Πώς το Ορμούζ έγινε το ισχυρότερο όπλο του Ιράν

Η νέα σύγκρουση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν δεν περιστρέφεται πλέον πρωτίστως γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ, της ενεργειακής αρτηρίας από την οποία διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ροών πετρελαίου.

Η ασαφής προσωρινή συμφωνία του Ιουνίου επέτρεψε στις δύο πλευρές να υποστηρίζουν εντελώς διαφορετικές ερμηνείες για το ποιος καθορίζει τους όρους της ναυσιπλοΐας, μετατρέποντας το πέρασμα σε κεντρικό μέτωπο στρατιωτικής, οικονομικής και διπλωματικής πίεσης.

Το Μνημόνιο Κατανόησης που υπέγραψαν ΗΠΑ και Ιράν τον Ιούνιο περιλάμβανε 14 σημεία και προέβλεπε περίοδο 60 ημερών για διαπραγματεύσεις μιας ευρύτερης συμφωνίας.

Το κείμενο ανέβαλε για αργότερα αρκετά από τα πιο δύσκολα ζητήματα, μεταξύ των οποίων η τελική μορφή του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, η άρση των κυρώσεων και η ακριβής ακολουθία των βημάτων που θα έπρεπε να πραγματοποιήσει κάθε πλευρά.

Το κρίσιμο σημείο αφορούσε τα Στενά του Ορμούζ. Σύμφωνα με το κείμενο που δημοσιοποιήθηκε, το Ιράν δεσμευόταν να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων, χωρίς χρέωση, κατά την περίοδο των 60 ημερών.

Για την Ουάσιγκτον, η διάταξη σήμαινε πλήρη επαναφορά της ελεύθερης ναυσιπλοΐας σε όλες τις διεθνείς λωρίδες και εγκατάλειψη οποιασδήποτε προσπάθειας επιβολής τελών ή ελέγχου από την Τεχεράνη.

Το Ιράν, αντίθετα, ερμήνευσε τη διατύπωση ως έμμεση αναγνώριση ότι το ίδιο διαθέτει την αρμοδιότητα να οργανώνει τη διέλευση, αρκεί να μην εισπράττει χρήματα κατά την προσωρινή περίοδο.

Η διαφορά δεν ήταν απλώς λεκτική. Έθετε το θεμελιώδες ερώτημα εάν το Ορμούζ αποτελεί διεθνή θαλάσσια οδό ελεύθερης διέλευσης ή χώρο στον οποίο το Ιράν μπορεί να καθορίζει διαδρομές, προϋποθέσεις και κανόνες ασφαλείας.

Γιατί το Ιράν δεν υποχωρεί

Για την Τεχεράνη, ο έλεγχος των Στενών έχει εξελιχθεί σε κάτι πολύ περισσότερο από ένα διαπραγματευτικό χαρτί.

Αποτελεί μηχανισμό αποτροπής απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους περιφερειακούς συμμάχους τους, καθώς οποιαδήποτε σοβαρή διακοπή των ενεργειακών ροών μπορεί να προκαλέσει άμεση άνοδο στις διεθνείς τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Παράλληλα, αποτελεί πιθανή οικονομική σανίδα σωτηρίας. Εάν οι κυρώσεις παραμείνουν και τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία στο εξωτερικό εξακολουθήσουν να είναι δεσμευμένα, η δυνατότητα επιβολής κάποιου είδους ναυτιλιακής χρέωσης θα μπορούσε να δημιουργήσει έσοδα και να προσφέρει στην Τεχεράνη ένα νέο μέσο πίεσης.

Οι Φρουροί της Επανάστασης αντιμετωπίζουν πλέον το πέρασμα ως αδιαπραγμάτευτη κόκκινη γραμμή. Το Ιράν επιμένει ότι τα εμπορικά πλοία πρέπει να ακολουθούν διαδρομές που καθορίζει το ίδιο και απορρίπτει τη δυνατότητα των ΗΠΑ να οργανώνουν ή να συνοδεύουν εναλλακτικές διελεύσεις.

Η στάση αυτή ενισχύθηκε από την πεποίθηση της ιρανικής ηγεσίας ότι οι αμερικανικές δεσμεύσεις δεν είναι αξιόπιστες, ιδιαίτερα έπειτα από την επαναφορά του ναυτικού αποκλεισμού και τα νέα στρατιωτικά πλήγματα.

Το πυρηνικό πρόγραμμα μένει χωρίς λύση

Η συγκέντρωση της πολιτικής και στρατιωτικής προσοχής στο Ορμούζ έχει παραμερίσει το ζήτημα που υποτίθεται ότι θα βρισκόταν στον πυρήνα των διαπραγματεύσεων: το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Η προσωρινή συμφωνία άφηνε για τη δεύτερη φάση τις αποφάσεις σχετικά με το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου, τα όρια εμπλουτισμού, τους διεθνείς ελέγχους και το μέλλον των πυρηνικών εγκαταστάσεων.

Όμως η περίοδος των 60 ημερών ήταν εξαρχής εξαιρετικά φιλόδοξη. Η συμφωνία δεν προσδιόριζε με σαφήνεια ούτε τη σειρά εφαρμογής των δεσμεύσεων ούτε τον μηχανισμό επίλυσης διαφορών, ενώ επέτρεπε στις δύο πλευρές να αποχωρήσουν εάν θεωρούσαν ότι η άλλη παραβιάζει τους όρους.

