Mattias Klum στο Fortune Greece: «Αυτό που κάνει μια εικόνα αξέχαστη, δεν είναι τόσο η ομορφιά, αλλά η συναισθηματική ή νοηματική της απήχηση»
Το όνομά του συγκαταλέγεται ανάμεσα σε εκείνα των πιο επιδραστικών φωτογράφων και κινηματογραφιστών φυσικής ιστορίας της γενιάς του, με ένα έργο που συμπληρώνει φέτος τις τέσσερις δεκαετίες και συνεχίζει να εμπνέει και να προβληματίζει. Ο λόγος για τον Σουηδικής καταγωγής Mattias Klum, ο οποίος από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 – όταν ξεκίνησε να καταγράφει τα οικοσυστήματα της Σκανδιναβίας, μέχρι τις μεγάλες αποστολές του στο Βόρνεο, την Αφρική και την Αρκτική – έχοντας ως μοναδικό όχημα τον φωτογραφικό φακό και το πάθος για την τέχνη του, άνοιξε τη συζήτηση για τη βιοποικιλότητα και την περιβαλλοντική κρίση.
Σημαντικό σταθμό στην επαγγελματική του ανέλιξη αποτέλεσε η συνεργασία με το National Geographic. Μάλιστα ήταν από τους νεότερους σε ηλικία φωτογράφους που εμπιστεύτηκε το εμβληματικό περιοδικό για να κοσμήσει με φωτογραφίες δια χειρός Klum εξώφυλλα που άφησαν εποχή, ενώ εκπροσωπούσε τον διεθνή τίτλο σε πολυετείς αποστολές που ανέδειξαν άγνωστες πτυχές της άγριας φύσης. Ο ίδιος έχει εκδώσει βιβλία, έχει βάλει τη σκηνοθετική υπογραφή του σε ντοκιμαντέρ και έχει παρουσιάσει τη δουλειά του σε μουσεία και επιστημονικά φόρα σε όλο τον κόσμο.
Με την ιδιότητα του πρεσβευτή του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, ο Klum βρέθηκε στη χώρα μας συμμετέχοντας σε ειδική εκδήλωση αφιερωμένη στη βιοποικιλότητα και την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με το φυσικό περιβάλλον. Ο γνωστός φωτογράφος μοιράζεται με τους αναγνώστες του Fortune Greece πολύτιμες εμπειρίες, παραθέτει τη δική του οπτική για την δύναμη της εικόνας στην εποχή των social media και της τεχνητής νοημοσύνης και στέλνει ένα ηχηρό μήνυμα ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.
Τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σε κινητοποιεί, μετά από δεκαετίες στο πεδίο, να σηκώνεις την κάμερα και να κυνηγάς μια εικόνα που ίσως δεν έρθει ποτέ;
Είναι η περιέργεια, αλλά και ένα αίσθημα σκοπού. Η φωτογραφία υπήρξε ένας δια βίου έρωτας. Συνεχίζω να αναπτύσσω συνεχιζόμενες σειρές και οπτικά θέματα που εξερευνώ εδώ και χρόνια, μερικές φορές δεκαετίες. Αυτά τα πρότζεκτ συχνά καθοδηγούνται από αισθητική, συναίσθημα, φόρμα και φως, αλλά φέρουν και τον δικό τους σκοπό. Η τέχνη μπορεί να θέτει ερωτήματα, να αμφισβητεί υποθέσεις, να δημιουργεί θαυμασμό ή απλώς να μας προσκαλεί να δούμε κάτι διαφορετικά. Ταυτόχρονα, συχνά αναζητώ ευρύτερες αφηγήσεις που συνδέουν μεμονωμένες εικόνες σε κάτι μεγαλύτερο. Είτε μέσω φωτογραφίας, είτε μέσω κινηματογράφου, είτε μέσω εγκαταστάσεων, με ενδιαφέρει να εξερευνώ ιδέες, σχέσεις και εμπειρίες που αντηχούν πέρα από το κάδρο.
Η κάμερα παραμένει ένα διαβατήριο για μέρη, συζητήσεις και στιγμές που διαφορετικά δεν θα συναντούσα ποτέ. Και υπάρχει πάντα η πιθανότητα της ανακάλυψης — όχι απαραίτητα κάτι καινούργιου, αλλά το να δεις κάτι οικείο με τρόπο που αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλήθεια. Αυτή η πιθανότητα είναι που με κρατάει σε εγρήγορση, ακόμη κι όταν η εικόνα δεν έρχεται ποτέ.
