Μαργαρίτα Παπανδρέου: Η μυθιστορηματική ζωή της – O έρωτας με τον Ανδρέα και η πρωτοπορία στο φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα
- Ο θάνατός της προκάλεσε κύμα συλλυπητηρίων από θεσμικούς φορείς, τον πολιτικό κόσμο και την οικογένειά της, η οποία την αποχαιρέτησε ως μια γυναίκα που υπήρξε «μαχήτρια ως το τέλος» και «φάρος στη φουρτούνα».
- Η εντελώς τυχαία γνωριμία της με τον Ανδρέα Παπανδρέου στις ΗΠΑ γέννησε έναν ιστορικό έρωτα, ο οποίος σφυρηλατήθηκε μέσα από τις διώξεις της Χούντας, τον αντιδικτατορικό αγώνα και την εξορία.
- Μέσα από την Ένωση Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), ηγήθηκε της ιστορικής πίεσης που οδήγησε στις τομές του 1983 (πολιτικός γάμος, κατάργηση της προίκας, νομική κατοχύρωση της ισότητας των συζύγων).
Η θάνατος της Μαργαρίτας Παπανδρέου σε ηλικία 103 ετών σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Η διαδρομή της υπήρξε συνυφασμένη με τις μεγαλύτερες ιστορικές ανακατατάξεις της χώρας, καθώς η ίδια δεν περιορίστηκε ποτέ στον σκιώδη ρόλο της «συζύγου του Πρωθυπουργού», αλλά αναδείχθηκε σε μια αυτόνομη, ριζοσπαστική φωνή, αποτελώντας την απόλυτη πρωτοπόρο του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Το τέλος μιας εποχής
Η είδηση της απώλειας της Μαργαρίτας Παπανδρέου προκάλεσε τα άμεσα αντανακλαστικά σύσσωμου του πολιτικού και δημόσιου βίου της χώρας. Η οικογένειά της εξέδωσε μια συναισθηματική ανακοίνωση, περιγράφοντάς την ως μια γυναίκα «μαχήτρια ως το τέλος». Ιδιαίτερα συγκινητικά ήταν τα λόγια του γιου της, Νίκου Παπανδρέου, ο οποίος τόνισε χαρακτηριστικά πως η μητέρα του «ήταν ο φάρος στη φουρτούνα για εμάς και για τον Ανδρέα».
Αναλυτικά, η ανάρτηση του Ν. Παπανδρέου αναφέρει τα εξής:
«Η αγαπημένη μου μητέρα, η Μαργαρίτα, έφυγε σήμερα το πρωί μετά από μια δύσκολη βραδιά. Αφήνει πίσω της ένα κενό, αλλά και την ευθύνη να μείνω πιστός στις αρχές που με δίδαξε.
Έζησε όλες τις νίκες του ΠΑΣΟΚ και τις ήττες, έστησε την Ένωση Γυναικών Ελλάδας και με επιμονή έφερε αλλαγές στη χώρα που την υιοθέτησε.Σκέφτομαι ότι στις πιο δύσκολες στιγμές είχε πάντα έναν ήρεμο και σοφό λόγο να μου πει, κάτι που με γαλήνευε — μάλλον επειδή τα είχε δει όλα. Για μας τα παιδιά της, αλλά και για τον Ανδρέα, ήταν ο φάρος στη φουρτούνα».
Η πολιτειακή ηγεσία εξέφρασε επίσης τη θλίψη της, με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα να υπογραμμίζει σε συλλυπητήρια δήλωσή του πως η Μαργαρίτα Παπανδρέου «σφράγισε με τη δράση και την παρουσία της τον δημόσιο βίο της χώρας», αναζητώντας πάντα διεξόδους στα μεγάλα κοινωνικά ζητήματα.
Αναλυτικά η ανακοίνωση του Προεδρείου της Δημοκρατίας:
«Η Μαργαρίτα Παπανδρέου σφράγισε με τη δράση και την παρουσία της τον δημόσιο βίο της χώρας.
