Πόλεμος στο Ιράν: Έρχεται παγκόσμια οικονομική «πολυκρίση»; 

Περισσότερους από δυόμισι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, οι οικονομικές επιπτώσεις της σύγκρουσης εξακολουθούν να εξαπλώνονται παγκοσμίως. Εύλογα, το πλαίσιο για τον οικονομικό αντίκτυπο επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. 

Από το Στενό του Ορμούζ μεταφερόταν περίπου το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου, και το κλείσιμό του από τις αρχές Μαρτίου έχει προκαλέσει αυτό που ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας έχει χαρακτηρίσει ως τη μεγαλύτερη διαταραχή προσφοράς στην ιστορία. 

Η πρόσφατη Έκθεση Παγκόσμιων Οικονομικών Προοπτικών του ΔΝΤ διαμόρφωσε τρία σενάρια για την παγκόσμια ανάπτυξη, καθένα από τα οποία βασίζεται κυρίως στο μέγεθος και τη διάρκεια των αυξήσεων στις τιμές της ενέργειας. Η Goldman Sachs, ο ΟΟΣΑ και τα περισσότερα υπουργεία Οικονομικών έχουν ακολουθήσει την ίδια προσέγγιση.

Ωστόσο, αυτή η ανάλυση υστερεί κάπως, διότι δεν αποτυπώνει το εύρος των οικονομικών συστημάτων που συνδέει το Ορμούζ και τον τρόπο με τον οποίο η ταυτόχρονη διαταραχή τους περιορίζει τις επιλογές πολιτικής που έχουν στη διάθεσή τους οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες. 

Αντί να προκαλέσει ένα ενιαίο σοκ, ο πόλεμος στο Ιράν έχει προκαλέσει πολλαπλά, αλληλεπικαλυπτόμενα σοκ, μια οικονομική «πολυκρίση» της οποίας οι αλληλεπιδράσεις μειώνουν την ικανότητα των εργαλείων που χρησιμοποιούνται ώστε να υπάρξουν λύσεις. 

Αν και τα γεωπολιτικά επεισόδια που προκάλεσαν προηγούμενα πετρελαϊκά σοκ είχαν επίσης δημιουργήσει άλλες διαταραχές, συνήθως στις ναυτιλιακές και εμπορικές ροές, το συγκεκριμένο γεγονός υπερβαίνει κατά πολύ αυτά τα ιστορικά παραδείγματα ως προς τον τρόπο με τον οποίο εμπλέκει κρίσιμες παγκόσμιες εισροές και αλληλεπιδρά με προϋπάρχουσες προκλήσεις.

Ενώ το πετρέλαιο Brent και το WTI φαίνεται να αποτελούν το πρίσμα μέσα από το οποίο πολλοί αξιολογούν τον οικονομικό αντίκτυπο του πολέμου, άλλα εμπορεύματα λαμβάνουν λιγότερη προσοχή. Περίπου το 30% της παγκοσμίως εμπορεύσιμης ουρίας, του πιο ευρέως χρησιμοποιούμενου αζωτούχου λιπάσματος, διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ. Οι τιμές των λιπασμάτων έχουν αυξηθεί, απειλώντας τις αγροτικές αποδόσεις και προκαλώντας ανησυχίες μεταξύ αξιωματούχων του ΠΟΕ.

Σχεδόν το ένα τρίτο του υψηλής καθαρότητας ηλίου παγκοσμίως, το οποίο είναι ζωτικής σημασίας για την κατασκευή ημιαγωγών, προέρχεται από τον Περσικό Κόλπο. Η περιορισμένη πρόσβαση προκαλεί ανησυχίες σε κόμβους παραγωγής μικροτσίπ στην Ασία, με δυνητικά ευρείες επιπτώσεις στις αμφισβητούμενες παγκόσμιες αγορές τεχνολογίας. Οι διαταραχές στις αλυσίδες εφοδιασμού πετροχημικών ήδη οδηγούν σε σημαντικές αυξήσεις τιμών για χημικά και υλικά κρίσιμα για βιομηχανικές διεργασίες και συσκευασία.

 Αλυσιδωτή επιδείνωση

Αυτή η αλυσιδωτή επιδείνωση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη όταν οι εν λόγω διαταραχές αλληλεπιδρούν με πιέσεις που προϋπήρχαν του πολέμου. Οι δασμοί των ΗΠΑ, σε ισχύ από τα μέσα του 2025, έχουν ήδη αυξήσει το κόστος εισροών για τους Ευρωπαίους και Ασιάτες κατασκευαστές. Οι αμυντικές δαπάνες της Ευρώπης αυξάνονταν ήδη ως απάντηση στον πόλεμο στην Ουκρανία και στις ευρύτερες συμμαχικές δεσμεύσεις. Προηγούμενες κρίσεις των τελευταίων έξι ετών, η πανδημία COVID-19 και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, έχουν εξαντλήσει τις στρατηγικές προσαρμογής των επιχειρήσεων και έχουν οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα παγκόσμιου κρατικού χρέους.

