Γιατί η επόμενη χρηματοπιστωτική κρίση ίσως είναι πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε
Οι επενδυτές έχουν μάθει να ζουν με την επονομαζόμενη «ώρα των μαγισσών», εκείνη τη γνωστή περίοδο κάθε τριμήνου κατά την οποία λήγουν ταυτόχρονα παράγωγα προϊόντα και οι αγορές εμφανίζουν έντονη μεταβλητότητα. Πρόκειται για ένα φαινόμενο προβλέψιμο και, σε μεγάλο βαθμό, διαχειρίσιμο. Όμως, όπως επισημαίνει ο Agustín Carstens, γενικός διευθυντής της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών, ο πραγματικός κίνδυνος σήμερα δεν προέρχεται από τέτοιου είδους συγκυριακές αναταράξεις, αλλά από ένα βαθύτερο και πιο σύνθετο σύνολο εξελίξεων που έχει ωριμάσει τα τελευταία χρόνια.
Στον πυρήνα αυτής της ανησυχίας βρίσκεται η εκρηκτική ανάπτυξη της μη τραπεζικής χρηματοπιστωτικής διαμεσολάβησης. Πρόκειται για ένα ευρύ οικοσύστημα που περιλαμβάνει hedge funds, private credit funds και άλλες επενδυτικές δομές, οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις λειτουργούν με τρόπο παρόμοιο με τις τράπεζες, χωρίς όμως να υπόκεινται στο ίδιο επίπεδο εποπτείας. Η αδιαφάνεια που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος αυτής της δραστηριότητας δυσκολεύει σημαντικά την αξιολόγηση των πραγματικών κινδύνων, τόσο για τις αγορές όσο και για τις ίδιες τις εποπτικές αρχές.
Ταυτόχρονα, το παγκόσμιο περιβάλλον επιβαρύνεται από τη συνεχή αύξηση του δημόσιου χρέους στις μεγάλες οικονομίες. Η τάση αυτή ενισχύεται από τις γεωπολιτικές εντάσεις και τον κατακερματισμό της διεθνούς οικονομικής τάξης, περιορίζοντας τα περιθώρια αντίδρασης των κυβερνήσεων σε περίπτωση νέας κρίσης. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο αν ληφθεί υπόψη ότι οι μεταρρυθμίσεις που θεσπίστηκαν μετά την κρίση του 2008 είτε καθυστερούν είτε, σε ορισμένες περιπτώσεις, υποχωρούν, δημιουργώντας εκ νέου εστίες ευπάθειας.
Οι πρώτες ενδείξεις πίεσης είναι ήδη ορατές, ιδιαίτερα στον χώρο της ιδιωτικής πίστωσης. Οι μεταβολές στις αποτιμήσεις και οι κινήσεις επενδυτών δημιουργούν αλυσιδωτές επιπτώσεις, οι οποίες συχνά μεταφέρονται και στο τραπεζικό σύστημα. Τα παραδείγματα της κατάρρευσης της Archegos και της Greensill αποτελούν χαρακτηριστικές υπενθυμίσεις του τρόπου με τον οποίο οι κίνδυνοι μπορούν να διαχυθούν γρήγορα σε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ακόμη και όταν ξεκινούν από φαινομενικά περιφερειακές δραστηριότητες.
Ωστόσο, η μεγαλύτερη ανησυχία εντοπίζεται στις αγορές κρατικών ομολόγων, οι οποίες αποτελούν θεμέλιο λίθο της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Τα τελευταία χρόνια, οι κεντρικές τράπεζες διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο απορροφώντας μεγάλο μέρος της αύξησης του δημόσιου χρέους. Σήμερα, όμως, η εικόνα έχει αλλάξει. Οι ισολογισμοί τους συρρικνώνονται και η στήριξη αυτή αποσύρεται, μεταφέροντας το βάρος σε επενδυτές που δεν διαθέτουν την ίδια σταθερότητα. Η εξέλιξη αυτή αυξάνει τον κίνδυνο έντονων διαταραχών, όπως φάνηκε και στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου το 2022.
Παρότι οι κεντρικές τράπεζες έχουν αποδείξει στο παρελθόν ότι μπορούν να παρέμβουν αποτελεσματικά για να αποτρέψουν μια συστημική κρίση, οι δυνατότητές τους δεν είναι απεριόριστες. Οι παρεμβάσεις ρευστότητας συνοδεύονται από σημαντικές παρενέργειες και καθίστανται πιο δύσκολες σε ένα περιβάλλον αυξημένου πληθωρισμού. Αυτό σημαίνει ότι η πρόληψη καθίσταται πιο κρίσιμη από ποτέ.
Η BIS υπογραμμίζει την ανάγκη για ισχυρότερη εποπτεία, καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων δεδομένων και ουσιαστική ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας. Παράλληλα, επισημαίνει ότι η υπερβολική μόχλευση σε ορισμένα τμήματα της αγοράς δεν μπορεί να παραμείνει ανεξέλεγκτη, ενώ η ενίσχυση των υποδομών στις αγορές ομολόγων αποτελεί επείγουσα προτεραιότητα.
Το μεγαλύτερο εμπόδιο, ωστόσο, δεν είναι τεχνικό αλλά πολιτικό. Σε ένα περιβάλλον όπου οι διεθνείς σχέσεις χαρακτηρίζονται από αυξανόμενη ένταση, η συντονισμένη δράση γίνεται πιο δύσκολη, αλλά ταυτόχρονα πιο αναγκαία. Όπως επισημαίνει o Agustín Carstens, η προετοιμασία για το ενδεχόμενο μιας κρίσης δεν αποτελεί ένδειξη απαισιοδοξίας, αλλά στοιχείο υπεύθυνης διακυβέρνησης.
Η εικόνα που διαμορφώνεται δεν είναι εκείνη μιας άμεσης απειλής, αλλά ενός συστήματος στο οποίο οι κίνδυνοι συσσωρεύονται σταδιακά. Και σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις συχνά ξεσπούν όταν η προσοχή έχει στραφεί αλλού, η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των ενδείξεων μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
«Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν μπορεί να συμβεί χωρίς πολιτική βούληση, ιδανικά ασκούμενη με συνεργασία μεταξύ των μεγάλων δικαιοδοσιών.
Αυτό μπορεί να ακούγεται σαν ευσεβής πόθος στο σημερινό κατακερματισμένο περιβάλλον. Αλλά είναι ένα μικρό τίμημα για να σπάσει ο κύκλος άνθησης και κατάρρευσης, και πολύ μικρότερο από το κόστος αντιμετώπισης της επόμενης χρηματοπιστωτικής καταιγίδας» καταλήγει ο Carstens.
