Κώστας Ραφαηλίδης: Το APOLYTO CREATIVE SPOT και η νέα γλώσσα της εικαστικής δημιουργίας
Την ώρα που η εικόνα παράγεται πιο γρήγορα και πιο μαζικά από ποτέ, η αυθεντικότητα μοιάζει να εξελίσσεται στο πιο πολύτιμο δημιουργικό υλικό. Κάπου ανάμεσα στις χειροποίητες επιφάνειες, τα μελάνια, τις αρχιτεκτονικές εφαρμογές και τα νέα ψηφιακά μέσα, το APOLYTO CREATIVE SPOT έχει καταφέρει εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες να λειτουργεί ως ένας ζωντανός οργανισμός πειραματισμού, έρευνας και πολιτιστικής σύνθεσης.
Ο Κώστας Ραφαηλίδης ανήκει σε εκείνη την κατηγορία δημιουργών που δεν αντιμετώπισαν ποτέ την τεχνολογία ως απειλή για την τέχνη, αλλά ως εργαλείο εξέλιξής της. Από τις πρώτες ημέρες της ψηφιακής μετάβασης μέχρι τη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, επέλεξε να επενδύσει στη συνύπαρξη διαφορετικών δημιουργικών κόσμων, φέρνοντας σε ουσιαστικό διάλογο τον καλλιτέχνη με τον αρχιτέκτονα, τον designer, τον τεχνίτη και τον επιχειρηματία.
Με αφορμή το τετραήμερο OPEN STUDIO “Unlocking the Power of New Artistic Media”, ο Chief Executive Officer του APOLYTO CREATIVE SPOT μιλά στο Fortune Greece για τις περιόδους μετάβασης της ελληνικής τέχνης, τη δημιουργική σχέση του εργαστηρίου με τον ζωγράφο, Μανώλη Χάρο, την ανάγκη για νέες πολιτιστικές συνέργειες, αλλά και για το γιατί η πραγματική καινοτομία γεννιέται τελικά εκεί όπου κάποιος αποφασίζει να αμφισβητήσει τα όρια των ίδιων των μέσων που διαθέτει.
Πώς ξεκίνησε αυτή η διαδρομή; Υπήρξε κάποια καθοριστική στιγμή που σας οδήγησε στη δημιουργία του APOLYTO CREATIVE SPOT;
Η αλήθεια είναι ότι δεν ξεκίνησε ως επιχειρηματικό σχέδιο με τη στενή έννοια του όρου. Ξεκίνησε ως βίωμα.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, ως φοιτητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, αναζητώντας εργασία βρέθηκα στο «Ατελιέ Διαχωρισμών» του σπουδαίου χρωμολιθογράφου Κώστα Αδάμ. Ήταν ένας χώρος όπου καθημερινά συναντούσες σημαντικούς Έλληνες εικαστικούς, ανθρώπους του πολιτισμού, δημιουργούς.
Εκεί κατάλαβα ότι η τέχνη δεν είναι μόνο το τελικό έργο. Είναι η διαδικασία, η έρευνα, η ύλη, η συνεργασία. Αυτή η εμπειρία λειτούργησε καθοριστικά μέσα μου και, λίγα χρόνια αργότερα, το 1991, γεννήθηκε το APOLYTO CREATIVE SPOT.
Η ίδρυση της εταιρείας έγινε σε μια εποχή πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Πόσο δύσκολο ήταν να εισαγάγετε νέα μέσα στην καλλιτεχνική διαδικασία;
Ήταν εξαιρετικά δύσκολο.
Πρέπει να θυμόμαστε ότι μιλάμε για μια εποχή πριν από την ψηφιακή μετάβαση. Τα νέα μέσα, οι νέες τεχνολογίες και οι σύγχρονες παραγωγικές διαδικασίες αντιμετωπίζονταν συχνά με επιφύλαξη από την εικαστική κοινότητα.
Χρειάστηκε μεγάλος κόπος για να πείσουμε ότι αυτά τα μέσα δεν έρχονται να αντικαταστήσουν την τέχνη ή τη χειροποίητη διαδικασία, αλλά να διευρύνουν τις δυνατότητες έκφρασης.