Σε θεωρητικό επίπεδο, καθένα από αυτά τα προβλήματα θα μπορούσε να είναι διαχειρίσιμο με τους δικούς του όρους. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες άντεξαν το σοκ των δασμών, προσαρμόστηκαν σε υψηλότερους αμυντικούς προϋπολογισμούς και απορρόφησαν το αυξανόμενο κόστος δανεισμού έως το 2025. Υπό κανονικές συνθήκες, καθένα από αυτά τα σοκ θα αντιμετωπιζόταν με συμβατικές, δοκιμασμένες στρατηγικές. Η δυσκολία προκύπτει όταν ο Πόλεμος του Ιράν προσθέτει ένα οξύ σοκ ενέργειας και εμπορευμάτων πάνω στα άλλα τρία ταυτόχρονα, καθώς κάθε πίεση περιορίζει τις πολιτικές αντιδράσεις που κανονικά θα αντιμετώπιζαν τα υπόλοιπα.

Μια οικονομία που αντιμετωπίζει ένα σοκ στους όρους εμπορίου λόγω δασμών μπορεί να αντισταθμίσει την επίδραση αυξάνοντας τις εξαγωγές, αλλά το ενεργειακό σοκ αυξάνει το κόστος παραγωγής και διαβρώνει την ανταγωνιστικότητα. Μια οικονομία που απορροφά υψηλότερες αμυντικές δαπάνες μπορεί να αντισταθμίσει τη δημοσιονομική επιβάρυνση μέσω της ανάπτυξης, αλλά η ανάπτυξη αποδυναμώνεται υπό το συνδυασμένο βάρος του ενεργειακού κόστους και των εμπορικών τριβών. Μια οικονομία που χρειάζεται να επενδύσει σημαντικά στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ώστε να μειώσει τη δομική της εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα μπορεί να χρηματοδοτήσει αυτές τις επενδύσεις μέσω των κεφαλαιαγορών· ωστόσο, οι πιέσεις στα κεφάλαια αυξάνουν το κόστος μακροπρόθεσμου δανεισμού.

Οι κυβερνήσεις εισήλθαν σε αυτή την κρίση με σημαντικά μικρότερο δημοσιονομικό περιθώριο απ’ ό,τι σε προηγούμενα ενεργειακά σοκ. Οι λόγοι χρέους προς ΑΕΠ στις ανεπτυγμένες οικονομίες παραμένουν αυξημένοι από την περίοδο της πανδημίας, και τα υψηλότερα μακροπρόθεσμα επιτόκια καθιστούν ακριβότερη τη διατήρηση προγραμμάτων ανακούφισης που χρηματοδοτούνται με ελλείμματα. 

Στην Ευρώπη, οι επιδοτήσεις ενέργειας και οι αναστολές φόρων καυσίμων ανταγωνίζονται για δημοσιονομικό χώρο με τις πρόσφατα διευρυμένες αμυντικές δεσμεύσεις. Οι κεντρικές τράπεζες, εν τω μεταξύ, αντιμετωπίζουν μειωμένη ευελιξία πολιτικής. Η συμβατική απάντηση σε επιβράδυνση της παραγωγής και αύξηση της ανεργίας θα ήταν η μείωση των επιτοκίων, αλλά κάτι τέτοιο, όταν οι τιμές πετρελαίου και εμπορευμάτων αυξάνονται, κινδυνεύει να επιδεινώσει τις υπάρχουσες πληθωριστικές ανησυχίες.

Σε επίπεδο επιχειρήσεων, το πρόβλημα μετατρέπεται σε «κόπωση συσσώρευσης», καθώς εταιρείες που αναδιάρθρωσαν τις εφοδιαστικές τους αλυσίδες κατά την COVID-19 και ξανά μετά το ενεργειακό σοκ Ρωσίας–Ουκρανίας καλούνται να προσαρμοστούν για τρίτη φορά μέσα σε έξι χρόνια. Κάθε κύμα αναδιάρθρωσης καταναλώνει κεφάλαιο και διοικητική προσοχή που διαφορετικά θα κατευθυνόταν στην καινοτομία και τις επενδύσεις. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι μια παγκόσμια οικονομία στην οποία ο δημόσιος τομέας έχει λιγότερο περιθώριο δαπανών, οι νομισματικές αρχές έχουν λιγότερο περιθώριο χαλάρωσης και ο ιδιωτικός τομέας έχει μικρότερη ικανότητα προσαρμογής — όλα αυτά τη στιγμή που το σοκ απαιτεί και τα τρία ταυτόχρονα.

Η «φούσκα» της τεχνητής νοημοσύνης

Κοιτάζοντας προς το μέλλον, η «φούσκα» της τεχνητής νοημοσύνης, ένας σημαντικός παράγοντας της οικονομικής ανάπτυξης των ΗΠΑ τον τελευταίο χρόνο, δείχνει σημάδια ρωγμών. 