Με την επανέναρξη των πληγμάτων, το ζήτημα της πυρηνικής αποκλιμάκωσης έχει ουσιαστικά παγώσει. Η Ουάσιγκτον επικεντρώνεται πλέον στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και στην αποδυνάμωση των παράκτιων στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν, ενώ η Τεχεράνη επιδιώκει να αποδείξει ότι καμία συμφωνία δεν μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς τη δική της κυριαρχία στο πέρασμα.

Η σύγκρουση με τους γείτονες του Κόλπου

Η προσπάθεια του Ιράν να επανακαθορίσει τους κανόνες ναυσιπλοΐας δεν το φέρνει σε αντιπαράθεση μόνο με τις ΗΠΑ.

Το Κατάρ, το Ομάν και άλλες χώρες του Κόλπου έχουν ζωτικό συμφέρον να παραμείνουν ανοικτές και προβλέψιμες οι ενεργειακές οδοί. Το Κατάρ εξαρτάται από το Ορμούζ για τις εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου, ενώ το Ομάν έχει επί δεκαετίες λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στην Τεχεράνη και τη Δύση.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν καταστήσει σαφές ότι δεν αποδέχονται ιρανικό δικαίωμα επιβολής τελών ή αποκλειστικού ελέγχου της κυκλοφορίας, θεωρώντας ότι κάτι τέτοιο θα δημιουργούσε επικίνδυνο προηγούμενο για το διεθνές εμπόριο.

Μια πιθανή συμβιβαστική λύση θα μπορούσε να προβλέπει διεθνή ή περιφερειακή διαχείριση υπηρεσιών ασφαλείας, χωρίς κλασικά διόδια επί της αξίας του φορτίου. Ωστόσο, ακόμη και ένα τέτοιο μοντέλο θα απαιτούσε από τις ΗΠΑ να αποδεχθούν κάποιον θεσμοθετημένο ρόλο του Ιράν, κάτι που μέχρι στιγμής απορρίπτουν.

Και οι δύο πλευρές πιστεύουν ότι κερδίζουν

Το βαθύτερο εμπόδιο είναι ότι τόσο η Ουάσιγκτον όσο και η Τεχεράνη θεωρούν ότι διαθέτουν το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί.

Οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι οι αεροπορικές επιθέσεις, ο ναυτικός αποκλεισμός και οι κυρώσεις έχουν μειώσει σημαντικά τις στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν και ότι η επιδείνωση της οικονομικής του κατάστασης θα το αναγκάσει να υποχωρήσει. Αμερικανοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι τα πρόσφατα πλήγματα διευρύνουν τις στρατιωτικές επιλογές του Ντόναλντ Τραμπ, αν και δεν έχουν εξαλείψει την ικανότητα της Τεχεράνης να απειλεί τη ναυσιπλοΐα.

Το Ιράν, από την άλλη, θεωρεί ότι απέδειξε πως μπορεί να αντέχει παρατεταμένη στρατιωτική και οικονομική πίεση και να προκαλεί κόστος πολύ μεγαλύτερο από το δικό του, επηρεάζοντας τις αγορές ενέργειας και τη σταθερότητα ολόκληρου του Κόλπου.

Η προσωρινή χαλάρωση των κυρώσεων του επέτρεψε επίσης να αυξήσει για σύντομο διάστημα τις εξαγωγές πετρελαίου, ενισχύοντας την πεποίθηση ότι η πίεση στο Ορμούζ μπορεί να αποφέρει πραγματικά οικονομικά ανταλλάγματα.

Η οικονομία αποτελεί την αχίλλειο πτέρνα του Ιράν

Παρά την επιθετική στάση, η ιρανική οικονομία βρίσκεται σε εξαιρετικά δύσκολη θέση.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προβλέπει συρρίκνωση του πραγματικού ΑΕΠ κατά 5,4% και μέσο πληθωρισμό 68,9% το 2026. Η Παγκόσμια Τράπεζα είχε ήδη καταγράψει πληθωρισμό 62,2% τον Φεβρουάριο, με τις τιμές των τροφίμων να αυξάνονται κατά 99% σε ετήσια βάση.

Οι παρατεταμένες διακοπές πρόσβασης στο διαδίκτυο έχουν επιδεινώσει την κατάσταση, πλήττοντας το ηλεκτρονικό εμπόριο, τις μεταφορές, τις μικρές επιχειρήσεις και τον τεχνολογικό κλάδο. Εκτιμήσεις που έχουν δημοσιευθεί τοποθετούν το ημερήσιο κόστος για την ψηφιακή οικονομία μεταξύ 30 και 80 εκατ. δολαρίων, αν και ο ακριβής αριθμός των χαμένων θέσεων εργασίας δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Αυτή η πίεση μπορεί να ωθήσει την Τεχεράνη ξανά στις συνομιλίες. Δεν σημαίνει, όμως, ότι θα εγκαταλείψει εύκολα το Ορμούζ, καθώς ακριβώς η οικονομική της αδυναμία καθιστά το πέρασμα ακόμη πιο πολύτιμο ως εργαλείο διαπραγμάτευσης.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Έκπτωση στα καύσιμα: Πότε θα φανεί και γιατί μπορεί να είναι μικρότερη – Το σχέδιο των 40 εκατ. ευρώ
• Συναγερμός στις αγορές πετρελαίου: «Στερεύουν» τα αποθέματα μετά το νέο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ
• Business Monitor: Από τους προορισμούς του αύριο στην επέμβαση που καταργεί τις αποστάσεις
• UBS: Σε ανοδική φάση οι ευρωπαϊκές μετοχές – Οι κλάδοι που ξεχωρίζουν, η ελληνική Theon στα top picks