Αρχαιολογικό εύρημα-σοκ στην Αίγυπτο: Μούμια με «σφραγισμένο» πακέτο της Ιλιάδας του Ομήρου
- Ισπανοί αρχαιολόγοι ανέσκαψαν στην Άνω Νεκρόπολη της Οξυρύγχου 20 σφραγισμένα πακέτα παπύρων τοποθετημένα πάνω σε μούμιες της ελληνορωμαϊκής περιόδου (1ος–2ος αιώνας μ.Χ.).
- Αντί για νομικά έγγραφα ή διαθήκες, ένα από τα σφραγισμένα δέματα περιείχε αποσπάσματα από τον «Κατάλογο των Πλοίων» της ομηρικής Ιλιάδας.
- Οι ειδικοί αποκλείουν την περίπτωση της χρήσης του παπύρου ως απλού υλικού γεμίσματος (cartonnage), κάνοντας λόγο για μια πρωτοφανή τελετουργική πρακτική μεταθανάτιας προστασίας.
Μια εξαιρετικά σπάνια και ανατρεπτική ανακάλυψη, που ρίχνει νέο φως στη χρήση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και των ομηρικών επών στην ελληνορωμαϊκή Αίγυπτο, ανακοίνωσε το Αιγυπτιακό Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων. Κατά τη διάρκεια ανασκαφών στην ιστορική τοποθεσία της Οξυρύγχου, η αρχαιολογική αποστολή έφερε στο φως μια μούμια η οποία έφερε στο πάνω μέρος του σώματός της ένα σφραγισμένο πακέτο παπύρων με στίχους από την Ιλιάδα του Ομήρου.
Η ανακάλυψη αυτή αλλάζει τα δεδομένα γύρω από τις ταφικές πρακτικές της περιόδου, καθώς είναι η πρώτη φορά που ένα λογοτεχνικό κείμενο τέτοιας εμβέλειας εντοπίζεται σφραγισμένο με πηλό και τοποθετημένο ως τελετουργικό αντικείμενο πάνω σε νεκρό.
Οξύρυγχος: Το αρχαίο εμπορικό hub και η «Μέκκα» των παπύρων
Η πόλη της Οξυρύγχου (περίπου 118 μίλια νότια του Καΐρου) πήρε το όνομά της από το ιερό ψάρι του Νείλου και αποτέλεσε κομβικό σημείο κατά την αρχαιότητα. Μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Μέγα Αλέξανδρο το 332 π.Χ., η πόλη αναπτύχθηκε ραγδαία με την εγκατάσταση Ελλήνων αποίκων, εξελισσόμενη σε ένα κρίσιμο εμπορικό και διαμετακομιστικό κέντρο που συνέδεε τη Μεσόγειο με τις οάσεις της Δυτικής Ερήμου.
Η περιοχή είναι παγκοσμίως γνωστή στην αρχαιολογική κοινότητα, καθώς έχει αποδώσει τη μεγαλύτερη συλλογή αρχαίων παπύρων στον κόσμο. Μέχρι σήμερα, οι πάπυροι της Οξυρύγχου έχουν αποκαλύψει:
- Οικονομικά και Διοικητικά metrics: Συμβόλαια, φορολογικές καταγραφές και ιδιωτικές επιστολές.
- Χαμένα αριστουργήματα: Αποσπάσματα από αρχαίες ελληνικές κωμωδίες του Μενάνδρου, τραγωδίες και φιλοσοφικές πραγματείες.
- Ομηρικά Έπη: Περισσότερα από 800 αποσπάσματα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας έχουν βρεθεί στα σκουπίδια της αρχαίας πόλης ή ανακυκλωμένα ως υλικό για τη δημιουργία της θήκης των μουμιών (cartonnage).
Το μυστήριο του σφραγισμένου παπύρου
Η πρόσφατη ανακάλυψη από την Ισπανική Αρχαιολογική Αποστολή (Oxyrhynchus Archaeological Mission) εισάγει ένα εντελώς νέο πλαίσιο. Στην Άνω Νεκρόπολη εντοπίστηκαν 20 πακέτα παπύρων, προσεκτικά διπλωμένα και σφραγισμένα με πηλό που έφερε ιερογλυφικά σύμβολα των ταριχευτών, τοποθετημένα πάνω στα σώματα των μουμιών.
«Οι σφραγίδες προορίζονταν αποκλειστικά για επίσημα έγγραφα, όπως διαθήκες, συμβόλαια και επιστολές, ως δικλείδα ασφαλείας ενάντια σε παραποιήσεις», εξηγεί η Serena Perrone, φιλόλογος στο Πανεπιστήμιο της Γένοβας. «Δεν γνωρίζουμε κανέναν άλλο λογοτεχνικό πάπυρο που να φέρει σφραγίδες».
Ο «Κατάλογος των Πλοίων» ως μεταθανάτιο φυλακτό
Ο Ignasi Adiego, φιλόλογος από το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και μέλος της ερευνητικής ομάδας, κατάφερε να ταυτοποιήσει τα εξαιρετικά μικρά και αποσπασματικά κομμάτια του συγκεκριμένου παπύρου. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: το κείμενο ανήκε αναμφίβολα στην Ιλιάδα και συγκεκριμένα στη ραψωδία Β’, στον περίφημο «Κατάλογο των Πλοίων» (Catalogue of Ships).
Γιατί ο Κατάλογος των Πλοίων; Αν και για τον σύγχρονο αναγνώστη η συγκεκριμένη ενότητα μοιάζει με μια απλή, επαναλαμβανόμενη λίστα ονομάτων και ναυτικών δυνάμεων, για τους αρχαίους Έλληνες είχε τεράστια αξία. Ήταν το τμήμα εκείνο που συνέδεε τον ελληνικό κόσμο με μια κοινή μυθική καταγωγή και μια ενιαία πολιτισμική ταυτότητα.
Μια νέα τελετουργική πρακτική (Protective Ritual)
Η τοποθέτηση του παπύρου πάνω από τη μούμια και όχι στο εσωτερικό της ως υλικό γεμίσματος, αποδεικνύει ότι δεν επρόκειτο για «άχρηστο χαρτί» (scrap papyrus). Οι ερευνητές εικάζουν ότι πρόκειται για μια νεοφανή μορφή προστατευτικής τελετουργικής πρακτικής.
Αν και υπάρχουν ιστορικές αναφορές για τη χρήση ομηρικών στίχων ως ξορκιών ή θεραπευτικών ιάσεων, αυτές αφορούσαν μεμονωμένες γραμμές. Η σφράγιση και η ταφή ενός ολόκληρου εκτενούς αποσπάσματος υποδηλώνει ότι το ίδιο το αντικείμενο λειτουργούσε ως ένα ισχυρό πνευματικό «διαβατήριο» ή μαγικό φυλακτό για το ασφαλές ταξίδι του νεκρού στον κάτω κόσμο, επιβεβαιώνοντας ότι ο Όμηρος αποτελούσε το θεμέλιο της ταυτότητάς τους, ακόμη και μετά θάνατον.
