Στον ΟΗΕ το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο – Η παρέμβαση της Ελλάδας και το «κέρδος» της Άγκυρας

• Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Η Ελλάδα έθεσε το ζήτημα της επικύρωσης του μνημονίου του 2019 στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. 
• Αγλαΐα Μπαλτά: Η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ επισήμανε τους κινδύνους για την Ανατολική Μεσόγειο. 
• Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας: Η Αθήνα υπογράμμισε ότι οι μονομερείς αποφάσεις δεν μπορούν να μεταβάλλουν τις προβλέψεις του διεθνούς δικαίου. 
• Ανατολική Μεσόγειος: Η Ελλάδα προειδοποίησε για τις επιπτώσεις στην περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια. 
• Ελλάδα – Λιβύη: Η ελληνική πλευρά επανέλαβε τη στήριξή της στον διάλογο και στις συνομιλίες για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. 
• Σταθερότητα στη Λιβύη: Η Αθήνα τάχθηκε υπέρ της ενοποίησης των λιβυκών θεσμών και του τερματισμού των ξένων παρεμβάσεων.

Το θέμα της επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από το κοινοβούλιο της Ανατολικής Λιβύης έθεσε στα κράτη-μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, πρέσβυς Αγλαΐα Μπαλτά, κατόπιν εντολής του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, κατά τις κεκλεισμένων των θυρών διαβουλεύσεις.

Η κ. Μπαλτά, η οποία παρενέβη υπό την εθνική της ιδιότητα, καθώς η Ελλάδα ασκεί αυτόν τον μήνα την προεδρία του Συμβουλίου, επισήμανε τους κινδύνους που ενέχει για τη σταθερότητα και την ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο η απόφαση του κοινοβουλίου της Ανατολικής Λιβύης.

Πρόκειται για την πρώτη συζήτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Μέχρι σήμερα, οι θέσεις των εμπλεκόμενων πλευρών είχαν γνωστοποιηθεί στον ΟΗΕ μέσω επίσημων επιστολών και χαρτών. Αντιδράσεις και σχετική αλληλογραφία είχαν υπάρξει επίσης από χώρες της περιοχής, όπως η Κύπρος, η Αίγυπτος και η Ιταλία.

Σημειώνεται ότι η Γαλλία, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας, έχει χαρακτηρίσει άκυρο το εν λόγω μνημόνιο από το 2020.

Σύμφωνα με πληροφορίες, η Ελληνίδα Μόνιμη Αντιπρόσωπος τόνισε ότι η γεωγραφία δεν αλλάζει και ότι το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν μπορεί να επαναδιατυπώνεται μέσω μονομερών αποφάσεων.

Η ελληνική πλευρά υπογράμμισε ότι έχει προσεγγίσει τις λιβυκές αρχές με καλή πίστη και έχει εμπλακεί σε συνομιλίες για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης.

Παράλληλα, η κ. Μπαλτά επανέλαβε τη διαχρονική θέση της Ελλάδας, την οποία έχει διατυπώσει και κατά τη διετή συμμετοχή της στο Συμβούλιο Ασφαλείας, υπέρ του τερματισμού των ξένων παρεμβάσεων στη Λιβύη. Επισήμανε ότι η χώρα δεν πρέπει να αποτελεί πεδίο αντιπαράθεσης γεωπολιτικών ανταγωνισμών.

Η Ελλάδα επαναβεβαίωσε τη στήριξή της στην ενοποίηση των λιβυκών θεσμών και στην προώθηση της πολιτικής διαδικασίας. Η Μόνιμη Αντιπρόσωπος υπογράμμισε, ωστόσο, ότι οι στόχοι αυτοί δεν μπορούν να επιδιώκονται εις βάρος της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων τρίτων χωρών, ούτε η σταθερότητα της Λιβύης να επιτυγχάνεται προκαλώντας αστάθεια εκτός των συνόρων της. 

Τι κατάφερε η Τουρκία 

Η ομόφωνη έγκριση, στις 20 Οκτωβρίου, από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης της συμφωνίας οριοθέτησης θαλάσσιων περιοχών που υπεγράφη με την Τουρκία το 2019 αποτελεί σημαντικό σημείο καμπής όχι μόνο για τις σχέσεις Τουρκίας–Λιβύης, αλλά και για τις πολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η σημασία αυτής της απόφασης δεν περιορίζεται στο γεγονός ότι μια συμφωνία που υπεγράφη πριν από επτά χρόνια εγκρίθηκε από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης.

Το ίδιο κοινοβούλιο είχε απορρίψει τη συμφωνία το 2020 και είχε αποφασίσει να διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Τουρκία. Σήμερα, ωστόσο, αναθεωρεί και τις δύο προηγούμενες αποφάσεις του.

