Η ύστατη προσπάθεια του Αντόνιο Γκουτέρες για το Κυπριακό

Μετά από δεκαέξι χρόνια απουσίας Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ από την Κύπρο, ο Αντόνιο Γκουτέρες φτάνει σήμερα στη Λευκωσία για ύστατη για τον ίδιο προσπάθεια να επαναφέρει το Κυπριακό σε τροχιά πραγματικής διαπραγμάτευσης μετά την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας τα ξημερώματα της 7ης Ιουλίου 2017.

Η επίσκεψή του κ. Γκουτέρες, από τις 27 μέχρι τις 29 Ιουλίου αποτελεί την κορύφωση μιας νέας πρωτοβουλίας των Ηνωμένων Εθνών, η οποία ξεκίνησε μετά την άτυπη διευρυμένη συνάντηση για το Κυπριακό στη Γενεύη τον περασμένο Μάρτιο και συνεχίστηκε με τις διαδοχικές επαφές της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα, Μαρίας Άνχελα Ολγκίν, στην Κύπρο, την Ελλάδα, την Τουρκία, τη Βρετανία και τις Βρυξέλλες, διερευνώντας κατά πόσο υπάρχουν πλέον οι πολιτικές προϋποθέσεις για την επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων.

Κατά την παρουσία του στο νησί, ο κ. Γκουτέρες θα πραγματοποιήσει χωριστές συναντήσεις με τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκο Χριστοδουλίδη, και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, ενώ στις 29 Ιουλίου αναμένεται να πραγματοποιηθεί κοινή συνάντηση στην κατοικία του Ειδικού Αντιπροσώπου του ΟΗΕ, εντός της νεκρής ζώνης, στον χώρο του παλαιού αεροδρομίου Λευκωσίας.

Μιλώντας στην DW o Κυβερνητικός Εκπρόσωπος Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης δήλωσε πως η επίσκεψη «επιβεβαιώνει ότι η πρωτοβουλία που ανέλαβε προσωπικά παραμένει ενεργή ενώ εκπέμπει και μήνυμα προσωπικής προσήλωσης» Η επίσκεψη σημείωσε ο Εκπρόσωπος θα αποτελέσει την ευκαιρία να αποτιμηθούν τα μέχρι σήμερα δεδομένα και να ακούσουμε τις σκέψεις του Γενικού Γραμματέα για τη συνέχεια της διαδικασίας και τα επόμενα βήματα».

Μετά από 16 χρόνια

Η τελευταία φορά που Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών επισκέφθηκε την Κύπρο ήταν το 2010, όταν ο Μπαν Κι-μουν επιχείρησε να δώσει πολιτική ώθηση στις τότε διαπραγματεύσεις μεταξύ του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Δημήτρη Χριστόφια και του Τουρκοκύπριου ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ. Οι δύο ηγέτες, προερχόμενοι από πολιτικές δυνάμεις της Αριστεράς που υποστήριζαν τη λύση της Διζωνικής, Δικοινοτικής Ομοσπονδίας, θεωρούνταν ότι διέθεταν την πολιτική βούληση να επιδιώξουν μια συνολική συμφωνία.

Ωστόσο, λίγους μήνες αργότερα, η ήττα του Μεχμέτ Αλί Ταλάτ στις «προεδρικές εκλογές» στα κατεχόμενα από τον Ντερβίς Έρογλου, σε συνδυασμό με τις σημαντικές εκκρεμότητες που παρέμεναν στα βασικά κεφάλαια των διαπραγματεύσεων, ανέκοψαν τη δυναμική που είχε αναπτυχθεί εκείνη την περίοδο. Είχαν προηγηθεί οι επανειλημμένες επισκέψεις του Κόφι Ανάν την περίοδο 2002-2004, όταν τα Ηνωμένα Έθνη ανέλαβαν την πιο εντατική έως σήμερα προσπάθεια συνολικής διευθέτησης του Κυπριακού.

Ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ ενεπλάκη προσωπικά στη διαπραγματευτική διαδικασία. Παρουσίασε διαδοχικές αναθεωρημένες εκδοχές του σχεδίου λύσης που έμεινε γνωστό ως «Σχέδιο Ανάν». Η πρωτοβουλία κορυφώθηκε τον Απρίλιο του 2004 με τα ταυτόχρονα δημοψηφίσματα στις δύο κοινότητες, κατά τα οποία το σχέδιο λύσης εγκρίθηκε από την πλειονότητα των Τουρκοκυπρίων, αλλά απορρίφθηκε από το 75,8% των Ελληνοκυπρίων.

Προς νέο σχέδιο ειρήνευσης;

Η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες πραγματοποιείται εν μέσω δημοσιευμάτων περί επεξεργασίας ενός νέου σχεδίου λύσης για το Κυπριακό από τα Ηνωμένα Έθνη. Ενδεικτικό είναι δημοσίευμα της βρετανικής Independent στις 12 Ιουλίου, σύμφωνα με το οποίο η προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, επεξεργάζεται ένα νέο πλαίσιο διευθέτησης του Κυπριακού προβλήματος.

Κατά την εφημερίδα, το προτεινόμενο μοντέλο διατηρεί τη μορφή της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, της συμφωνημένης βάσης επίλυσης του Κυπριακού, όπως αυτή καθορίζεται από τα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, προβλέπει όμως σημαντικά μεγαλύτερη αυτονομία για τα δύο συνιστώντα κρατίδια και περιορισμένες αρμοδιότητες για την ομοσπονδιακή κυβέρνηση.

