Τα ερωτήματα για τη Συμφωνία της Μέκκας – Για ποιον λόγο ανησυχούν οι Τούρκοι

• Συμφωνία της Μέκκας και το μοντέλο του ΝΑΤΟ
• Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ και συλλογική άμυνα
• Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν
• Ο φόβος εμπλοκής σε «πολέμους άλλων»
• Ιράν, Ισραήλ και οι αντιδράσεις στη συμφωνία 

Στην τουρκική δημόσια σφαίρα έχουν ήδη τεθεί αρκετά ερωτήματα σχετικά με τη Συμφωνία της Μέκκας, τα οποία δεν απαντήθηκαν από τις δηλώσεις του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Hakan Fidan στο Πρακτορείο Anadolu στις 8 Αυγούστου, όπως αναφέρει ο γνωστός Τούρκος αναλυτής Murat Yetkin. 

Σε κάθε περίπτωση, είναι σαφές ότι η εξέλιξη που αποτέλεσε την αφορμή για τη συγκεκριμένη συμφωνία ήταν η πολιτική του Ισραήλ στη Γάζα μετά την επίθεση της Hamas στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, καθώς και η ανοιχτή υποστήριξη που παρείχαν στο Ισραήλ οι Ηνωμένες Πολιτείες και χώρες της Δυτικής Ευρώπης.

Εκείνη την περίοδο, η Τουρκία επικεντρωνόταν στο να επιβάλει τους όρους της στη Σουηδία ενόψει ένταξής της στο ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα, εν μέσω των φόβων για την εξέλιξη του πολέμου Ρωσίας-Ουκρανίας, επιδίωκε να βελτιώσει τις σχέσεις της με την Αίγυπτο μέσω του Κατάρ.

Τόσο η Τουρκία όσο και το Πακιστάν ανησυχούσαν για τον σχεδιαζόμενο εμπορικό και μεταφορικό διάδρομο Ινδίας-Σαουδικής Αραβίας-Ισραήλ-Ελλάδας.

Η ανησυχία της σαουδαραβικής κυβέρνησης έγινε ακόμη πιο εμφανής μετά την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν.

Πριν από την τριμερή συμφωνία, η Σαουδική Αραβία είχε ήδη υπογράψει αμυντική συμφωνία με το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν.

«Ίδια» με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ

Το γεγονός ότι η συμφωνία προβλέπει πως μια επίθεση εναντίον μίας χώρας θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, σε συνδυασμό με τη δήλωση του Fidan ότι αυτό είναι «τεχνικά το ίδιο» με το Άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ περί συλλογικής άμυνας, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα.

Για παράδειγμα:

Το Ιράν έχει εξαπολύσει ένοπλες επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας, με στόχο, μεταξύ άλλων, αμερικανικές βάσεις και εγκαταστάσεις στο έδαφός της. Θα σήμαινε αυτό ότι η Τουρκία θα μπορούσε να βρεθεί σε πόλεμο με το Ιράν;

Η Ινδία και το Πακιστάν έχουν επανειλημμένα εμπλακεί σε ένοπλες συγκρούσεις. Θα σήμαινε αυτό ότι η Τουρκία θα μπορούσε να βρεθεί σε πόλεμο με την Ινδία;

Στην Υεμένη, οι αντάρτες Houthis, οι οποίοι υποστηρίζονται από το Ιράν, βρίσκονται σε αντιπαράθεση με τη Σαουδική Αραβία.

Θα μπορούσε η Τουρκία να εμπλακεί και σε αυτή τη σύγκρουση; Θα μπορούσε το ΝΑΤΟ να εμπλακεί σε τέτοιους πολέμους μέσω της Τουρκίας;

Και, εάν ναι, δεν θα ερχόταν αυτό σε αντίθεση με τη συμφωνία που επιτεύχθηκε μόλις έναν μήνα νωρίτερα, στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, όπου η Τουρκία ανέλαβε πρόσθετες ευθύνες στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή;

Δεδομένων των οδυνηρών αναμνήσεων που εξακολουθούν να υπάρχουν στη συλλογική συνείδηση από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία οδηγήθηκε στο πλευρό της Γερμανίας από την κυβέρνηση της Επιτροπής Ένωσης και Προόδου πριν από περίπου έναν αιώνα, είναι εύκολο να προβλεφθεί ότι αυτά και άλλα, ακόμη πιο έντονα ερωτήματα, θα τεθούν κατά τις κοινοβουλευτικές συζητήσεις για τη Συμφωνία της Μέκκας.