Περάσαμε αμέτρητες ώρες πειραματισμού μαζί με καλλιτέχνες, πάνω σε υλικά, τεχνικές, μελάνια, επιφάνειες και διαδικασίες παραγωγής. Στην πραγματικότητα, χτίζαμε μια νέα γλώσσα επικοινωνίας ανάμεσα στην τέχνη και την τεχνολογία.
Σήμερα το APOLYTO CREATIVE SPOT συνεργάζεται με σημαντικούς θεσμούς και δημιουργούς. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η αποδοχή;
Είναι ίσως η μεγαλύτερη επιβεβαίωση της διαδρομής μας.
Η εμπιστοσύνη που μας έχουν δείξει μουσεία, ιδρύματα τέχνης, galleries, σημαντικοί εικαστικοί, αλλά και μεγάλα αρχιτεκτονικά γραφεία και designers, δεν χτίστηκε γρήγορα. Χτίστηκε μέσα από συνέπεια, αξιοπιστία και βαθιά κατανόηση των αναγκών κάθε έργου.
Αυτό που πάντα προσπαθούσαμε να κάνουμε ήταν να λειτουργούμε όχι απλώς ως παραγωγός, αλλά ως συνοδοιπόρος της δημιουργικής διαδικασίας. Και θεωρώ ότι αυτό έγινε αντιληπτό.
Σημαντικό κεφάλαιο στην πορεία σας αποτελεί και η συνεργασία με τον Μανώλης Χάρος. Πώς επηρέασε το εργαστήριο αυτή η σχέση;
Η συνεργασία μας με τον Μανώλη Χάρο υπήρξε πραγματικά καθοριστική για την εξέλιξη του APOLYTO CREATIVE SPOT.
Δεν περιορίστηκε ποτέ σε μια τυπική σχέση καλλιτέχνη και εργαστηρίου. Από την πρώτη στιγμή λειτούργησε ως μια ουσιαστική δημιουργική συνάντηση, βασισμένη στον πειραματισμό, την εμπιστοσύνη και τη διαρκή αναζήτηση νέων εκφραστικών δυνατοτήτων.
Ο Μανώλης Χάρος είναι ένας καλλιτέχνης με εξαιρετική ελευθερία σκέψης και σπάνια γενναιοδωρία απέναντι στη διαδικασία της δημιουργίας. Έχει την ικανότητα να μετατρέπει το χρώμα, την ύλη και το φως σε βιωματική εμπειρία, ενώ ταυτόχρονα παραμένει ανοιχτός στη δοκιμή νέων τεχνικών και μέσων χωρίς φόβο ή προκατάληψη.
Μέσα από τη συνεργασία μας περάσαμε ατέλειωτες ώρες πειραματισμού πάνω σε επιφάνειες, μελάνια, διαφάνειες, χειροποίητες επεμβάσεις, πολλαπλά επίπεδα εκτύπωσης, συνδυασμούς παραδοσιακών χαρακτικών πρακτικών με σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές και νέες υλικότητες.
Πολλά από τα έργα που δημιουργήθηκαν μέσα από αυτή τη διαδικασία δεν ήταν απλώς παραγωγές έργων τέχνης. Ήταν έρευνα. Ήταν αναζήτηση νέας εικαστικής γλώσσας.
Αυτό είναι και το πολύτιμο στοιχείο αυτής της σχέσης: ότι ο καλλιτέχνης δεν αντιμετώπισε ποτέ το εργαστήριο ως τεχνικό εκτελεστή, αλλά ως δημιουργικό συνεργάτη. Και αντίστοιχα, εμείς αντιμετωπίσαμε τη συνεργασία ως μια συνεχή ευκαιρία εξέλιξης
Xτίσαμε μια νέα γλώσσα επικοινωνίας ανάμεσα στην τέχνη και την τεχνολογία.
Η σχέση τέχνης και επιχειρηματικότητας συχνά αντιμετωπίζεται ως αντιφατική. Εσείς πώς τη βλέπετε;
Για μένα δεν είναι αντιφατική. Είναι οργανική.
Η επιχειρηματικότητα, όταν έχει ουσία, δεν αφορά μόνο οικονομικούς δείκτες. Αφορά τη δυνατότητα να δημιουργείς πλαίσια μέσα στα οποία μπορούν να αναπτυχθούν ιδέες, συνεργασίες και πολιτισμός.