Το δημοσίευμα αναφέρει ακόμη ότι, ως αντάλλαγμα για τη διευρυμένη αυτονομία, η τουρκοκυπριακή πλευρά θα κληθεί να αποδεχθεί εδαφικές αναπροσαρμογές, συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής της περίκλειστης πόλης της Αμμοχώστου και της Μόρφου. Παράλληλα, εξετάζονται νέες ρυθμίσεις για το σύστημα εγγυήσεων, οι οποίες θα επιτρέπουν την παρουσία ελληνικών και τουρκικών στρατευμάτων στο νησί, τα οποία όμως, σε αντίθεση με σήμερα, θα τελούν υπό νατοϊκή διοίκηση. Σύμφωνα με την Independent, στόχος του υπό επεξεργασία σχεδίου είναι να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ της ελληνοκυπριακής επιδίωξης για ομοσπονδιακή λύση και της τουρκικής θέσης υπέρ λύσης δύο κρατών.

Τα Ηνωμένα Έθνη δεν έχουν επιβεβαιώσει ούτε διαψεύσει τις πληροφορίες. Ερωτηθείς σχετικά, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι «δεν ισχύουν όλα όσα αναφέρει το δημοσίευμα», εκφράζοντας, ωστόσο, την εκτίμηση ότι το επόμενο διάστημα αναμένονται περαιτέρω εξελίξεις.

Πρώτος στόχος η νέα πενταμερής

Παρά τις προσδοκίες που δημιουργεί η επίσκεψη, ο άμεσος στόχος του Αντόνιο Γκουτέρες δεν είναι η συζήτηση οποιοδήποτε προσχεδίου λύσης του Κυπριακού. Διπλωματικές πηγές που μίλησαν στην DW  θεωρούν ως πιθανότερο αποτέλεσμα των επαφών στη Λευκωσία την ανακοίνωση μιας νέας άτυπης διευρυμένης συνάντησης με τη συμμετοχή των ηγετών των δύο κοινοτήτων της Κύπρου, και των τριών χωρών που έχουν τον ρόλο των εγγυητριών δυνάμεων βάσει των συμφωνιών του 1960, της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Βρετανίας και των Ηνωμένων Εθνών.

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές μια τέτοια συνάντηση θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί στις αρχές Σεπτεμβρίου και σε αντίθεση με προηγούμενες άτυπες συναντήσεις, η Γραμματεία του ΟΗΕ φέρεται να επιδιώκει αυτή τη φορά μια πιο συγκεκριμένη διαδικασία, με σαφέστερη ακολουθία βημάτων και περιορισμένο χρονικό ορίζοντα.

Ευνοϊκότερο περιβάλλον

Παρά το γεγονός ότι η προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ να επαναφέρει σε τροχιά διαπραγμάτευσης το εδώ και δεκαετίες άλυτο Κυπριακό Πρόβλημα συνδέεται και με το τέλος της δεύτερης θητείας του τον Δεκέμβριο του 2026, η νέα κινητικότητα δεν οφείλεται μόνο στο στενό χρονικό περιθώριο που έχει στη διάθεσή του.

Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι, για πρώτη φορά μετά από αρκετά χρόνια, διαμορφώνεται ένα ευνοϊκότερο πολιτικό περιβάλλον για την επανέναρξη του διαλόγου. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η εκλογή του Τουφάν Ερχιουρμάν στην ηγεσία της τουρκοκυπριακής κοινότητας τον Οκτώβριο του 2025.

Σε αντίθεση με τον προκάτοχό του Ερσίν Τατάρ, ο οποίος προωθούσε τη λύση δύο κρατών, ο Ερχιουρμάν έχει δηλώσει ότι είναι έτοιμος να επανέλθει σε συνομιλίες στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας. Η αλλαγή αυτή δεν συνεπάγεται μεταβολή της τουρκικής πολιτικής ούτε αίρει τις διαφωνίες σε κρίσιμα ζητήματα, όπως η ασφάλεια, οι εγγυήσεις, η πολιτική ισότητα και η παρουσία τουρκικών στρατευμάτων στο νησί. Δημιουργεί, ωστόσο, συνθήκες που επιτρέπουν στον ΟΗΕ να επιχειρήσει μια νέα προσπάθεια επανεκκίνησης της διαδικασίας.

Ενεργότερος ρόλος για την Ευρωπαϊκή Ένωση

Για τον Κυβερνητικό εκπρόσωπο Κωνσταντίνο Λετυμπιώτη η άφιξη Γκουτέρες σχετίζεται όμως και με «ένα ευρύτερο πλαίσιο ενισχυμένης διεθνούς κινητικότητας γύρω από το Κυπριακό». Μιλώντας στο DW ο κ. Λετυμπιώτης σημείωσε ότι η πρωτοβουλία του ΓΓ των Ηνωμένων Εθνών, η ενεργότερη εμπλοκή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο διορισμός του Εκτελεστικού Αντιπροέδρου κ. Φίτο ως Απεσταλμένου της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαμορφώνουν νέα δεδομένα.» Και πράγματι φαίνεται ότι σε αυτή την νέα προσπάθεια η ΕΕ επιδιώκει να αποκτήσει πιο ενεργό ρόλο.