Κλεάνθης Ξανθόπουλος: Ένας serial entrepreneur στον χώρο της βιοτεχνολογίας με παγκόσμιο αποτύπωμα
Η επαγγελματική του διαδρομή είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή και σπάνια. Ένας λαμπρός επιστήμονας που ξεκίνησε, πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια, από τη Θεσσαλονίκη για να κυνηγήσει το όνειρο του στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, φτάνει να ιδρύσει πέντε εταιρείες, τρεις εκ των οποίων μπήκαν στο δείκτη Nasdaq.
Παράλληλα, δημιούργησε τη Regulus Therapeutics την οποία εξαγόρασε η Novartis έναντι 1,7 δισ. δολαρίων, ενώ σήμερα από τη θέση του Προέδρου της Connect Biopharma καθώς και εκείνης του CEO της Senvera Therapeutics συνεχίζει να αφήνει το στίγμα του στον κλάδο.
Τον Κλεάνθη Ξανθόπουλο τον γνώρισα στα εγκαίνια του Athens Life Tech Park, του πρώτου ολοκληρωμένου πάρκου βιοτεχνολογίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη – μια επένδυση ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ που υλοποιήθηκε στην Αττική και φιλοδοξεί να καταστήσει τη χώρα μας διεθνές hub βιοτεχνολογίας – όπου ήταν ένας από τους βασικούς ομιλητές του event. Ο ίδιος μέσα από τη μακρόχρονη εμπειρία του, μοιράζεται σκέψεις αναφορικά με το πώς η Ελλάδα θα μπορέσει, όχι να μιμηθεί τα αναπτυγμένα και παγιωμένα ιατρικά οικοσυστήματα του εξωτερικού, αλλά να εντοπίσει τα δυνατά της σημεία και να δημιουργήσει αρκετό βάθος ώστε να έχει διεθνή σημασία.
Μιλήσαμε για τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης, τις λεπτές γραμμές που πρέπει να προσέχει ένας άνθρωπος που δρα ταυτόχρονα με το «καπέλο» του επιστήμονα και του επιχειρηματία, επισημαίνοντάς μου πως η επιχειρηματική αξία έπεται της επιστημονικής και της κλινικής αξίας, αλλά και για το τι είναι τελικά η καινοτομία σε έναν κλάδο που αποτελεί την κινητήριο δύναμή του.
Κ. Ξανθόπουλε, η επένδυση στο Athens LifeTech Park δημιουργεί ένα νέο κέντρο βιοτεχνολογίας στην Ελλάδα. Ποια είναι η πραγματική αλλαγή που φέρνει στο οικοσύστημα;
Η πραγματική αλλαγή δεν είναι το κτίριο. Είναι αυτό που μπορεί να συμβεί μέσα και γύρω από αυτό. Η Ελλάδα είχε πάντα πολύ καλούς επιστήμονες, ισχυρά πανεπιστήμια και μια σημαντική φαρμακευτική μεταποιητική βιομηχανία . Αυτό που δεν είχε στον ίδιο βαθμό ήταν οι μηχανισμοί που συνδέουν αυτά τα κομμάτια μεταξύ τους και επιτρέπουν σε μια καλή επιστημονική ιδέα να φτάσει στους ασθενείς.
Και στη βιοτεχνολογία αυτό το επόμενο βήμα είναι το δύσκολο. Η απόσταση από μια ενδιαφέρουσα ανακάλυψη μέχρι ένα φάρμακο είναι τεράστια. Χρειάζεσαι υποδομές, κεφάλαιο, συνεργασίες, αλλά κυρίως ανθρώπους που έχουν ξανακάνει αυτή τη διαδρομή και μπορούν να κρίνουν πότε μια ιδέα αξίζει να προχωρήσει, πώς πρέπει να προχωρήσει και πότε πρέπει να σταματήσει.
Αυτό θεωρώ ότι μπορεί να προσφέρει το Athens LifeTech Park. Όχι απλώς χώρο, αλλά τον απαραίτητο συνδυασμό επιστήμης, εμπειρίας, ιδεών και κεφαλαίου.