Το APOLYTO CREATIVE SPOT δημιουργήθηκε ακριβώς πάνω σε αυτή τη λογική: να κατασκευάσουμε έναν χώρο όπου η τέχνη μπορεί να εξελίσσεται μέσα από την τεχνογνωσία, την καινοτομία και τη συνεργασία.
Η δημιουργία χρειάζεται δομή για να αποκτήσει διάρκεια. Και αυτή είναι η ουσία του επιχειρείν.
Ένας από τους βασικούς άξονες της δραστηριότητάς σας είναι οι εικαστικές αρχιτεκτονικές εφαρμογές. Γιατί θεωρείτε σημαντική αυτή τη σύνδεση;
Γιατί πιστεύω ότι η τέχνη δεν πρέπει να λειτουργεί ως διακοσμητικό συμπλήρωμα ενός χώρου.
Πρέπει να συμμετέχει στη σύλληψη της ταυτότητάς του.
Σήμερα, ιδιαίτερα στον χώρο της φιλοξενίας και των σύγχρονων αρχιτεκτονικών κατασκευών, βλέπουμε μια έντονη αισθητική ομοιομορφία διεθνώς. Εκεί ακριβώς μπορεί να λειτουργήσει ουσιαστικά η τέχνη: να δημιουργήσει αυθεντικότητα, εμπειρία και διαφοροποίηση.
Αυτό απαιτεί πραγματικό διάλογο ανάμεσα στον καλλιτέχνη, τον αρχιτέκτονα και το εργαστήριο. Και θεωρώ ότι αυτός ο διάλογος είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα δημιουργικά πεδία σήμερα.
Παρακολουθείτε την ελληνική τέχνη εδώ και περίπου 35 χρόνια. Σε ποιες περιόδους θα τη χωρίζατε; Υπήρξαν έντονα ups & downs;
Νομίζω πως η ελληνική τέχνη τα τελευταία 35 χρόνια πέρασε από πολύ διαφορετικές φάσεις, που συνδέονται φυσικά και με την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, αλλά όχι αποκλειστικά. Η τέχνη έχει πάντα τις δικές της εσωτερικές ταχύτητες και τις δικές της αντιστάσεις.
Η δεκαετία του ’90 ήταν μια περίοδος μετάβασης. Υπήρχε ακόμη πολύ έντονα η λογική της παραδοσιακής εικαστικής παραγωγής, αλλά ταυτόχρονα άρχιζαν να εμφανίζονται νέα μέσα, νέες τεχνολογίες και μια πιο ανοιχτή διάθεση πειραματισμού. Ήταν η εποχή που και εμείς ως εργαστήριο προσπαθούσαμε να πείσουμε ότι οι νέες τεχνικές μπορούν να λειτουργήσουν δημιουργικά μέσα στην τέχνη.
Στη συνέχεια, η περίοδος πριν από την οικονομική κρίση είχε έντονη κινητικότητα. Δημιουργήθηκαν νέοι χώροι, έγιναν επενδύσεις, υπήρχε μεγαλύτερη εξωστρέφεια. Παράλληλα όμως υπήρξε και μια υπερβολή, μια βιασύνη πολλές φορές γύρω από την αγορά της τέχνης.
Η κρίση λειτούργησε σκληρά αλλά και καθαρτικά. Δυσκόλεψε πολύ τα πράγματα, όμως ταυτόχρονα έφερε μεγαλύτερη ουσία. Οι καλλιτέχνες αναγκάστηκαν να ξαναδούν τη σχέση τους με τη δημιουργία πιο βαθιά και λιγότερο εμπορικά.
Σήμερα βρισκόμαστε σε μια νέα περίοδο. Υπάρχει μεγαλύτερη διεθνής επαφή, νέοι δημιουργοί με πολύ ανοιχτό τρόπο σκέψης και μια νέα σχέση με την τεχνολογία. Και θεωρώ ότι αυτό έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Η τέχνη ακολουθεί την ευρύτερη οικονομία ή έχει δικούς της μηχανισμούς;
Η τέχνη επηρεάζεται σαφώς από την οικονομία, αλλά δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο όπως άλλοι κλάδοι. Έχει πολύ ιδιαίτερες παραμέτρους.
Σε περιόδους οικονομικής ανάπτυξης υπάρχει μεγαλύτερη κινητικότητα, περισσότερες παραγωγές, μεγαλύτερη αγορά. Όμως η πραγματική δημιουργία δεν γεννιέται απαραίτητα στις εύκολες εποχές.
