Mandeep Rai: Οι αξίες δεν είναι αφήγημα – Είναι εργαλείο ισχύος
Η Mandeep Rai είναι διεθνώς αναγνωρισμένη ειδικός στις αξίες και τη διαπολιτισμική κατανόηση, με πολυετή εμπειρία σε περισσότερες από 150 χώρες, όπου εργάστηκε ως δημοσιογράφος του BBC και μελέτησε πώς διαφορετικές κοινωνίες και οργανισμοί αντιλαμβάνονται και εφαρμόζουν τις αξίες στην πράξη. Είναι συγγραφέας του βιβλίου The Values Compass, το οποίο κυκλοφορεί στα ελληνικά ως «Ταξίδι στη γη σε 101 αξίες». Έχει συνεργαστεί με κυβερνήσεις, πολυεθνικές εταιρείες και διεθνείς οργανισμούς, βοηθώντας τους να ευθυγραμμίσουν τη στρατηγική τους με ένα σαφές αξιακό πλαίσιο. Το έργο της εστιάζει στο πώς οι αξίες μπορούν να λειτουργήσουν όχι μόνο ως ηθική πυξίδα, αλλά και ως πρακτικό εργαλείο ηγεσίας, λήψης αποφάσεων και δημιουργίας ουσιαστικού αντίκτυπου σε έναν ολοένα πιο σύνθετο και διασυνδεδεμένο κόσμο.
Συναντηθήκαμε στο περιθώριο του Delphi Economic Forum, σε μια στιγμή όπου οι συζητήσεις για την οικονομία, την τεχνολογία και τη γεωπολιτική διασταυρώνονταν συνεχώς με ένα καθοριστικό ερώτημα: τι είναι αυτό που τελικά καθοδηγεί τις αποφάσεις μας;
Καθώς προετοιμαζόμασταν για το πάνελ μας, ξεκινήσαμε με μια διαφωνία σχετικά με την αξία της αισιοδοξίας μ’ εκείνη να είναι λίγο πιο επιφυλακτική από εμένα σε σχέση με τον ρόλο που μπορεί να έχει στην αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων της εποχής μας. Ωστόσο, αυτή η αρχική διαφοροποίηση ανέδειξε ακόμη πιο καθαρά το σημείο στο οποίο τελικά συγκλίνουμε: τη σημασία των αξιών ειδικά αυτή την εποχή, όχι ως κάτι που απλώς διακηρύσσεται, αλλά ως κάτι που αποδεικνύεται στην πράξη. Πριν μπούμε στην αίθουσα του Φόρουμ αποφασίσαμε να κάνουμε μια συζήτηση ειδικά για τους αναγνώστες του Fortune Greece.
Γιατί θεωρείς ότι οι αξίες είναι σημαντικές; Και επίσης, στο βιβλίο σου είδα ότι αναφέρεσαι κυρίως σε χώρες, αλλά πόσο σημαντικές είναι οι αξίες για τις εταιρείες;
Αν το δούμε με όρους πραγματικής επιχειρηματικής επιτυχίας, το ζητούμενο είναι πώς μπορεί μια εταιρεία να γίνει ουσιαστικά επιτυχημένη.
Αυτό που έχουμε δει ξανά και ξανά είναι ότι για να φτάσει μια επιχείρηση σε πολύ υψηλά επίπεδα επιτυχίας, να «εκτοξευθεί» ουσιαστικά σε ένα επόμενο επίπεδο, χρειάζεται να έχει απόλυτη σαφήνεια ως προς τις αξίες της.
Σε ένα βαθύτερο επίπεδο όμως, το ζήτημα είναι ότι όταν οι αξίες γίνονται ξεκάθαρες, η εταιρεία παύει να εκπροσωπεί απλώς ένα προϊόν ή μια υπηρεσία. Εκπροσωπεί έναν σκοπό πολύ μεγαλύτερο, με τον οποίο οι άνθρωποι συντάσσονται, επειδή ταυτίζονται με αυτόν και βρίσκουν εκεί ένα κομμάτι του εαυτού τους.
Για παράδειγμα, την Apple. Τα προϊόντα της ενσωματώνουν τις αξίες της, όπως το “think differently” και το “be different”, με τις οποίες ο κόσμος συνδέεται.