Μου αρέσει να το σκέφτομαι ως μια σύγχρονη επιστημονική «Αγορά». Έναν τόπο όπου ένας επιστήμονας μπορεί να βρεθεί δίπλα σε έναν επιχειρηματία, έναν επενδυτή ή κάποιον που είχε την τεράστια τύχη να αναπτύξει ένα φάρμακο.
Η υποδομή είναι η πλατφόρμα. Η πραγματική αξία θα δημιουργηθεί από τις αλληλεπιδράσεις που θα συμβούν πάνω σε αυτήν. Στα μεγάλα οικοσυστήματα βιοτεχνολογίας αυτές οι συναντήσεις συμβαίνουν συνεχώς. Και πολλές φορές από εκεί ξεκινούν μια νέα εταιρεία, μια συνεργασία ή, τελικά, ένα νέο φάρμακο.
«Όταν αλλάζει η τεχνολογία, αλλάζει και η γεωγραφία της ευκαιρίας».
Τι θα μπορεί να γίνει εδώ που μέχρι σήμερα γινόταν μόνο στη Βοστώνη, στο Σαν Ντιέγκο ή στο Bay Area;
Αυτά τα οικοσυστήματα χρειάστηκαν δεκαετίες για να δημιουργηθούν και αναπτύχθηκαν μέσα σε πολύ συγκεκριμένες συνθήκες. Αυτό που αξίζει να καταλάβουμε είναι γιατί λειτουργούν.
Έζησα και εργάστηκα για πολλά χρόνια μέσα σε τέτοια περιβάλλοντα. Αυτό που πάντα με εντυπωσίαζε δεν ήταν μόνο η ποιότητα της επιστήμης. Ήταν το πόσο άμεση και γρήγορη είναι η διαδρομή από την επιστήμη στην επιχειρηματικότητα και το κεφάλαιο.
Ένας ερευνητής με μια καλή ιδέα μπορούσε σχετικά γρήγορα να βρεθεί απέναντι από κάποιον που είχε χτίσει ήδη δύο ή τρεις εταιρείες, από έναν επενδυτή που καταλάβαινε την επιστήμη ή από ένα στέλεχος φαρμακευτικής που γνώριζε τι χρειάζεται για να φτάσει ένα πρόγραμμα στην κλινική ανάπτυξη.
Αυτό δεν αντιγράφεται. Μπορεί όμως να καλλιεργηθεί.
Και εδώ θεωρώ ότι βρίσκεται η ευκαιρία για την Ελλάδα. Όχι να αντιγράψει το San Francisco , αλλά να αποφασίσει πού μπορεί να είναι πραγματικά καλή και να δημιουργήσει εκεί αρκετό βάθος ώστε να έχει διεθνή σημασία.
Η βιοτεχνολογία βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής: RNA therapeutics, AI-driven drug discovery, personalized medicine. Ποιο θεωρείτε ότι θα είναι το «next big thing» που θα ανατρέψει τα δεδομένα τα επόμενα 5–10 χρόνια; Και ποια χώρα θα το αξιοποιήσει πρώτη;
Αν έπρεπε να επιλέξω μία τεχνολογική πλατφόρμα, θα επέλεγα τις γονιδιακές θεραπείες, δηλαδή θεραπείες κυττάρων και γονιδίων, θεραπείες RNA. Πρόκειται για την κατανόηση του γενετικού κώδικα, εκεί όπου δεν είναι σωστά γραμμένος, και τη ψηφιακή διόρθωσή του ώστε να αντιμετωπιστούν οι υποκείμενες αιτίες της νόσου. Πιστεύω ότι θα αποτελέσουν μία από τις σημαντικότερες θεραπευτικές πλατφόρμες των επόμενων δεκαετιών, γιατί μας επιτρέπουν να παρεμβαίνουμε με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια στους γενετικούς μηχανισμούς της εκάστοτε νόσου.
Αυτό όμως που θεωρώ ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι η σύγκλιση: τι συμβαίνει όταν τα γονιδιακά φάρμακα και οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις συναντούν την τεχνητή νοημοσύνη, τη γενετική και τεράστιους όγκους βιοϊατρικών δεδομένων.