Σε ολόκληρη τη μακρά της διαδρομή αναζήτησε διεξόδους στα μεγάλα προβλήματα της εποχής της, με βλέμμα στραμμένο πάντα στον άνθρωπο. Υπερασπίστηκε την ευπαθή ισότητα, την ελευθερία και τα δικαιώματα των γυναικών ως θεμέλια μιας δικαιότερης κοινωνίας.
Μεγάλωσε μέσα στην πολιτική, αναλαμβάνοντας, όπως έλεγε, μόνο τις υποθέσεις στις οποίες μπορούσε να πιστέψει. Ενδιαφέρθηκε για την υγεία, την κοινωνική αλληλεγγύη, τον αντικαρκινικό αγώνα, την αντιμετώπιση της φυματίωσης και της πολιομυελίτιδας, για τη στήριξη των σχολικών συσσιτίων και των πιο ευάλωτων πολιτών.
Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα. Υπήρξε σύζυγος Πρωθυπουργού και μητέρα Πρωθυπουργού, αλλά πάνω απ’ όλα ενεργή πολίτης, καθώς αντιμετώπιζε τις δημόσιες υποθέσεις ως δικές της.
Με την πλούσια δράση της στην Ένωση Γυναικών Ελλάδος και την επιρροή της στη δημόσια πολιτική, στήριξε και ενέπνευσε τη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, την τομή στα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα και τον εκσυγχρονισμό της θέσης της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία.
Η παρουσία της υπήρξε εξίσου δυναμική και πέρα από τα εθνικά σύνορα, με διεθνείς παρεμβάσεις και λόγο θαρραλέο.
Εκφράζω τα ειλικρινή συλλυπητήριά μου στην οικογένειά της και στους οικείους της».
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής, Νίκος Ανδρουλάκης, αποχαιρέτησε την ιδρυτική φυσιογνωμία του γυναικείου κινήματος της παράταξης με μια γραπτή δήλωση: «Την αποχαιρετούμε με σεβασμό… Η Μαργαρίτα Παπανδρέου συνέδεσε το όνομά της με τον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών και την κοινωνική πρόοδο». Το δικό τους «αντίο» εξέφρασαν και πολλά ακόμη στελέχη, διανοούμενοι και άνθρωποι των γραμμάτων.
Αναλυτικά η δήλωση του Ν. Ανδρουλάκη:
«H Μαργαρίτα Παπανδρέου συνέδεσε το όνομά της με τον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών και την κοινωνική πρόοδο.
Με τη διεκδικητική δημόσια παρουσία της, συνέβαλε στη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου, την ισότητα και χειραφέτηση των γυναικών σε μια εποχή κατά την οποία η κατοχύρωση αυτών των δικαιωμάτων σε κάθε πτυχή της κοινωνικής και οικονομικής ζωής δεν ήταν αυτονόητη. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), της οποίας διετέλεσε Πρόεδρος.
Η προσωπική της διαδρομή στο πλευρό του Ανδρέα Παπανδρέου συνδέθηκε με τα ορόσημα μιας περιόδου πολιτικών, κοινωνικών και θεσμικών μετασχηματισμών, που σφράγισαν τη σύγχρονη Ελλάδα.
Την αποχαιρετούμε με σεβασμό.
Εκφράζω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια στον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο καθώς και στα πολυαγαπημένα της εγγόνια».
Το καρμικό ραντεβού που άλλαξε τον ρου της ιστορίας
Η ιστορία της Μάργκαρετ Τσαντ (Margaret Esther Chant) ξεκινά με τον πιο απρόβλεπτο, σχεδόν κινηματογραφικό τρόπο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η νεαρή Αμερικανίδα από το Ιλινόι βρέθηκε στον χώρο αναμονής ενός οδοντιατρείου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί, μοιραία, συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον χαρισματικό, ανερχόμενο ακαδημαϊκό Ανδρέα Παπανδρέου.