Η συγκεκριμένη πολιτική οντότητα, η οποία μέχρι πριν από λίγα χρόνια συγκαταλεγόταν στους σφοδρότερους αντιπάλους της Τουρκίας στη Λιβύη, αποδέχεται πλέον μια συμφωνία που αποτελεί θεμέλιο της πολιτικής της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen, ανακοίνωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν αναγνωρίζει την απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου, εκφράζοντας παράλληλα την αλληλεγγύη της προς την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία.

Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να ερμηνευθεί και ως ένδειξη ότι περιορίζονται οι φιλοδοξίες της Τουρκίας να ενταχθεί στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής βιομηχανικής παραγωγής («Made in Europe»).

Ωστόσο, οι σχετικές προοπτικές είχαν ήδη περιοριστεί σημαντικά με την απόφαση για την αυτοκινητοβιομηχανία. Άκαρπες αποδείχθηκαν και οι έντονες διπλωματικές προσπάθειες της Ελλάδας να αποτρέψει αυτή την εξέλιξη.

Επομένως, η αντιμετώπιση του γεγονότος αποκλειστικά ως μιας εξέλιξης στις σχέσεις Τουρκίας–Λιβύης θα ήταν ανεπαρκής.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πώς η Τουρκία αξιοποίησε αυτή την εξέλιξη στο πλαίσιο των ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν βασικούς παράγοντες, καθώς και το τι πρόκειται να ακολουθήσει.  Η Ελλάδα υποστηρίζει εδώ και χρόνια ότι η συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης παραβιάζει το διεθνές δίκαιο.

Η Αθήνα εξακολουθεί να διατηρεί αυτή τη θέση και, μετά την τελευταία απόφαση, επανέλαβε ότι η συμφωνία δεν έχει νομική ισχύ.

Ωστόσο, το πρόβλημα για την Ελλάδα δεν εντοπιζόταν τόσο στα νομικά της επιχειρήματα όσο στις πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό της Λιβύης.

Η Άγκυρα, η οποία είχε βρεθεί σε στρατιωτική αντιπαράθεση με τις δυνάμεις της ανατολικής Λιβύης το 2019 και το 2020, εργάστηκε συστηματικά τα τελευταία χρόνια για την ανάπτυξη σχέσεων μαζί τους.

Διατηρώντας την παρουσία της στην Τρίπολη, άνοιξε παράλληλα έναν νέο δίαυλο επικοινωνίας με τη Βεγγάζη.

Οι επαφές του επικεφαλής της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών της Τουρκίας, Ibrahim Kalin, η διπλωματική δραστηριότητα του υπουργού Εξωτερικών Hakan Fidan και οι σχέσεις που αναπτύχθηκαν με την οικογένεια Haftar αποτέλεσαν βασικά στοιχεία αυτού του μετασχηματισμού.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Kalin βρισκόταν στη Λιβύη την ημέρα της υπογραφής της συμφωνίας.

Με αυτόν τον τρόπο, η Τουρκία μετατράπηκε από υποστηρικτής της μίας πλευράς στη Λιβύη σε έναν παράγοντα που είναι πλέον σε θέση να συνεργάζεται και με τα δύο βασικά κέντρα εξουσίας της χώρας. Αυτή ακριβώς η μεταβολή ήταν που δεν κατάφερε να αποτρέψει η Ελλάδα.

Ενώ η Αθήνα αντιτάχθηκε στη συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης, επιδίωξε παράλληλα να οικοδομήσει στενές σχέσεις με παράγοντες της ανατολικής Λιβύης. Η Άγκυρα, ωστόσο, προσέφερε στους ίδιους παράγοντες ένα ευρύ πλέγμα συνεργασίας, που περιλάμβανε την ασφάλεια, την ενέργεια, το εμπόριο και τις πολιτικές σχέσεις.

Για τη λιβυκή πλευρά, η αξία της συνεργασίας με την Τουρκία ξεπέρασε, επομένως, το στενό ζήτημα της οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών.

Η πρόσφατη απόφαση αποτελεί απόρροια αυτής ακριβώς της εξέλιξης. Το σημαντικότερο είναι ότι το ζήτημα των σχέσεων Τουρκίας–Λιβύης δεν περιορίζεται πλέον σε μια διαμάχη για τα θαλάσσια σύνορα.

Ενδεικτικά, τον Φεβρουάριο, ενώ ο Πρόεδρος της Τουρκίας, Recep Tayyip Erdoğan, και ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, συζητούσαν στην Άγκυρα για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, έγινε γνωστό ότι η TPAO (Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίου) είχε εξασφαλίσει νέα δικαιώματα πετρελαϊκής εξερεύνησης στη Λιβύη.

Η διαμάχη, η οποία το 2019 περιστρεφόταν κυρίως γύρω από χάρτες και νομικά επιχειρήματα, διαμορφώνεται πλέον όλο και περισσότερο μέσα από ενεργειακές επενδύσεις, σεισμικές έρευνες και έργα υποδομών.

Ανάλογη εξέλιξη παρατηρείται και με την επανέναρξη των ερευνών για το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου, ένα σχεδιαζόμενο υποθαλάσσιο καλώδιο, προϋπολογισμού 1,9 δισ. ευρώ, το οποίο υποστηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και αποσκοπεί στη σύνδεση των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ.