Η βαθύτερη επίδραση του AI, κατά τη γνώμη μου, δεν θα είναι απλώς ότι θα σχεδιάζουμε φάρμακα γρηγορότερα. Θα είναι ότι θα κατανοούμε καλύτερα την ίδια τη βιολογία. Και αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό. Γιατί όσο καλύτερα κατανοούμε τον μηχανισμό μιας ασθένειας, τόσο πιο έξυπνα μπορούμε να παρέμβουμε.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας βοηθήσει να διατυπώνουμε καλύτερες υποθέσεις, να επιλέγουμε στόχους, να σχεδιάζουμε μόρια και να αναλύουμε δεδομένα σε κλίμακα που μέχρι πρόσφατα δεν ήταν εφικτή. Αλλά δεν καταργεί τη βιολογία. Αν η αρχική βιολογική υπόθεση είναι λάθος, το AI μπορεί απλώς να μας οδηγήσει γρηγορότερα στη λάθος απάντηση.
Ως προς το ποια χώρα θα το αξιοποιήσει πρώτη, δεν θα το έβλεπα έτσι. Η καινοτομία στη βιοτεχνολογία είναι πλέον παγκόσμια. Πλεονέκτημα θα έχουν τα οικοσυστήματα που μπορούν να συνδέσουν γρήγορα καλή επιστήμη, δεδομένα, έμπειρους ανθρώπους και κεφάλαιο.
Και αυτό έχει ενδιαφέρον για μια χώρα όπως η Ελλάδα. Όταν αλλάζει η τεχνολογία, αλλάζει και η γεωγραφία της ευκαιρίας. Δεν εξαφανίζεται το πλεονέκτημα των μεγάλων hubs, αλλά δημιουργείται χώρος και για μικρότερα οικοσυστήματα που ξέρουν πού θέλουν να εστιάσουν.
«Έχουμε την τάση να πιστεύουμε ότι αν έχεις καλή επιστήμη, υποδομές και κεφάλαιο, έχεις σχεδόν όλα όσα χρειάζεσαι. Δεν είναι έτσι».
Από τη θέση του Προέδρου της Connect Biopharma και CEO της Senvera Therapeutics, βλέπετε από πρώτο χέρι πώς εξελίσσεται η παγκόσμια αγορά. Ποια στρατηγική πρέπει να ακολουθήσει η Ελλάδα για να γίνει «πρωταγωνιστής» και όχι απλώς ένας περιφερειακός παίκτης; Πού πρέπει να επενδύσει;
Η Ελλάδα πρέπει πρώτα να αποφασίσει τι δεν θα κάνει. Είμαστε μια μικρή χώρα. Δεν μπορούμε να αποκτήσουμε κρίσιμη μάζα σε κάθε περιοχή της βιοτεχνολογίας και δεν υπάρχει λόγος να προσπαθήσουμε.
Πρέπει να δούμε με πολύ καθαρό μάτι πού διαθέτουμε ήδη εξαιρετική επιστήμη, κλινική εμπειρία, ανθρώπους με διεθνή παρουσία και, όπου υπάρχει, βιομηχανική τεχνογνωσία. Να επιλέξουμε λίγες περιοχές στις οποίες αυτά τα στοιχεία συναντώνται και να επενδύσουμε εκεί με διάρκεια.
Και όταν λέω επένδυση, δεν εννοώ μόνο εργαστήρια και εξοπλισμό. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά αγοράζονται. Η εμπειρία δεν αγοράζεται τόσο εύκολα. Έχει τεράστια αξία ένας νέος επιστήμονας να μπορεί να δουλέψει δίπλα σε κάποιον που έχει ήδη οδηγήσει ένα μόριο στην κλινική ανάπτυξη, έχει χτίσει μια biotech, έχει αντλήσει κεφάλαια ή έχει κάνει λάθη και ξέρει τι θα έκανε διαφορετικά τη δεύτερη φορά.