Αυτή η τυχαία συνάντηση ήταν η αρχή για μια σχέση απόλυτου πάθους και κοινών οραματισμών. Ο γάμος τους, το 1951, έμελλε να καθορίσει τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Η ζωή τους δεν υπήρξε ποτέ ήρεμη. Άφησαν την ασφάλεια της αμερικανικής ακαδημαϊκής καριέρας για την ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα της Ελλάδας του ’60. Η σκληρότερη δοκιμασία ήρθε με τη σύλληψη του Παπανδρέου από τη Χούντα των Συνταγματαρχών το 1967. Οι διώξεις και η μετέπειτα εξορία τους στη Σουηδία και τον Καναδά δε φάνηκαν να τη λύγισαν όμως· αντίθετα, σφυρηλάτησαν την πολιτική της ταυτότητα, φέρνοντάς την στην πρώτη γραμμή του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ) για την πτώση της δικτατορίας.
Η «ξένη» που αφύπνισε την ελληνική ύπαιθρο
Με την επιστροφή στην Ελλάδα μετά το 1974, η προσαρμογή σε μια βαθιά πατριαρχική και συντηρητική κοινωνία αποτέλεσε τεράστια πρόκληση. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, ωστόσο, αρνήθηκε πεισματικά να περιοριστεί στον εθιμοτυπικό, διακοσμητικό ρόλο της συζύγου του ισχυρού πολιτικού ηγέτη. Φέρνοντας μαζί της τον αέρα των κινημάτων χειραφέτησης της Δύσης, ανέλαβε δράση.
Υπήρξε η κινητήριος δύναμη πίσω από την ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ). Δεν έμεινε όμως στα αστικά σαλόνια της Αθήνας. Αντίθετα, «όργωσε» κυριολεκτικά την ελληνική επαρχία. Ταξίδεψε στα πιο απομακρυσμένα χωριά, μπήκε στα καφενεία και στα σπίτια, και μίλησε απευθείας στις αγρότισσες, τις νοικοκυρές και τις εργάτριες. Τις ενθάρρυνε να οργανωθούν, να διεκδικήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία και να αμφισβητήσουν τα στερεότυπα που τις ήθελαν αυστηρά υποταγμένες στους άνδρες της οικογένειας. Για χιλιάδες γυναίκες στην ελληνική περιφέρεια, η ΕΓΕ υπήρξε ο πρώτος χώρος πολιτικής και κοινωνικής έκφρασης που γνώρισαν ποτέ.
Το Οικογενειακό Δίκαιο του 1983: Η οριστική ρήξη με το παρελθόν
Η μεγαλύτερη, ίσως, πολιτική παρακαταθήκη της Μαργαρίτας Παπανδρέου είναι η καθοριστική της επιρροή στις νομοθετικές αλλαγές που εκσυγχρόνισαν το ελληνικό κράτος. Με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1981, η ίδια και το φεμινιστικό κίνημα άσκησαν τεράστια και επίμονη πίεση στην κυβέρνηση –ακόμη και στον ίδιο της τον σύζυγο– προκειμένου να ψηφιστούν ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, παρά τις σφοδρές αντιδράσεις συντηρητικών και εκκλησιαστικών κύκλων.
Το αποτέλεσμα αυτών των αγώνων κορυφώθηκε με την ιστορική αναθεώρηση του Οικογενειακού Δικαίου το 1983. Οι αλλαγές ήταν πραγματικά τεκτονικές για τα ελληνικά δεδομένα:
- Καταργήθηκε ο αναχρονιστικός και υποτιμητικός θεσμός της προίκας.
- Θεσμοθετήθηκε επιτέλους ο πολιτικός γάμος.
- Αποποινικοποιήθηκε η μοιχεία.
- Οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα να διατηρούν το πατρικό τους επώνυμο μετά τον γάμο.
- Καταργήθηκε νομικά η έννοια του άνδρα ως αποκλειστικού «αρχηγού της οικογένειας», θεσπίζοντας την απόλυτη ισότητα των δύο συζύγων στη λήψη αποφάσεων και την ανατροφή των παιδιών.
Ακόμη και όταν, χρόνια αργότερα, ο γάμος της με τον Ανδρέα Παπανδρέου έληξε μέσα από μια επώδυνη και πρωτοφανή σε δημοσιότητα ρήξη, η Μαργαρίτα Παπανδρέου διατήρησε την αξιοπρέπειά της και την βαθιά αγάπη της για την Ελλάδα, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ.