Οι αξίες όμως δεν είναι μόνο αφήγημα ή branding. Είναι στην πραγματικότητα ένα πρακτικό εργαλείο λήψης αποφάσεων. Σε περιβάλλοντα αβεβαιότητας, όπου δεν υπάρχει σαφής «σωστή» επιλογή, οι εταιρείες που έχουν ξεκάθαρες αξίες μπορούν να κινηθούν πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη συνέπεια. Αυτό είναι και ένα από τα βασικά ευρήματα της έρευνας που παρουσιάζω στο The Values Compass.
Ναι, το καταλαβαίνω. Όμως τώρα βρισκόμαστε σε ένα διεθνές περιβάλλον αρκετά κατακερματισμένο. Υπάρχει η αίσθηση οπισθοδρόμησης και οι αξίες δεν φαίνεται να λειτουργούν πλέον ως βασική πυξίδα για την κατεύθυνση του κόσμου. Ποια είναι η δική σου άποψή;
Το ζήτημα δεν είναι ότι οι αξίες έπαψαν να λειτουργούν ως πυξίδα. Είναι ότι οι αξίες που θεωρούνται ευγενείς δεν συμπίπτουν με εκείνες που επιλέγουν σήμερα συγκεκριμένες μεγάλες δυνάμεις. Επιλέγουν διαφορετικές αξίες, οι οποίες δεν φαίνονται εξίσου «ευγενείς».
Άρα, οι αξίες παραμένουν σημαντικές. Αυτό που αλλάζει είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις, οι αξίες που υιοθετούνται, έρχονται σε αντίθεση με εκείνες που εμείς θα επιλέγαμε.
Για παράδειγμα, όπως γνωρίζετε, χώρες όπως η Ελλάδα, η Γαλλία και πολλές ακόμη δίνουν έμφαση σε έναν πιο ποιοτικό τρόπο ζωής. Δεν πρόκειται για μεγαλύτερο πλούτο με οικονομικούς όρους, αλλά για έννοιες όπως η αξιοπρέπεια, η ισότητα, η αδελφοσύνη, η ελευθερία και ούτω καθεξής.
Αντίθετα, ορισμένες από τις ισχυρότερες δυνάμεις σήμερα φαίνεται να δίνουν προτεραιότητα στον υλισμό ή στον ατομικισμό. Αυτό εξακολουθεί να είναι ένα αξιακό σύστημα, απλώς διαφορετικό από εκείνο που, ιδίως μετά τους παγκόσμιους πολέμους, αποφασίσαμε ως πλανήτης ότι ήταν θεμελιώδες πρωτίστως για την εξέλιξη αλλά και για την ευημερία.
Οπότε το ερώτημα είναι, αν θέλει κανείς πραγματικά να εξελιχθεί, τι είναι προτιμότερο; Μια ζωή εύκολη ή μια ζωή όπου έχει τα εφόδια για να ανταποκρίνεται σε κάθε πρόκληση; Ίσως πολλοί σήμερα επιλέγουν την ευκολία, αντί για μια ζωή που τους δίνει ουσιαστικές δυνατότητες μάθησης και εξέλιξης.
Γενικά πάντως θέλω να υπογραμμίσω ότι παρά τις διαφορές, οι αξίες λειτουργούν και ως μια κοινή γλώσσα. Μπορεί να εκφράζονται διαφορετικά σε κάθε χώρα, αλλά έννοιες όπως η εμπιστοσύνη ή ο σεβασμός αποτελούν κοινά σημεία αναφοράς. Αυτό είναι που επιτρέπει τη συνεργασία ακόμη και σε ένα κατακερματισμένο περιβάλλον.
Ποιο είναι τελικά το «κλειδί» για να βρει κανείς αυτό το είδος ζωής; Είναι οι αξίες ως πυξίδα, ο τρόπος για μια καλύτερη πορεία;
Ναι. Το βασικό είναι να ξεκαθαρίσει κανείς τι είναι πραγματικά σημαντικό για τον ίδιο. Για παράδειγμα τι παρακαταθήκη θέλει να αφήσει; Για τι θέλει να ξεχωρίσει αυτή η μία, μοναδική και πολύτιμη ζωή;
Αν αυτό είναι η εξέλιξη, η αισιοδοξία, η χαρά, η δημιουργικότητα ή η καινοτομία, τότε το επόμενο βήμα είναι να δεις πώς θα οργανώσεις τη ζωή σου ώστε να τον υπηρετείς στην πράξη, να τον εκφράζεις και να σε καθοδηγεί.
Όμως, ξέρετε σημασία έχει να τις εκπέμπουμε τις αξίες μας και να τις αποδεικνύουμε στην πράξη. Και αυτό ισχύει τόσο για τον καθέναν μας ατομικά όσο και για τις εταιρικές οντότητες.