Ο φόβος εμπλοκής σε «πολέμους άλλων»

Το επιχείρημα ότι η Συμφωνία της Μέκκας έρχεται σε αντίθεση με τις υποχρεώσεις της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ δεν είναι, ωστόσο, τόσο ισχυρό.

Πιο πρόσφατα, η Ελλάδα, ως μέλος του ΝΑΤΟ, υπέγραψε κοινή αμυντική συμφωνία με το Ισραήλ, καθώς και με την Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία συχνά βρίσκεται απέναντι στην Τουρκία σε ζητήματα που αφορούν την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ανατολική Μεσόγειο.

Ωστόσο, η αντίληψη ότι το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ (το «όλοι για έναν και ένας για όλους») ενεργοποιείται αυτόματα δημιουργεί ένα άλλο ερώτημα: υπάρχει κίνδυνος η Τουρκία να παρασυρθεί σε «πολέμους άλλων»;

Ο Fidan δήλωσε ότι δεν τίθεται ζήτημα αυτόματης εμπλοκής σε έναν πόλεμο και ότι η εφαρμογή του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ προϋποθέτει σχετική απόφαση κατόπιν αιτήματος ενός κράτους-μέλους.

Ανέφερε επίσης ότι το Άρθρο 5 έχει χρησιμοποιηθεί μόνο στην περίπτωση του Αφγανιστάν και του Κοσσυφοπεδίου από την ίδρυση της Συμμαχίας.

Ωστόσο, στην περίπτωση του Κοσσυφοπεδίου το 1999, η επέμβαση του ΝΑΤΟ δεν βασίστηκε στο Άρθρο 5 περί συλλογικής άμυνας, αλλά στη λογική της «ανθρωπιστικής επέμβασης». Αντίστοιχα, στον πόλεμο της Βοσνίας το 1995 εφαρμόστηκε η Συμφωνία του Ντέιτον, ενώ η επέμβαση στη Λιβύη το 2011 στηρίχθηκε στην αιτιολόγηση της «προστασίας των αμάχων».

Στην πραγματικότητα, το χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής του Άρθρου 5 παραμένει η απόφαση του ΝΑΤΟ να ενεργοποιήσει τη συλλογική άμυνα μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο υπουργός Εξωτερικών επιχειρεί να καθησυχάσει τις ανησυχίες δηλώνοντας: «Καμία χώρα που δεν μας έχει επιτεθεί δεν αποτελεί στόχο».

Ωστόσο, η διατύπωση αυτή από μόνη της δεν αρκεί για να απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα.

Το μοντέλο του ΝΑΤΟ στη Συμφωνία της Μέκκας

Ο Fidan παρουσίασε τους τρεις βασικούς στόχους της Συμφωνίας της Μέκκας ως εξής: αποτροπή, μη επίθεση και συνεργασία.

Με άλλα λόγια, όποιος επιθυμεί να επιτεθεί σε μία από τις τρεις χώρες θα πρέπει πλέον να το σκεφτεί δύο φορές, όπως ακριβώς συμβαίνει στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Παράλληλα, προβλέπεται συνεργασία η οποία, δεδομένων της γεωγραφικής θέσης και των διαφορετικών δυνατοτήτων καθεμιάς από τις τρεις χώρες, θα μπορούσε να σημαίνει ότι το «1+1+1» θα αποδίδει περισσότερο από το άθροισμα των επιμέρους δυνατοτήτων. Είναι σαφές ότι ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην αμυντική βιομηχανία.

Φαίνεται, επομένως, ότι η Τουρκία, αξιοποιώντας την εμπειρία της στο ΝΑΤΟ, συνέβαλε στην υιοθέτηση του μοντέλου του ΝΑΤΟ ως βάσης για τη Συμφωνία της Μέκκας.

Ειδικότερα, θα υπάρχει Γενική Γραμματεία, θα συσταθεί «πολιτική και στρατιωτική επιτροπή», αντίστοιχη με τις δομές του ΝΑΤΟ, στην οποία θα συμμετέχουν τα υπουργεία Εξωτερικών και Άμυνας, καθώς και το Γενικό Επιτελείο, όπως και στο ΝΑΤΟ, στόχος θα είναι η εναρμόνιση των διαδικασιών και των μεθόδων εργασίας, δηλαδή η επίτευξη διαλειτουργικότητας, ιδιαίτερα σε στρατιωτικό επίπεδο.