Πολλές φορές οι πιο δύσκολες κοινωνικές και οικονομικές περίοδοι παράγουν πολύ ουσιαστική τέχνη, γιατί ο καλλιτέχνης λειτουργεί πιο εσωτερικά, πιο υπαρξιακά.
Η τέχνη δεν είναι μόνο οικονομικό μέγεθος. Είναι πολιτιστικό αποτύπωμα, είναι παιδεία, είναι τρόπος σκέψης. Και γι’ αυτό οι μηχανισμοί της είναι πολύ πιο σύνθετοι.
Ο Μανώλης Χάρος είναι ένας καλλιτέχνης με εξαιρετική ελευθερία σκέψης και σπάνια γενναιοδωρία απέναντι στη διαδικασία της δημιουργίας.
Ποια είναι η σχέση πρωτότυπων έργων και πολλαπλών σήμερα; Υπάρχει ανταγωνισμός ή συμπληρωματικότητα;
Για μένα υπάρχει καθαρά συμπληρωματικότητα.
Τα πολλαπλά δεν έρχονται να ανταγωνιστούν το μοναδικό έργο. Είναι μια διαφορετική γλώσσα μέσα στην τέχνη. Έχουν τη δική τους ιστορία, τη δική τους συλλεκτική αξία και τη δική τους πολιτιστική σημασία.
Μέσα από τα πολλαπλά, η τέχνη γίνεται πιο προσβάσιμη, επικοινωνεί με περισσότερο κόσμο και αποκτά μεγαλύτερη διάχυση. Αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Από την άλλη, το μοναδικό έργο διατηρεί πάντα τη μοναδικότητα της φυσικής παρουσίας, της χειρονομίας, της υλικότητας.
Πιστεύω ότι όσο πιο ώριμη γίνεται μια αγορά τέχνης, τόσο περισσότερο καταλαβαίνει ότι αυτά τα δύο πεδία όχι μόνο δεν συγκρούονται αλλά αλληλοενισχύονται.
Οι νέες τεχνολογίες και ιδιαίτερα η τεχνητή νοημοσύνη θα είναι ανταγωνιστές ή σύμμαχοι του APOLYTO CREATIVE SPOT;
Εγώ προσωπικά τις βλέπω ως εργαλεία και ως νέες δυνατότητες έκφρασης.
Κάθε εποχή φοβήθηκε το νέο μέσο. Το ίδιο συνέβη με τη φωτογραφία, με τη μεταξοτυπία, με την ψηφιακή εκτύπωση. Τελικά όμως όλα αυτά δεν κατέστρεψαν την τέχνη. Την εξέλιξαν.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Το ζήτημα είναι ποιος τη χρησιμοποιεί και με τι πρόθεση. Αν αντιμετωπιστεί επιφανειακά, θα παράγει επιφανειακά αποτελέσματα. Αν όμως ενταχθεί μέσα σε ουσιαστική καλλιτεχνική σκέψη, μπορεί να ανοίξει εντελώς νέους δρόμους.
Το APOLYTO CREATIVE SPOT από την πρώτη μέρα της ύπαρξής του λειτουργεί ακριβώς πάνω στη συνάντηση τέχνης και νέων μέσων. Άρα για εμάς η τεχνολογία δεν είναι απειλή. Είναι πεδίο έρευνας.
Τι θα προτείνατε σήμερα στους νέους εικαστικούς σε σχέση με τα νέα μέσα και την τεχνολογία;
Να μην τα φοβηθούν αλλά και να μην εντυπωσιαστούν επιφανειακά από αυτά.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν παράγει τέχνη. Το βλέμμα του δημιουργού παράγει τέχνη.
Θα τους πρότεινα να πειραματιστούν, να δοκιμάσουν, να λερώσουν τα χέρια τους, να μπουν βαθιά μέσα στα υλικά και στις διαδικασίες. Να χρησιμοποιήσουν τα νέα μέσα όχι σαν εύκολη λύση αλλά σαν επέκταση της σκέψης τους.
Και κυρίως να μη χάσουν την προσωπική τους γλώσσα. Γιατί σήμερα, μέσα σε έναν κόσμο υπερπαραγωγής εικόνας, η αυθεντικότητα γίνεται πιο σημαντική από ποτέ.