Και υπάρχει ακόμη μία προϋπόθεση: όποια εταιρεία βιοτεχνολογίας ξεκινά από την Ελλάδα πρέπει από την πρώτη ημέρα να σκέφτεται διεθνώς. Δεν υπάρχει ελληνική αγορά βιοτεχνολογίας με την έννοια που υπάρχει μια ελληνική αγορά για άλλους κλάδους. Η αγορά είναι παγκόσμια. Αυτό όμως που θέλουμε είναι να φέρουμε τη θεραπεία πιο κοντά στους ασθενείς και εδώ. Θέλουμε να αναπτύξουμε θεραπείες για ολόκληρο τον πλανήτη, όχι μόνο για την Ελλάδα.
Ποια στρατηγική σας επέτρεψε να μετατρέψετε την επιστημονική γνώση σε επιχειρηματική υπεραξία;
Ξεκίνησα ως επιστήμονας και, ακόμη και σήμερα που διοικώ εταιρείες, εξακολουθώ να βλέπω τα πράγματα πρώτα μέσα από την επιστήμη.
Αυτό που κατάλαβα σχετικά νωρίς, όμως, είναι ότι μια σημαντική ανακάλυψη μπορεί να καταλήξει σε μια εξαιρετική δημοσίευση και να σταματήσει εκεί. Αν θέλεις να φτάσει κάποτε στον ασθενή, πρέπει σε κάποιο σημείο να αρχίσεις να κάνεις άλλου είδους ερωτήσεις.
Υπάρχει πραγματική ιατρική ανάγκη; Μπορεί αυτή η επιστήμη να γίνει φάρμακο; Ποιο είναι το πείραμα που μπορεί να μας πει γρήγορα αν έχουμε δίκιο ή άδικο; Έχουμε τους σωστούς ανθρώπους με την εμπειρία και τη γνώση να καθοδηγήσουν τη διαδικασία ανάπτυξης του φαρμάκου σε μια επιτυχημένη έκβαση. Και, κυρίως, είναι αυτή μια ιδέα στην οποία αξίζει να αφιερώσουμε χρόνια ζωής και πολύ σημαντικό κεφάλαιο;
Οι επιστήμονες και οι entrepreneurs μπορούν εύκολα να δεθούν με την ιδέα τους. Στη βιοτεχνολογία αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εγκλωβισμό. Χρειάζεσαι αρκετή πεποίθηση για να συνεχίσεις όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, αλλά και αρκετή πειθαρχία για να πεις «έκανα λάθος» όταν αυτό δείχνουν τα δεδομένα.
Για μένα, η επιχειρηματική αξία δεν είναι το σημείο εκκίνησης. Πρώτα πρέπει να δημιουργήσεις επιστημονική και κλινική αξία. Αν το κάνεις πραγματικά καλά, τότε μπορεί να ακολουθήσει και η επιχειρηματική αξία.
«Η καινοτομία απαιτεί να παίρνεις αποφάσεις χωρίς να έχεις όλες τις απαντήσεις».
Μία από τις εταιρείες που ιδρύσατε και ηγηθήκατε, η Regulus Therapeutics, εξαγοράστηκε αργότερα από τη Novartis έναντι 1,7 δισ. δολαρίων. Τι χρειάζεται να αποκτήσει η Ελλάδα ώστε να δούμε αντίστοιχες ιστορίες δημιουργίας αξίας να ξεκινούν και από εδώ;
Έχουμε την τάση να πιστεύουμε ότι αν έχεις καλή επιστήμη, υποδομές και κεφάλαιο, έχεις σχεδόν όλα όσα χρειάζεσαι. Δεν είναι έτσι.
Το να χτίζεις μια εταιρεία βιοτεχνολογίας είναι από μόνο του τεχνογνωσία. Πρέπει να ξέρεις πότε μια επιστημονική ανακάλυψη μπορεί να μετατραπεί σε διαδικασία ανακάλυψης και ανάπτυξης φαρμάκου, πώς θα προστατεύσεις την πνευματική ιδιοκτησία, ποια πειράματα πρέπει να προηγηθούν, πώς θα σχεδιάσεις την πορεία προς την κλινική ανάπτυξη, πότε θα αντλήσεις κεφάλαιο και τι ομάδα χρειάζεσαι σε κάθε στάδιο. Και πρέπει να μπορείς να κάνεις όλα αυτά με τα standards μιας εταιρείας που θα ανταγωνιστεί διεθνώς.
