Μετά τον Όρμπαν, πέφτει και ο Βούτσιτς: Μπορούν οι «φοιτητές» της Σερβίας να φέρουν νέα εποχή στα Βαλκάνια;

Επίλεξέ μας ως προτιμώμενη πηγή στο Google

Η νίκη της φοιτητικής λίστας στη Σερβία σηματοδοτεί μια ιστορική πολιτική ανατροπή, ανοίγοντας τον δρόμο για δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, στενότερες σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι συνέπειες της αποχώρησης του προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς είναι δύσκολο να προβλεφθούν. Ωστόσο, η νίκη της Φοιτητικής Λίστας στη Σερβία αποτελεί υπόσχεση αλλαγής σε μια χώρα που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κινητήριος μοχλός για την οικονομική ανάπτυξη και την πολιτική ολοκλήρωση των Βαλκανίων.

Έξι μήνες μετά την ήττα του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία, ένας ακόμη ισχυρός άνδρας της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής χάνει την εξουσία, αποδεχόμενος την ήττα του σε εκλογές που θεωρούσε ότι θα κέρδιζε. Πρόκειται για μια καθοριστική καμπή τόσο για τη χώρα του όσο και για την Ευρώπη.

Ο πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς, που βρίσκεται στην εξουσία από το 2012, προκήρυξε πρόωρες βουλευτικές εκλογές έπειτα από σχεδόν δύο χρόνια φοιτητικών διαδηλώσεων και παραδέχθηκε την ήττα του την Κυριακή.

Με σχεδόν όλες τις ψήφους καταμετρημένες, η Φοιτητική Λίστα εξασφάλισε πάνω από το 53% των ψήφων και περίπου 140 έδρες στο 250μελές κοινοβούλιο. Η συμμετοχή πλησίασε το ιστορικό 70%, το υψηλότερο ποσοστό από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας το 1992.

Για δεύτερη φορά μέσα στη φετινή χρονιά, ένας Ευρωπαίος λαϊκιστής ηγέτης, που πολλοί θεωρούσαν ότι διέθετε ακλόνητο έλεγχο της εξουσίας, αναγνωρίζει την εκλογική του ήττα, ανοίγοντας τον δρόμο για μια ειρηνική πολιτική μετάβαση. Οι συνέπειες της αποχώρησης του Βούτσιτς, ωστόσο, ιδιαίτερα όσον αφορά τις σχέσεις της Σερβίας με την Ευρώπη και τη Ρωσία, παραμένουν δύσκολο να προβλεφθούν.

Η Ιστορία γεννήθηκε σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό

Πώς κατέστη δυνατό να τερματιστεί ξαφνικά η φαινομενικά ακλόνητη κυριαρχία του Βούτσιτς από ένα κίνημα που μόλις πριν από δύο χρόνια ουσιαστικά δεν υπήρχε;

Η Ιστορία γεννιέται μερικές φορές σε γεγονότα που, εκ πρώτης όψεως, δεν φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη πολιτική σημασία.

Το 2024, το στέγαστρο ενός πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, στη βόρεια Σερβία, κατέρρευσε, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι. Πολύ γρήγορα, αυτό που αρχικά έμοιαζε με τραγικό δυστύχημα μετατράπηκε, για πολλούς, σε χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαφθοράς που θεωρείται ότι επικρατεί επί διακυβέρνησης Βούτσιτς. Αυτό συνέβη παρά τις επανειλημμένες κυβερνητικές αρνήσεις για τις κατηγορίες περί ευνοιοκρατίας και έλλειψης διαφάνειας στις συμβάσεις προηγούμενων εργασιών ανακαίνισης.

Η τραγωδία πυροδότησε ένα κύμα διαμαρτυριών από φοιτητές σε ολόκληρη τη Σερβία. Δεν χρειάστηκε πολύς χρόνος για να ακολουθήσουν οι εκπαιδευτικοί, στη συνέχεια οι αγρότες και, τελικά, απλοί πολίτες. Αυτό που ξεκίνησε ως ένα κίνημα διαμαρτυρίας χωρίς ηγεσία εξελίχθηκε σταδιακά σε μια ισχυρή πολιτική οργάνωση, προσελκύοντας ψηφοφόρους που αντιτίθενται στην κυβέρνηση.