Ποιο είναι σήμερα το οικοσύστημα της τέχνης στην Ελλάδα; Πού έχουμε δυνατά σημεία και πού χρειάζεται ακόμη εξέλιξη;
Πιστεύω ότι η Ελλάδα διαθέτει εξαιρετικό ανθρώπινο δυναμικό. Πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες, νέους δημιουργούς με ανοιχτή σκέψη, πολύ καλούς αρχιτέκτονες, designers και ανθρώπους του πολιτισμού γενικότερα.
Τα τελευταία χρόνια βλέπω επίσης μεγαλύτερη εξωστρέφεια και περισσότερες διεθνείς συνεργασίες, κάτι πολύ θετικό.
Εκεί που θεωρώ ότι χρειαζόμαστε ακόμη μεγαλύτερη εξέλιξη είναι στη δημιουργία ουσιαστικών συνεργειών. Χρειαζόμαστε περισσότερους χώρους συνάντησης μεταξύ τέχνης, αρχιτεκτονικής, τεχνολογίας, επιχειρηματικότητας και εκπαίδευσης.
Επίσης πιστεύω ότι η χώρα θα μπορούσε να επενδύσει πολύ πιο στρατηγικά στη σύνδεση πολιτισμού και φιλοξενίας. Η Ελλάδα έχει τεράστιο πολιτιστικό κεφάλαιο και θα μπορούσε να δημιουργήσει χώρους με πραγματική ταυτότητα μέσα από τη σύγχρονη τέχνη και τις εφαρμογές της.
Τέλος, θεωρώ πολύ σημαντικό να επενδύσουμε περισσότερο στην καλλιέργεια συλλεκτικής παιδείας και στην καθημερινή επαφή του κόσμου με την τέχνη. Η τέχνη δεν πρέπει να αφορά μόνο λίγους ή μόνο τους ειδικούς. Πρέπει να επιστρέψει πιο ουσιαστικά μέσα στη ζωή μας.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν παράγει τέχνη. Το βλέμμα του δημιουργού παράγει τέχνη.
Τι θα συναντήσει το κοινό στο OPEN STUDIO “Unlocking the Power of New Artistic Media”;
Στα πλαίσια του OPEN STUDIO “Unlocking the Power of New Artistic Media”, θα παρουσιαστεί αποκλειστικά ένα σύνολο έργων του Μανώλη Χάρου που γεννήθηκαν μέσα από αυτή τη μακροχρόνια συνεργασία με το APOLYTO CREATIVE SPOT.
Πρόκειται για έργα που αποτυπώνουν ακριβώς αυτή τη συνάντηση της εικαστικής σκέψης με τη σύγχρονη τεχνογνωσία, της χειροποίητης διαδικασίας με τα νέα μέσα και της καλλιτεχνικής ελευθερίας με τον διαρκή πειραματισμό.
Και θεωρώ ότι αυτός ο διάλογος ανάμεσα στον καλλιτέχνη, το μέσο και το εργαστήριο είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον και ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης δημιουργίας σήμερα.
Θέλαμε να ανοίξουμε τον ίδιο τον πυρήνα της δημιουργικής διαδικασίας.
Το κοινό θα δει πώς γεννιέται ένα έργο, πώς συνυπάρχουν οι παραδοσιακές τεχνικές με τα νέα μέσα, πώς λειτουργεί ένα σύγχρονο εργαστήριο εφαρμοσμένης τέχνης.
Για εμάς, το OPEN STUDIO δεν είναι απλώς μια παρουσίαση έργων. Είναι μια ανοιχτή πρόσκληση διαλόγου γύρω από τη σχέση τέχνης, τεχνολογίας και επιχειρηματικότητας.
Και ίσως, τελικά, μια υπενθύμιση ότι η καινοτομία γεννιέται πάντα εκεί όπου κάποιος αποφασίζει να αμφισβητήσει τα όρια των μέσων που διαθέτει.
OPEN STUDIO “UNLOCKING THE POWER OF NEW ARTISTIC MEDIA” APOLYTO CREATIVE SPOT | Since 1991
- Η τέχνη ως εμπειρία.
- Η τεχνολογία ως εργαλείο.
- Η επιχειρηματικότητα ως δύναμη εξέλιξης.