Πότε μια φωτογραφία παύει να είναι “όμορφη” και γίνεται “αναγκαία”; Ποιο είναι το στοιχείο που μετατρέπει μια εικόνα σε κάτι αξέχαστο;
Δεν είμαι βέβαιος ότι μια φωτογραφία είναι ποτέ πραγματικά αναγκαία με τον τρόπο που ο καθαρός αέρας, το φαγητό ή το νερό είναι αναγκαία. Αυτό που μπορεί να κάνει η φωτογραφία, όμως, είναι να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι είναι αναγκαίο. Μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο, ως καθρέφτης, ως γέφυρα ή μερικές φορές ως μεγάφωνο. Μπορεί να στρέψει την προσοχή μας σε πράγματα που μας στηρίζουν, μας συνδέουν ή διαμορφώνουν τη ζωή μας, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.
Όσο για το τι κάνει μια εικόνα αξέχαστη, πιστεύω ότι έχει λιγότερη σχέση με την ομορφιά και περισσότερη με τη συναισθηματική ή νοηματική της απήχηση. Οι φωτογραφίες που μένουν μαζί μας είναι εκείνες που αποκαλύπτουν κάτι αληθινό για τον κόσμο ή για εμάς τους ίδιους. Συνεχίζουν να ξεδιπλώνονται στο μυαλό του θεατή πολύ μετά τη στιγμή της θέασης. Με πολλούς τρόπους, αυτή υπήρξε η φιλοδοξία μου σε όλη μου την καριέρα: να χρησιμοποιώ τη φωτογραφία ως τρόπο εξερεύνησης και επικοινωνίας των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων, φύσης και των συστημάτων που στηρίζουν κάθε μορφή ζωής.
Για μένα, τόσο η τέχνη όσο και η επιστήμη ξεκινούν από το ίδιο πράγμα: τη διάθεση να θέτεις ερωτήματα.
Ζούμε σε μια εποχή όπου ο καθένας μπορεί να αυτοαποκαλείται φωτογράφος μέσω ενός κινητού. Αυτό σε απελευθερώνει, σε ενοχλεί ή απλώς σε αναγκάζει να επαναπροσδιορίσεις τι σημαίνει επαγγελματισμός;
Το βλέπω κυρίως ως απελευθέρωση. Περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ μπορούν να χρησιμοποιούν τη φωτογραφία ως δημιουργική γλώσσα, και αυτό το θεωρώ υπέροχο. Η τεχνολογία έχει κάνει τη δημιουργία εικόνων προσβάσιμη με τρόπους αδιανόητους όταν ξεκίνησα.
Ταυτόχρονα, η πρόσβαση σε ένα εργαλείο δεν ισοδυναμεί με την κατάκτηση μιας τέχνης. Μπορώ να μαγειρέψω μια αξιοπρεπή πάστα, αλλά αυτό δεν με κάνει σεφ επιπέδου Bocuse d’Or. Θα μπορούσα να δανειστώ μια ρακέτα από τον Federer ή τον Alcaraz, αλλά δεν θα κέρδιζα ούτε έναν πόντο απέναντι στον Djokovic. Ο εξοπλισμός δεν δημιουργεί την αριστεία.
Η φωτογραφία δεν διαφέρει. Ο επαγγελματισμός δεν ορίζεται από την κάμερα ή το κινητό. Ορίζεται από το όραμα, την εμπειρία, τη συνέπεια, την περιέργεια και τη δεξιοτεχνία. Και όλο και περισσότερο, ορίζεται από την εμπιστοσύνη. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται ικανή να παράγει ολοένα και πιο πειστικές εικόνες, η αυθεντικότητα, η διαφάνεια και η ιχνηλασιμότητα γίνονται ακόμη πιο σημαντικές.
Οι άνθρωποι θα θέλουν να γνωρίζουν όχι μόνο τι βλέπουν, αλλά από πού προέρχεται και πώς δημιουργήθηκε.
Τα εργαλεία έχουν γίνει πιο προσβάσιμα και πιο ισχυρά, αλλά η βαθύτερη πρόκληση παραμένει η ίδια: να μάθεις να βλέπεις πραγματικά, και έπειτα να βρίσκεις έναν ουσιαστικό και αξιόπιστο τρόπο να μοιραστείς αυτή τη θέαση με τους άλλους.
Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί πλέον εικόνες που μοιάζουν αληθινές. Πιστεύεις ότι απειλεί τη δουλειά ενός φωτογράφου-ντοκιμαντερίστα ή απλώς αλλάζει το πεδίο;
Περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ μπορούν να χρησιμοποιούν τη φωτογραφία ως δημιουργική γλώσσα, και αυτό είναι υπέροχο. Αλλά η πρόσβαση σε ένα εργαλείο δεν ισοδυναμεί με την κατάκτηση μιας τέχνης. Μπορώ να μαγειρέψω μια αξιοπρεπή πάστα, αλλά αυτό δεν με κάνει σεφ Bocuse d’Or. Το ίδιο ισχύει και στη φωτογραφία.
Ο επαγγελματισμός δεν ορίζεται από μια κάμερα ή ένα κινητό. Ορίζεται από το όραμα, την εμπειρία, τη συνέπεια και την εμπιστοσύνη. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη παράγει ολοένα και πιο πειστικές εικόνες, η αυθεντικότητα, η διαφάνεια και η προέλευση γίνονται ακόμη πιο πολύτιμες.
Το σημαντικότερο: το σπουδαίο έργο φέρει πάντα κάτι από τον άνθρωπο που το δημιούργησε. Είτε είσαι μουσικός, είτε κεραμίστας, είτε φωτογράφος, η δουλειά σου αντανακλά την προσωπικότητα, την οπτική και τις εμπειρίες σου. Αυτό παραμένει μοναδικά ανθρώπινο.
Ποια ήταν η στιγμή που σε συγκλόνισε τόσο, ώστε να αλλάξει τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο — όχι ως φωτογράφος, αλλά ως άνθρωπος;
Δεν νομίζω ότι υπήρξε μία και μοναδική στιγμή. Αυτό που με άλλαξε ήταν το ότι πέρασα τέσσερις δεκαετίες δουλεύοντας σε κάθε ήπειρο, συναντώντας ανθρώπους από εντελώς διαφορετικές κουλτούρες και συνθήκες, και βλέποντας τόσο απίστευτη ανθεκτικότητα όσο και βαθιά απώλεια.
Όσο περισσότερο γνώριζα τον κόσμο, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούσα πόσα μοιραζόμαστε πραγματικά. Πέρα από σύνορα και πεποιθήσεις, συναντούσα ξανά και ξανά τις ίδιες ελπίδες, φόβους, αγάπες, θλίψεις και φιλοδοξίες.
Αυτή η συνειδητοποίηση με έκανε πιο ταπεινό, πιο περίεργο και λιγότερο βέβαιο για τις δικές μου υποθέσεις. Αυτά τα μαθήματα με διαμόρφωσαν πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε φωτογραφία έχω τραβήξει.
Περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ μπορούν να χρησιμοποιούν τη φωτογραφία ως δημιουργική γλώσσα, και αυτό το θεωρώ υπέροχο.
Το National Geographic υπήρξε για δεκαετίες το σύμβολο της οπτικής αφήγησης και της εξερεύνησης. Σε τρομάζει το γεγονός ότι ένας τόσο καινοτόμος οργανισμός μοιάζει σήμερα να βρίσκεται στη δύση του;
Το National Geographic έπαιξε έναν εξαιρετικό ρόλο στο πώς γενιές ανθρώπων αντιλήφθηκαν τον κόσμο. Για περισσότερο από έναν αιώνα, δημιούργησε ένα μοναδικό μοντέλο που συνδύαζε επιστήμη, εξερεύνηση, έρευνα και οπτική αφήγηση στο υψηλότερο επίπεδο.
Αυτό που έχει αλλάξει είναι το ευρύτερο τοπίο των μέσων. Οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό καταναλώνει πληροφορίες, πώς κατανέμεται η προσοχή και, τελικά, πώς χρηματοδοτείται η αφήγηση.
Η πρόκληση για πολλούς οργανισμούς σήμερα δεν είναι αν η σπουδαία αφήγηση έχει σημασία — έχει. Η πρόκληση είναι πώς δημιουργούνται βιώσιμα μοντέλα που στηρίζουν φιλόδοξη, μακροπρόθεσμη δημοσιογραφία, επιστήμη και εξερεύνηση. Αυτές οι ιστορίες είναι συχνά ακριβές στην παραγωγή, αλλά θα έλεγα ότι είναι πιο σημαντικές από ποτέ.
Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει μέλλον για αυτό το είδος δουλειάς. Το ερώτημα είναι ποιος θα το στηρίξει, πώς θα χρηματοδοτηθεί και σε ποιες πλατφόρμες θα φτάσει στις επόμενες γενιές.