Το κίνημα Studenti u blokadi («Φοιτητές σε αποκλεισμό») συνδύασε γρήγορα τις μαζικές διαδηλώσεις με εκστρατείες κινητοποίησης σε τοπικό επίπεδο, ακόμη και σε επαρχιακές κοινότητες που επί χρόνια κυριαρχούνταν από το κυβερνών Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS).

Η εκλογική λίστα του κινήματος, «Studentska lista – Studenti pobeđuju» («Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν»), συγκέντρωσε 250 υποψηφίους, μεταξύ των οποίων πανεπιστημιακούς, γιατρούς και καλλιτέχνες, με επικεφαλής τον καρδιολόγο Ίλια Σρντιάνοβιτς.

Η ήττα του Βούτσιτς σηματοδοτεί το τέλος της δωδεκαετούς προσωπικής κυριαρχίας του, ως πρωθυπουργού την περίοδο 2014-2017 και ως προέδρου από το 2017 έως το 2026.

Οι Ευρωπαίοι ηγέτες, οι οποίοι επί χρόνια αντιμετώπιζαν λίγο-πολύ τον Βούτσιτς ως εγγυητή της σταθερότητας στα Βαλκάνια, ακόμη και ενώ οι δημοκρατικοί θεσμοί της Σερβίας υποβαθμίζονταν, θα παρακολουθούν με ιδιαίτερη προσοχή τις επόμενες εξελίξεις. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και η επίτροπος Διεύρυνσης, Μάρτα Κος, έχουν ήδη χαιρετίσει το αποτέλεσμα και προσφέρει υποστήριξη.

Η Μόσχα χάνει έναν πολιτικό σύμμαχο

Για το Κρεμλίνο, το αποτέλεσμα αποτελεί ακόμη μία οπισθοχώρηση μετά την ήττα του Όρμπαν. Ο κύκλος των φιλορώσων ηγετών στην Ευρώπη γίνεται ολοένα και μικρότερος, με τον Σλοβάκο Ρόμπερτ Φίτσο να είναι πλέον ο τελευταίος που παραμένει στο προσκήνιο.

Ο Βούτσιτς είχε καλλιεργήσει στενές σχέσεις με τη Μόσχα επί σειρά ετών, αρνήθηκε να συμμετάσχει στις κυρώσεις της ΕΕ μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και επωφελήθηκε από τη ρωσική διπλωματική υποστήριξη στο ζήτημα του Κοσόβου.

Ωστόσο, η στάση του ήταν πιο σύνθετη από ό,τι υποδήλωναν οι δημόσιοι έπαινοι της Μόσχας. Επί διακυβέρνησής του, η Σερβία υπερασπίστηκε την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένης της Κριμαίας, ενώ προμήθευσε τις ουκρανικές δυνάμεις με σερβικά πυρομαχικά.

Μια αλλαγή αυτής της πολιτικής ισορροπιών φαίνεται απίθανη. Η Φοιτητική Λίστα έχει αποκλείσει ρητά την επιβολή κυρώσεων στη Μόσχα, έχει δεσμευτεί να διατηρήσει τη στρατιωτική ουδετερότητα της χώρας και έχει απορρίψει την ένταξη στο ΝΑΤΟ. Τη Δευτέρα, ο εκπρόσωπός της, Γιόβο Μπάκιτς, επιβεβαίωσε εκ νέου ότι η εξωτερική πολιτική της Σερβίας απέναντι στη Ρωσία θα παραμείνει αμετάβλητη. Το Κρεμλίνο, από την πλευρά του, υιοθέτησε επίσης προσεκτικό τόνο, εκφράζοντας την επιθυμία να διατηρήσει καλές σχέσεις με το Βελιγράδι.