Αν μια εταιρεία δηλώνει αξίες που δεν αποτυπώνονται στις αποφάσεις της ή στη συμπεριφορά της ηγεσίας, αυτό γίνεται άμεσα αντιληπτό και τελικά υπονομεύει την εμπιστοσύνη, τόσο εσωτερικά των εργαζομένων όσο και των εξωτερικών stakeholders.
Και βέβαια, οι αξίες δεν φαίνονται τόσο όταν όλα πηγαίνουν καλά. Φαίνονται κυρίως όταν υπάρχει πίεση. Εκεί αποκαλύπτεται τι πραγματικά πρεσβεύει ένας οργανισμός ή ένας άνθρωπος.
Σε αυτό το πλαίσιο, πιστεύεις ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει τον τρόπο που διαχειριζόμαστε τις αξίες μας και τη σημασία που τους δίνουμε; Αλλάζει το περιβάλλον;
Πρόκειται για μια πολύ κρίσιμη περίοδο. Ακούμε διαρκώς ότι το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε.
Στην πράξη, την αφήνουμε να γράφει για εμάς, να δημιουργεί για εμάς, να μας δίνει ιδέες. Το ερώτημα είναι αν έτσι καλλιεργούμε τη δική μας σκέψη, την ικανότητά μας να κρίνουμε και να λαμβάνουμε αποφάσεις.
Μελέτες δείχνουν ότι αν δύο άνθρωποι γράψουν μια έκθεση και ο ένας χρησιμοποιήσει ΤΝ για να τη συντάξει, τότε στην επόμενη έκθεση, ακόμη κι αν και οι δύο γράψουν μόνοι τους, εκείνος που είχε χρησιμοποιήσει ΤΝ θα έχει πιο αδύναμο αποτέλεσμα.
Το ίδιο ισχύει και για τη σκέψη. Δεν είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι κάτι αρνητικό, αλλά να τη χρησιμοποιείς για να σε προκαλεί και να σε βελτιώνει, όχι για να σε αντικαθιστά.
Βλέπουμε όμως ότι ο κόσμος χρησιμοποιεί ΤΝ για καθημερινά ερωτήματα, ακόμη και για ψυχοθεραπεία. Το βρίσκεις ανησυχητικό αυτό;
Υπάρχουν ήδη περιπτώσεις ανθρώπων που οδηγήθηκαν στην αυτοχειρία εξαιτίας της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτό από μόνο του θέτει ένα σοβαρό ζήτημα εμπιστοσύνης. Μπορούμε να την εμπιστευτούμε απόλυτα; Όχι.Δεν πρέπει να την εμπιστεύεται κανείς άκριτα.
Ένα πράγμα που στερείται η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι οι αξίες. Δεν διαθέτει ενσυναίσθηση.
Άρα, ως προς το αν μπορείς να την εμπιστευτείς για να σε καθοδηγήσει ως ψυχοθεραπευτής; Μπορείς να το εμπιστευτείς στο να συγκεντρώνει πληροφορίες και να παρουσιάζει όλες τις πλευρές. Μπορείς όμως να το εμπιστευτείς ως συναισθηματική πυξίδα; Όχι.
Το ζήτημα είναι ποιος τελικά θα δώσει αξίες στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Κάποιος άνθρωπος θα πρέπει να το κάνει. Και είναι ένα πρόβλημα το ποιος θα είναι αυτός που θα καθορίσει αυτές τις αξίες.
Καταρχάς, οι άνθρωποι που προγραμματίζουν δεν είναι απαραίτητα οι άνθρωποι που θα εμπιστευόσασταν για να διαμορφώσουν τις αξίες ενός παιδιού. Σωστά; Αυτό ακριβώς όμως, συμβαίνει σήμερα. Γι’ αυτό και δεν είναι σκόπιμο να υπάρχει άκριτη εμπιστοσύνη σε τέτοια συστήματα, είτε προέρχονται από Κινέζικα είτε από Αμερικάνικα μοντέλα. Στη σημερινή τους μορφή, τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, δεν είναι κάτι που θα θέλατε να μεγαλώσουν το παιδί σας.
* Ο Παναγιώτης Κακολύρης είναι Chief Operating & Strategy Officer στην εταιρεία στρατηγικής επικοινωνίας SOCIALDOO και Αντιπρόεδρος στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πολιτικών Ιδρυμάτων στις Βρυξέλλες.