Εμφανίζονται ρωγμές στην παγκόσμια αγορά ιδιωτικής πίστωσης ύψους 3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Αυτά τα ζητήματα δεν σχετίζονται κυρίως με τον πόλεμο. Ωστόσο, μια υποχώρηση των παγκόσμιων επενδύσεων από τα κρατικά επενδυτικά ταμεία και επενδυτικά οχήματα των χωρών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC), εν μέσω αβεβαιότητας λόγω πολέμου, θα μπορούσε να τα επιδεινώσει. Σε κάθε περίπτωση, αυτά τα ζητήματα απαιτούν επίσης επιλογές πολιτικής διακυβέρνησης και ενέσεις κεφαλαίου, τα οποία και τα δύο θα είναι σε έλλειψη.

Η κλίμακα αυτών των αλληλεπιδραστικών επιδράσεων διαφέρει ανά περιοχή, επειδή τα σοκ στα εμπορεύματα είναι διαδοχικά και ασύμμετρα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ως μεγάλος παραγωγός ενέργειας με βαθύτερη δημοσιονομική ικανότητα και μικρότερη εξάρτηση από το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) του Κόλπου, αντιμετωπίζουν μια λιγότερο σοβαρή εκδοχή του σύνθετου προβλήματος. Η έκθεση της Ασίας είναι πιο οξεία. Πάνω από το 80% του LNG που διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ κατευθύνεται σε ασιατικές αγορές, και αρκετές οικονομίες της Νοτιοανατολικής Ασίας έχουν ήδη ξεκινήσει δελτίο ενέργειας και εφαρμόσει έκτακτες εντολές εργασίας από το σπίτι.

Η Ευρώπη, φτωχή σε ενέργεια, στερείται εγχώριων πόρων όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά εξαρτάται λιγότερο από το εμπόριο του Περσικού Κόλπου σε σχέση με τα ασιατικά κράτη. Παρότι οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου έχουν ήδη αυξηθεί, η πρόσβασή της σε επεξεργασμένα πετρελαϊκά προϊόντα επηρεάζεται μόλις τώρα, καθώς οι προμηθευτές στρέφονται προς τις «πεινασμένες» ασιατικές αγορές και τα αποθέματα ασφαλείας μειώνονται. Οι ηγέτες της βιομηχανίας προειδοποιούν για περαιτέρω αυξήσεις τιμών λόγω προσφοράς τον Μάιο για τα μεσαία αποστάγματα, όπως το καύσιμο αεροσκαφών, το ντίζελ και την κηροζίνη, τα οποία είναι κρίσιμα για τις μεταφορές και τη βιομηχανική παραγωγή.

Η άνιση κατανομή έχει σημασία επειδή περιπλέκει τον διεθνή συντονισμό που απαιτεί η πολυκρίση. Τα κίνητρα για την επίλυση της διαταραχής στο Ορμούζ διαφέρουν σημαντικά ανάμεσα στην Ουάσινγκτον, η οποία μπορεί να ανεχθεί πιο εύκολα υψηλότερες τιμές πετρελαίου, και στο Τόκιο ή στο Νέου Δελχί, για τα οποία η διαταραχή συνιστά άμεση οικονομική έκτακτη ανάγκη.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ακόμη αμέτρητα εργαλεία που μπορούν να αξιοποιήσουν οι κυβερνήσεις για τη διαχείριση της τρέχουσας κατάστασης. Οι κεντρικές τράπεζες έχουν δεκαετίες εμπειρίας στην αντιμετώπιση σοκ προσφοράς. Οι διεθνείς οργανισμοί συντονίζονται ενεργά. Υπάρχουν στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, ακόμη κι αν δεν υπάρχουν για λιπάσματα ή ήλιο. Το ζήτημα είναι ότι τα εργαλεία αυτά σχεδιάστηκαν για έναν κόσμο στον οποίο οι οικονομικές διαταραχές εμφανίζονται σε διακριτές κατηγορίες, ενώ αυτός ο πόλεμος έχει δημιουργήσει μια κατάσταση στην οποία οι κατηγορίες αυτές αλληλεπικαλύπτονται, αλληλεπιδρούν και περιορίζουν την αποτελεσματικότητα των λύσεων η μία της άλλης.

Φυσικά, το Ορμούζ δεν είναι ο μόνος γεωγραφικός κόμβος μέσω του οποίου διέρχονται ταυτόχρονα πολλαπλά κρίσιμα οικονομικά συστήματα. Τα Στενά της Μαλάκκας, τα Στενά της Ταϊβάν και το συγκρότημα κατασκευής ημιαγωγών στο Χσιντσού αποτελούν επίσης παραδείγματα ακραίας συγκέντρωσης ποικίλων οικονομικών εξαρτήσεων σε μία μόνο τοποθεσία, γεγονός που τα καθιστά ευάλωτα σε γεωπολιτική διαταραχή. Ο πόλεμος στο Ιράν καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο διαδίδονται οι σύνθετοι κραδασμοί και γιατί τα τυπικά εργαλεία πολιτικής δυσκολεύονται να τους περιορίσουν. Το αν αυτό το «αρχείο» θα μελετηθεί πριν από το επόμενο τέτοιο γεγονός ή μόνο εκ των υστέρων μπορεί να καθορίσει πόσα από όσα βλέπουμε τώρα θα χρειαστεί να ξαναμάθουμε.