Ως πρεσβευτής του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, ποιο θεωρείς ότι είναι το κοινό νήμα που συνδέει τη δουλειά σου με την αποστολή του Μουσείου; Πού συναντιούνται η τέχνη και η επιστήμη;
Η επιστήμη μάς δίνει γνώση. Η τέχνη βοηθά να μετατραπεί η γνώση σε νόημα. Αυτό που συνδέει τη δουλειά μου με την αποστολή του Μουσείου είναι η κοινή δέσμευση στην περιέργεια, την ανακάλυψη και τη βαθύτερη κατανόηση τόσο των γνωστών όσο και των άγνωστων πτυχών της πραγματικότητας.
Σε όλη μου την καριέρα, ως φωτογράφος, κινηματογραφιστής και καλλιτέχνης, έχω εργαστεί συχνά στο σημείο όπου τέχνη και επιστήμη συναντιούνται, χρησιμοποιώντας την οπτική αφήγηση για να μεταφράσω σύνθετες ιδέες σε εμπειρίες που οι άνθρωποι μπορούν να κατανοήσουν και να θυμούνται.
Για μένα, τόσο η τέχνη όσο και η επιστήμη ξεκινούν από το ίδιο πράγμα: τη διάθεση να θέτεις ερωτήματα. Καμία δεν αφορά μόνο την εύρεση απαντήσεων· αφορούν επίσης τη διεύρυνση της κατανόησής μας για όσα ακόμη δεν γνωρίζουμε.
Πώς μπορεί η συνεργασία σου με το Μουσείο να ενισχύσει την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση στην Ελλάδα; Πιστεύεις ότι η εικόνα μπορεί να γίνει καταλύτης αλλαγής σε μια χώρα με τόσο πλούσια — αλλά και τόσο ευάλωτη — βιοποικιλότητα;
Πιστεύω ότι η εικόνα μπορεί να είναι σημαντική, αλλά σπάνια από μόνη της. Η διαρκής επίδραση είναι συνήθως αποτέλεσμα πολλών εμπειριών που ενισχύουν η μία την άλλη με την πάροδο του χρόνου.
Μέσα από αποστολές, ταινίες, βιβλία, εκθέσεις και συζητήσεις, μπορούμε να συμβάλουμε στη δημιουργία μιας βαθύτερης κατανόησης τόσο της φυσικής όσο και της πολιτιστικής μας κληρονομιάς — και των δεσμών που τις ενώνουν. Η Ελλάδα διαθέτει έναν εξαιρετικό πλούτο και στα δύο.
Ένα από τα πράγματα που με συναρπάζουν περισσότερο είναι το πώς ο πολιτισμός, η ιστορία, η ταυτότητα και το τοπίο διαμορφώνουν συνεχώς το ένα το άλλο. Μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες προκύπτουν ακριβώς στη διασταύρωση αυτών των κόσμων.
Συνδυάζοντας επιστήμη, αφήγηση και τέχνη, το Μουσείο μπορεί να εμπλέξει τους ανθρώπους τόσο διανοητικά όσο και συναισθηματικά.
Η ευαισθητοποίηση δεν είναι αυτοσκοπός. Ο στόχος είναι η βαθύτερη κατανόηση, οι πιο ενημερωμένες αποφάσεις και ένα ισχυρότερο αίσθημα ευθύνης για το μέλλον.
Αν έπρεπε να δώσεις μια συμβουλή σε έναν νέο φωτογράφο που ξεκινά σε έναν κόσμο όπου η εικόνα παράγεται μαζικά και καταναλώνεται ακόμη πιο γρήγορα, ποια θα ήταν;
Θα ενθάρρυνα τους νέους φωτογράφους να επικεντρωθούν στην ανάπτυξη μιας οπτικής γλώσσας, όχι στην τελειοποίηση μιας συγκεκριμένης κάμερας ή τεχνικής. Η τεχνική δεξιότητα έχει σημασία, φυσικά, αλλά αυτό που μένει μαζί μας είναι συχνά κάτι άλλο.
Όταν βλέπω portfolios, είτε από νέους είτε από καταξιωμένους φωτογράφους, αυτό που ξεχωρίζει συνήθως είναι η προσωπικότητα, η αυθεντικότητα και ένας ιδιαίτερος τρόπος να βλέπεις τον κόσμο.
Ζούμε σε μια εποχή αφθονίας εικόνων. Αυτό που κάνει μια φωτογραφία αξέχαστη σπάνια είναι η τεχνική τελειότητα από μόνη της. Είναι η αίσθηση ότι πίσω από την εικόνα υπάρχει ένας άνθρωπος, με μια μοναδική οπτική και κάτι αληθινό να πει. Σε βάθος χρόνου, το μεγαλύτερο σου πλεονέκτημα δεν είναι ο εξοπλισμός σου. Είναι η φωνή σου!