Η επιφυλακτικότητα του φοιτητικού κινήματος αντανακλά τον πολιτικό ρεαλισμό σε μια περίοδο κατά την οποία οι γεωπολιτικές ισορροπίες γύρω από τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι πιο αβέβαιες από ποτέ.

Η Ρωσία προμηθεύει τη Σερβία με περίπου 2,2 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ετησίως, σε ευνοϊκές τιμές. Σε αυτό το στάδιο δεν μπορεί να αποκλειστεί η ανανέωση της υφιστάμενης συμφωνίας προμήθειας ρωσικού φυσικού αερίου, η οποία λήγει τον Δεκέμβριο. Ρωσικές εταιρείες κατέχουν επίσης την πλειοψηφία των μετοχών της NIS, η οποία διαχειρίζεται το μοναδικό διυλιστήριο πετρελαίου της Σερβίας και διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εξασφάλιση των προμηθειών βενζίνης και ντίζελ της χώρας.

Είναι επίσης απίθανο η επόμενη κυβέρνηση να αγνοήσει τη συνεχιζόμενη διπλωματική στήριξη της Μόσχας στο ζήτημα του Κοσόβου. Η Ρωσία μπορεί να ασκήσει βέτο στην ένταξη του Κοσόβου στα Ηνωμένα Έθνη ή να επιλέξει την αποχή.

Δεδομένης της δημοτικότητας που εξακολουθεί να διατηρεί η Ρωσία σε τμήματα του σερβικού εκλογικού σώματος, είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς γιατί το φοιτητικό κίνημα εμφανίζεται μέχρι στιγμής απρόθυμο να διαρρήξει τις σχέσεις με τη Μόσχα. Ο ίδιος ρεαλισμός, ωστόσο, θα μπορούσε να περιπλέξει τις προοπτικές ένταξης της Σερβίας στην ΕΕ.

Νέο παράθυρο ευκαιρίας για τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Σερβίας με την ΕΕ;

Η διαδικασία ένταξης της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ουσιαστικά στάσιμη εδώ και σχεδόν πέντε χρόνια. Τον Ιούλιο, οκτώ κράτη-μέλη μπλόκαραν το άνοιγμα ενός ακόμη διαπραγματευτικού κεφαλαίου-ομάδας, επικαλούμενα τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση και την ανεπαρκή ευθυγράμμιση της Σερβίας με την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική.

Σε μια εξέλιξη που θα μπορούσε να συγκριθεί με όσα συνέβησαν στην Ουγγαρία, η νέα κυβέρνηση θα μπορούσε να αναζωογονήσει την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας μέσω μεταρρυθμίσεων στη Δικαιοσύνη, στις δημόσιες συμβάσεις και στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης.

Το βασικό εμπόδιο, ωστόσο, θα εξακολουθήσει να είναι η άρνηση του Βελιγραδίου να συμμετάσχει στις ευρωπαϊκές κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Ένα ακόμη αγκάθι είναι το Κόσοβο: η Φοιτητική Λίστα απορρίπτει κατηγορηματικά την ανεξαρτησία του, ενώ οι Βρυξέλλες απαιτούν από το Βελιγράδι να εξομαλύνει τις σχέσεις του με την Πρίστινα.

Η επιφυλακτικότητα του κινήματος δεν απορρέει μόνο από τον πολιτικό του ρεαλισμό. Συνδέεται επίσης με την πολυμορφία των υποστηρικτών του. Άλλωστε, τα ευρείας απήχησης πολιτικά κινήματα τείνουν να υιοθετούν προσεκτική και συντηρητική στάση στην εξωτερική πολιτική, καθώς το εκλογικό τους σώμα περιλαμβάνει διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις.

Στην περίπτωση των υποστηρικτών των φοιτητών, πρόκειται για ένα μείγμα φιλοευρωπαίων φιλελεύθερων και συντηρητικών εθνικιστών, οι οποίοι ενώθηκαν εναντίον του Βούτσιτς, παρά τις σημαντικές διαφωνίες τους σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Ωστόσο, δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι τα τρία τέταρτα των υποστηρικτών της Φοιτητικής Λίστας προτιμούν στενότερες σχέσεις με την ΕΕ παρά με τη Ρωσία.