Αυτό σημαίνει ότι οι ένοπλες δυνάμεις της Σαουδικής Αραβίας και του Πακιστάν θα μπορούσαν, μέσω της συνεργασίας τους με τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις, να αποκτήσουν μεγαλύτερη συμβατότητα με τα πρότυπα και τις διαδικασίες του ΝΑΤΟ.

Οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις είναι ήδη διαλειτουργικές και έχουν τη δυνατότητα συνεργασίας με τις δυνάμεις της Συμμαχίας.

Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι μια παρόμοια διαδικασία συνεργασίας και εναρμόνισης βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν.

Από μία άποψη, λοιπόν, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η Τουρκία επεκτείνει την επιρροή και την εμβέλεια των προτύπων του ΝΑΤΟ προς τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή.

ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν

Σύμφωνα με τον Τούρκο αναλυτή Murat Yetkin, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η Συμφωνία της Μέκκας αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, προϊόν της σχεδόν απόλυτης επιρροής του Ισραήλ στη διαμόρφωση της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή.

Οι αγορές αμερικανικών όπλων από τις αραβικές μοναρχίες —είτε περιγράφονται με πιο σκληρούς όρους ως «χρήματα προστασίας» είτε, πιο διπλωματικά, ως «ασφάλιστρα»— δεν κατάφεραν να προσφέρουν την εγγύηση που ανέμεναν οι χώρες αυτές απέναντι στην αυξανόμενη απειλή που αντιλαμβάνονται από το Ιράν.

Αυτό ασφαλώς δεν αποτελεί τον μοναδικό λόγο.

Ο ίδιος ο Fidan αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στην τάση των χωρών της περιοχής να προστατεύουν την οικονομική τους σταθερότητα και ευημερία διασφαλίζοντας πρώτα την ασφάλειά τους.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται, για παράδειγμα, και η διαδικασία «Τουρκία χωρίς Τρομοκρατία», η οποία συνδέεται με τον τερματισμό της ένοπλης δράσης του ΡΚΚ και τη σταδιακή ένταξη του ζητήματος στο πλαίσιο της δημοκρατικής πολιτικής.

Και αυτή η διαδικασία φαίνεται να έχει τη θέση της στη Συμφωνία της Μέκκας.

Η κοινή δήλωση που συνόδευσε τη συμφωνία περιείχε τη διατύπωση «όχι εναντίον κανενός».

Παρ’ όλα αυτά, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η συμφωνία θα έχει περιοριστικό ή αποτρεπτικό αποτέλεσμα τόσο έναντι του Ιράν όσο και έναντι του Ισραήλ. Δεν είναι τυχαίο ότι οι εντονότερες αντιδράσεις προήλθαν από τις δύο αυτές χώρες.

Θα ήταν, ωστόσο, αφελές να υποστηρίξει κανείς είτε ότι η συμφωνία συνήφθη εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών είτε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες την επέβαλαν και η Τουρκία απλώς συμμορφώθηκε. Πιο ακριβές θα ήταν να πούμε ότι οι ΗΠΑ και οι ισχυρότερες χώρες του ΝΑΤΟ αποδέχθηκαν και ενέκριναν την κατεύθυνση αυτής της συμφωνίας.

Τα ερωτήματα που απασχολούν την κοινή γνώμη σχετικά με τη Συμφωνία της Μέκκας δεν είναι ούτε αβάσιμα ούτε ασήμαντα.

Σε κάθε περίπτωση, η τουρκική κοινή γνώμη —πέρα από μια απλή έκκληση του τύπου «εμπιστευθείτε μας»— έχει δίκαιο να ανησυχεί τόσο για την αναγκαιότητα της συμφωνίας όσο και για το γεγονός ότι η εφαρμογή της δεν θα βλάψει τα εθνικά συμφέροντα της Τουρκίας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Ομάν: Κίνδυνος οικολογικής καταστροφής από δεξαμενόπλοιο με 110.000 τόνους πετρελαίου λόγω των μουσώνων
• Εθνική τραγωδία στην Κολομβία: Τουλάχιστον 164 νεκροί και πάνω 700 τραυματίες από τον σεισμό των 7,4 Ρίχτερ
• Θρίλερ με την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ – Αποζημιώσεις για νεκρούς και ζημιές ζητά ο Τραμπ