Αυτό το είδος εμπειρίας δεν υπάρχει ακόμη στην Ελλάδα στην κλίμακα που θα θέλαμε. Υπάρχει όμως σε εντυπωσιακό βαθμό στους Έλληνες που έχουν χτίσει καριέρες στο εξωτερικό.
Γι’ αυτό πιστεύω πολύ στη διασπορά. Όχι απαραίτητα με τον τρόπο που συχνά συζητάμε το brain gain. Δεν χρειάζεται όλοι να επιστρέψουν μόνιμα στην Ελλάδα. Ένας επιστήμονας ή ένα στέλεχος στην Αμερική μπορεί να συμβουλεύσει μια ελληνική startup. Ένας επενδυτής στο Λονδίνο μπορεί να τη συνδέσει με κεφάλαιο. Ένας Έλληνας executive σε μια πολυεθνική φαρμακευτική μπορεί να ανοίξει μια πόρτα που διαφορετικά θα χρειαζόταν χρόνια.
Γι’ αυτό για μένα το επόμενο βήμα μετά το brain gain είναι το brain circulation. Δεν πρέπει να έχουμε ως φιλοδοξία να μη φύγει κανείς από την Ελλάδα. Κι εγώ έφυγα και η διεθνής εμπειρία καθόρισε τη δική μου διαδρομή.
Ποια ήταν η πιο δύσκολη απόφαση που πήρατε πριν ωριμάσει η αγορά και πώς αυτή η νοοτροπία μπορεί να γίνει οδηγός για τους νέους Έλληνες επιστήμονες;
Οι πιο δύσκολες αποφάσεις στη δική μου διαδρομή δεν ήταν συνήθως οι πιο τολμηρές. Ήταν εκείνες στις οποίες έπρεπε να αποφασίσω ότι κάτι δεν πρέπει να συνεχιστεί.
Στη βιοτεχνολογία μπορεί να έχεις επενδύσει χρόνια σε ένα πρόγραμμα, να έχεις εξαιρετικούς ανθρώπους που πιστεύουν σε αυτό και σημαντικά κεφάλαια πίσω του και κάποια στιγμή τα δεδομένα να σου λένε ότι πρέπει να σταματήσεις. Αυτή είναι πολύ δυσκολότερη απόφαση από το να ξεκινήσεις κάτι καινούργιο. Η ανθρώπινη βιολογία είναι περίπλοκη. Η ανάπτυξη φαρμάκων δε, εξίσου πολύ δύσκολη. Πρέπει πάντα να είσαι έτοιμος να αξιολογείς και να δίνεις προτεραιότητα, και επίσης, το να έχεις την τύχη με το μέρος σου πάντα βοηθάει.
Γιατί δεν αποφασίζεις μόνο για μια επιστημονική υπόθεση. Αποφασίζεις για ανθρώπους που έχουν επενδύσει χρόνια από τη ζωή τους, για επενδυτές που σε εμπιστεύτηκαν και, τελικά, για ασθενείς που περιμένουν.
Εκεί έμαθα κάτι που θεωρώ θεμελιώδες: η οικονομική πραγματικότητα δεν μπορεί να αλλάξει τη βιολογική πραγματικότητα. Αν τα δεδομένα σου λένε ότι έχεις άδικο, πρέπει να είσαι έτοιμος να το αποδεχθείς, ανεξάρτητα από το πόσο έχεις ήδη επενδύσει.
Αυτό θα έλεγα και σε έναν νέο επιστήμονα. Η καινοτομία απαιτεί να παίρνεις αποφάσεις χωρίς να έχεις όλες τις απαντήσεις. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγαπάς το ρίσκο. Σημαίνει ότι πρέπει να μάθεις να το καταλαβαίνεις και, κυρίως, να μην αφήνεις ποτέ την αγάπη στην ιδέα σου να γίνει ισχυρότερη από τα δεδομένα.
«Για μένα το επόμενο βήμα μετά το brain gain είναι το brain circulation».