Οι πιο άμεσες συνέπειες μιας πολιτικής ανανέωσης στο Βελιγράδι θα γίνουν αισθητές στις γειτονικές χώρες των Βαλκανίων. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, θα μπορούσαμε να δούμε την απόσυρση της πολιτικής στήριξης που παρείχε ο Βούτσιτς στον εθνικιστή Μίλοραντ Ντόντικ, πρώην πρόεδρο της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας (Republika Srpska). Θα μπορούσαν επίσης να βελτιωθούν οι σχέσεις με το Μαυροβούνιο.

Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν είναι εξασφαλισμένη. Ωστόσο, η Σερβία διαθέτει πλέον μια ιστορική ευκαιρία να ανακτήσει τη θέση της στην περιοχή, υπό την προϋπόθεση ότι η νέα ηγεσία της θα καταφέρει να συμφωνήσει για την κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθήσει η χώρα.

Η δυσκολότερη δοκιμασία βρίσκεται μπροστά: η διακυβέρνηση

Η Φοιτητική Λίστα αντιμετωπίζει πλέον ένα άμεσο παράδοξο: οι μέθοδοι που την οδήγησαν μέχρι εδώ δεν αρκούν για να την οδηγήσουν πολύ μακρύτερα. Η αποκεντρωμένη οργάνωσή της τη βοήθησε να εξελιχθεί, μέσα σε μόλις δύο χρόνια, από μια τοπική κινητοποίηση διαμαρτυρίας σε ένα μαζικό εθνικό κίνημα. Η διακυβέρνηση, όμως, απαιτεί κάτι διαφορετικό: σαφέστερη ηγεσία και συλλογική πειθαρχία.

Οι περισσότεροι εκπρόσωποι του κινήματος διαθέτουν ελάχιστη ή και καθόλου εμπειρία στην κυβέρνηση και στο κοινοβούλιο. Το όνομα του επόμενου πρωθυπουργού παραμένει άγνωστο, αν και έχουν ήδη κυκλοφορήσει ορισμένα ονόματα, όπως εκείνο του πρώην διοικητή της κεντρικής τράπεζας, Ντέγιαν Σόσκιτς.

Η σύγκριση με την Ουγγαρία παρουσιάζει και πάλι ενδιαφέρον: η νέα κυβέρνηση θα κληθεί να αντιμετωπίσει τα εδραιωμένα δίκτυα επιρροής του απερχόμενου κυβερνώντος κόμματος μέσα στους δημόσιους θεσμούς. Οι επόμενοι μήνες θα είναι καθοριστικοί για τη διατήρηση της πολιτικής δυναμικής, καθώς οι προεδρικές εκλογές πρέπει να διεξαχθούν πριν από το τέλος του έτους.

Η επόμενη δοκιμασία, μετά τον σχηματισμό κυβέρνησης, θα είναι η διατήρηση μιας σταθερής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, όταν αρχίσουν να προκύπτουν οι πρώτες δύσκολες πολιτικές αποφάσεις.

Απευθυνόμενος σε φοιτητές που διαδήλωναν κατά του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς στο Βελιγράδι, τον Μάρτιο του 1991, ο σπουδαίος Σέρβος λογοτέχνης Μπόρισλαβ Πέκιτς τούς υπενθύμισε ότι «το ουσιώδες δεν είναι να κοιτάζεις το ρολόι. Οι νίκες δεν κερδίζονται σε ένα δευτερόλεπτο, σε μία ημέρα ή σε έναν χρόνο».

Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, οι διάδοχοί τους πέτυχαν κάτι που ελάχιστοι θεωρούσαν εφικτό: να τερματίσουν την κυριαρχία του Βούτσιτς μέσα σε μία νύχτα.

Η πρόκληση τώρα είναι να μετατρέψουν αυτή την εκλογική νίκη σε διαρκή δημοκρατική αλλαγή. Και σε αυτή την προσπάθεια, το να παρακολουθούν το ρολόι θα είναι απαραίτητο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

Πηγή: Chatham House