κόσμος όπου ξέρουμε τι θα συμβεί

Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα ελκυστικό όταν η πραγματική ζωή μοιάζει χαοτική.

Σε μια γνώριμη ταινία:

δεν υπάρχουν εκπλήξεις,

δεν υπάρχουν νέες απαιτήσεις,

δεν υπάρχει ανάγκη να πάρουμε αποφάσεις

και γνωρίζουμε ότι, ό,τι κι αν συμβεί, στο τέλος όλα θα ακολουθήσουν την ίδια διαδρομή.

Αυτή η αίσθηση ελέγχου μπορεί να λειτουργήσει καθησυχαστικά.

Για μία ή δύο ώρες, ο θεατής βρίσκεται σε έναν κόσμο στον οποίο γνωρίζει ήδη τους κανόνες.

Πότε το «καταφύγιο» μπορεί να γίνει πρόβλημα

Η επαναπαρακολούθηση αγαπημένων ταινιών δεν είναι από μόνη της προβληματική.

Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να χρησιμοποιεί κανείς μια γνώριμη σειρά για να χαλαρώσει μετά από μια δύσκολη εβδομάδα και στο να τη χρησιμοποιεί συστηματικά για να αποφεύγει πραγματικά προβλήματα ή κοινωνικές επαφές.

Η Jaye Derrick έχει επισημάνει ότι όταν η τηλεόραση αντικαθιστά για μεγάλα χρονικά διαστήματα την πραγματική ανθρώπινη επαφή, μπορεί να περιοριστούν σταδιακά οι ψυχικοί και κοινωνικοί πόροι που χρειάζονται για την καθημερινότητα.

Το βασικό ερώτημα είναι επομένως:

επισκεπτόμαστε αυτό το ασφαλές «δωμάτιο» ή έχουμε αρχίσει να ζούμε μέσα σε αυτό;

Η διαφορά ανάμεσα στην ξεκούραση και την αποφυγή

Μετά από μια δύσκολη ημέρα, η προβολή μιας γνώριμης ταινίας μπορεί να λειτουργήσει αποκαταστατικά.

Μπορεί να προσφέρει:

χαλάρωση,

αίσθημα ασφάλειας,

συναισθηματική σταθερότητα

και ένα διάλειμμα από τις απαιτήσεις της ημέρας.

Αν όμως η ίδια συμπεριφορά χρησιμοποιείται συστηματικά για να αποφεύγεται μια δύσκολη συζήτηση, ένα πρόβλημα ή η κοινωνική επαφή, τότε η λειτουργία της μπορεί να είναι διαφορετική.

Το ίδιο μέσο μπορεί επομένως να αποτελεί είτε υγιή ξεκούραση είτε μηχανισμό αποφυγής, ανάλογα με τον τρόπο που χρησιμοποιείται.

Πώς να αξιοποιήσουμε καλύτερα τις comfort movies

Μία πρακτική συμβουλή είναι να επιλέγουμε εκ των προτέρων τι θέλουμε να παρακολουθήσουμε, αντί να φτάνουμε εξαντλημένοι μπροστά σε μια πλατφόρμα και να περνάμε μισή ώρα κάνοντας scrolling.

Χρήσιμο μπορεί επίσης να είναι να υπάρχει ένα συγκεκριμένο όριο.

Για παράδειγμα:

μία ταινία αντί για ατελείωτο autoplay

ή

ένα επεισόδιο αντί για ολόκληρη σεζόν μέσα σε μία νύχτα.

Με αυτόν τον τρόπο, η εμπειρία παραμένει μια συνειδητή επιλογή χαλάρωσης και δεν μετατρέπεται εύκολα σε μηχανική κατανάλωση περιεχομένου.

Η αγαπημένη μας ταινία ίσως δείχνει τι μας λείπει

Ενδιαφέρον έχει και το τι ακριβώς επιλέγουμε να ξαναδούμε.

Οι επιλογές μας μπορεί να αποκαλύπτουν κάτι για το είδος της συναισθηματικής ανάγκης που προσπαθούμε να καλύψουμε.

Μια συγκεκριμένη ταινία μπορεί να μας προσφέρει:

τάξη σε μια περίοδο χάους,

φροντίδα όταν αισθανόμαστε μόνοι,

χιούμορ σε μια δύσκολη εβδομάδα

ή χαρακτήρες που μας θυμίζουν ανθρώπους με τους οποίους αισθανόμαστε ασφαλείς.

Το comfort watching επομένως μπορεί να λειτουργεί και ως μικρός καθρέφτης της ψυχολογικής μας κατάστασης.

Ένα μικρό ασφαλές καταφύγιο

Το να ξαναβλέπουμε μια ταινία που γνωρίζουμε απ’ έξω δεν σημαίνει απαραίτητα ότι φοβόμαστε το καινούργιο ή ότι έχουμε κολλήσει στο παρελθόν.

Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι ο εγκέφαλός μας αναζητά για λίγο προβλεψιμότητα σε έναν κόσμο που δεν είναι πάντα προβλέψιμος.

Ένα γνώριμο φινάλε, ένας αγαπημένος χαρακτήρας και μια ιστορία που ξέρουμε πού οδηγεί μπορούν να δημιουργήσουν ένα μικρό διάλειμμα από την αβεβαιότητα.

Και κάποιες φορές, αυτό το μικρό και ασφαλές «καταφύγιο» μπορεί να είναι ακριβώς ό,τι χρειαζόμαστε για να επιστρέψουμε λίγο πιο ξεκούραστοι στην πραγματική ζωή.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Η πόλη με περισσότερους Καρυοθραύστες από κατοίκους έφτιαξε έναν γίγαντα 20 μέτρων
• Κρίστοφερ Νόλαν: Γιατί η «Κίρκη» της Οδύσσειας έκλαψε όταν την πήρε τηλέφωνο
• Τρώτε κάθε μέρα τα ίδια; Πότε η διατροφική ρουτίνα βοηθά και πότε κρύβει κινδύνους