Η Τουρκία υποστηρίζει ότι τμήματα της προτεινόμενης διαδρομής διέρχονται από την υφαλοκρηπίδα της και ότι οι σχετικές μελέτες απαιτούν συντονισμό με την Άγκυρα. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, απορρίπτει την άποψη ότι η Τουρκία διαθέτει τέτοια αρμοδιότητα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν σθεναρά το έργο. Επομένως, η επόμενη αντιπαράθεση δεν θα περιοριστεί αποκλειστικά στις σχέσεις Τουρκίας–Ελλάδας. Η Κύπρος, το Ισραήλ, οι ΗΠΑ και η ΕΕ θα διαδραματίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο σε αυτή την εξίσωση.

Σύμφωνα με τον Τούρκο αναλυτή και δημοσιογράφο Murat Yetkin, το σημαντικότερο επίτευγμα της Τουρκίας μέχρι σήμερα δεν είναι ότι κατάφερε να απομακρύνει τους αντιπάλους της από την Ανατολική Μεσόγειο. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι, ούτως ή άλλως, ανέφικτο.

Το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν μόνιμους παράγοντες στην περιοχή, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εξακολουθήσουν να ασκούν επιρροή στα ενεργειακά έργα και στις πρωτοβουλίες ασφάλειας.

Η Άγκυρα έχει επιτύχει κάτι διαφορετικό: καθιστά ολοένα δυσκολότερη και δαπανηρότερη την προσπάθεια διαμόρφωσης μιας νέας τάξης πραγμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο που θα την αποκλείει.

Η Λιβύη είναι καθοριστικής σημασίας σε αυτή την προσπάθεια, καθώς μία από τις σημαντικότερες πολιτικές αντιρρήσεις που είχαν διατυπωθεί για τη συμφωνία του 2019 προερχόταν από την ανατολική Λιβύη.

Σήμερα, το ίδιο κοινοβούλιο εγκρίνει ομόφωνα τη συμφωνία. Η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί τις νομικές αντιρρήσεις της Ελλάδας, αποδυναμώνει όμως ένα σημαντικό πολιτικό έρεισμα της Αθήνας στο εσωτερικό της Λιβύης. Παράλληλα, οι σχέσεις Τουρκίας–Λιβύης έχουν πλέον υπερβεί το πλαίσιο της απλής διατήρησης της συμφωνίας.

Τα ενεργειακά κοιτάσματα, οι πετρελαϊκές έρευνες και οι σχέσεις στον τομέα της ασφάλειας συνθέτουν σταδιακά ένα ευρύτερο δίκτυο αλληλεξαρτήσεων και κοινών συμφερόντων γύρω από τη συμφωνία οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών. Από εδώ και πέρα, τα πράγματα αναμένεται να γίνουν δυσκολότερα.

Οι ενεργειακές δραστηριότητες νότια της Κρήτης, το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου και οι νέες σεισμικές έρευνες ενδέχεται να αναζωπυρώσουν τις εντάσεις μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας.

Εξίσου σημαντική θα είναι και η στάση που θα επιλέξει να τηρήσει το Ισραήλ μέσα σε αυτή τη σύνθετη γεωπολιτική εξίσωση. Ωστόσο, η σημερινή κατάσταση διαφέρει αισθητά από εκείνη του 2019.

Τότε, ακόμη και το πολιτικό μέλλον της συμφωνίας Τουρκίας–Λιβύης στο εσωτερικό της Λιβύης παρέμενε αβέβαιο. Επτά χρόνια αργότερα, ακόμη και η λιβυκή πλευρά που είχε αντιταχθεί σθεναρά στη συμφωνία φαίνεται πλέον να τη στηρίζει.

Κατά συνέπεια, η απόφαση της 20ής Οκτωβρίου δεν αποτελεί απλώς μια καθυστερημένη επικύρωση μιας παλαιότερης συμφωνίας. Συνιστά ένδειξη ότι η στρατηγική της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο αρχίζει να αποδίδει καρπούς.

Η επόμενη μεγάλη πρόκληση για την Άγκυρα θα είναι να μετατρέψει αυτό το πολιτικό πλεονέκτημα σε σταθερά και μακροπρόθεσμα οφέλη στους τομείς της ενέργειας, του εμπορίου και της διπλωματίας, καταλήγει ο Murat Yetkin. 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• 40 UNDER 40 2026: Όλοι οι νέοι επιχειρηματίες που ξεχώρισαν φέτος
• Ανακαίνιση Κατοικίας: Πώς το μέτρο στοχεύει στη μείωση των ενοικίων – Ποιες εργασίες καλύπτονται
• Μπορεί η Ελλάδα να γίνει Γαλλία;
• DBRS: Γιατί ξεχωρίζουν θετικά οι ελληνικές τράπεζες έναντι των ευρωπαϊκών