Σκάκι: Μας κάνει πραγματικά πιο έξυπνους; Τι δείχνουν οι έρευνες
- Οι καλοί σκακιστές τείνουν να έχουν καλύτερες επιδόσεις σε δεξιότητες όπως η ρευστή συλλογιστική, η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η αριθμητική ικανότητα.
- Μελέτες σε παιδιά έχουν εντοπίσει ορισμένα οφέλη, κυρίως στα μαθηματικά, αλλά με σημαντικούς μεθοδολογικούς περιορισμούς.
- Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν ισχυρές αποδείξεις ότι το σκάκι αυξάνει τη γενική νοημοσύνη ή το IQ.
Το σκάκι θεωρείται εδώ και δεκαετίες ένα από τα πιο απαιτητικά «παιχνίδια του μυαλού».
Για να παίξει κάποιος καλά, δεν αρκεί να γνωρίζει τους κανόνες. Πρέπει να προβλέπει τις πιθανές κινήσεις του αντιπάλου, να εξετάζει διαφορετικά σενάρια, να αξιολογεί συνεχώς τη θέση στη σκακιέρα και να αποφασίζει ποια κίνηση έχει τις μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας.
Γι’ αυτό και το σκάκι έχει συνδεθεί έντονα με τη νοημοσύνη. Το βασικό ερώτημα, όμως, παραμένει: το παιχνίδι μάς κάνει πιο έξυπνους ή οι πιο ικανοί γνωστικά άνθρωποι τείνουν απλώς να γίνονται καλύτεροι στο σκάκι;
Τι δείχνουν οι έρευνες για σκάκι και νοημοσύνη
Μεγάλη μετα-ανάλυση έχει δείξει ότι η ικανότητα στο σκάκι παρουσιάζει μέτρια συσχέτιση με ορισμένες γνωστικές δεξιότητες.
Μεταξύ αυτών βρίσκονται η ρευστή συλλογιστική, η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η αριθμητική ικανότητα.
Με απλά λόγια, όσοι παίζουν καλύτερα σκάκι τείνουν να τα πηγαίνουν καλύτερα και σε ορισμένες γνωστικές δοκιμασίες.
Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι το σκάκι είναι η αιτία αυτής της διαφοράς.
Το βασικό ερώτημα: Τι προηγείται;
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι υπάρχουν δύο πιθανές εξηγήσεις.
Η πρώτη είναι ότι η συστηματική ενασχόληση με το σκάκι μπορεί να ενισχύει ορισμένες νοητικές δεξιότητες.
Η δεύτερη είναι ότι άνθρωποι που διαθέτουν ήδη ισχυρότερες γνωστικές ικανότητες μπορεί να έχουν μεγαλύτερη ευκολία να μάθουν το παιχνίδι και να εξελιχθούν σε αυτό.
Γι’ αυτό και η συσχέτιση ανάμεσα στο σκάκι και στις γνωστικές επιδόσεις δεν αρκεί για να αποδείξει ότι το παιχνίδι αυξάνει το IQ.
Τι έδειξαν μελέτες σε παιδιά
Για να εξετάσουν αν η εκμάθηση του σκακιού μπορεί να μεταφερθεί και σε άλλες δεξιότητες, ερευνητές έχουν μελετήσει παιδιά που συμμετέχουν σε οργανωμένα μαθήματα.
Μετα-ανάλυση 24 σχετικών μελετών εντόπισε ορισμένα θετικά αποτελέσματα, ιδιαίτερα στις επιδόσεις στα μαθηματικά.
Ωστόσο, οι ίδιοι οι ερευνητές επισήμαναν σημαντικούς μεθοδολογικούς περιορισμούς.
Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι εύκολο να διαχωριστεί ποιο μέρος της βελτίωσης οφείλεται στο ίδιο το σκάκι και ποιο σε άλλους παράγοντες, όπως η ποιότητα της διδασκαλίας, το σχολικό περιβάλλον ή τα χαρακτηριστικά των παιδιών που επέλεξαν να συμμετάσχουν.
Άρα δεν αυξάνει το IQ;
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αρκετά ισχυρά στοιχεία που να δείχνουν ότι το σκάκι αυξάνει γενικά τη νοημοσύνη ή το IQ.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν έχει γνωστική αξία.
Η ίδια η φύση του παιχνιδιού αναγκάζει τον παίκτη να εξασκεί επανειλημμένα συγκεκριμένες νοητικές λειτουργίες.
Τι «γυμνάζει» πραγματικά το σκάκι
Κατά τη διάρκεια μιας παρτίδας, ο παίκτης πρέπει να:
- προσέχει μικρές λεπτομέρειες
- συγκρατεί πληροφορίες
- προβλέπει διαφορετικές εξελίξεις
- συγκρίνει εναλλακτικές επιλογές
- λαμβάνει αποφάσεις χωρίς πλήρη βεβαιότητα
Όλα αυτά αποτελούν δεξιότητες που χρησιμοποιούμε και έξω από τη σκακιέρα.
Η σημασία της γνωστικής ευελιξίας
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του σκακιού είναι ότι η θέση αλλάζει συνεχώς.
Ένα σχέδιο που φαινόταν σωστό πριν από λίγες κινήσεις μπορεί ξαφνικά να πάψει να είναι αποτελεσματικό.
Ο παίκτης πρέπει να εγκαταλείψει την προηγούμενη στρατηγική του και να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα.
Αυτή η ικανότητα ονομάζεται γνωστική ευελιξία και θεωρείται βασική δεξιότητα στη λήψη αποφάσεων και στην επίλυση προβλημάτων.
Το σκάκι μας αναγκάζει να αντιμετωπίζουμε τα λάθη μας
Το παιχνίδι προσφέρει επίσης συνεχή ανατροφοδότηση.
Μια βιαστική κίνηση μπορεί να οδηγήσει άμεσα σε απώλεια υλικού ή ακόμη και της παρτίδας.
Αντίστοιχα, η υπερβολική αυτοπεποίθηση μπορεί να προκαλέσει λανθασμένες αποφάσεις.
Έτσι, ο παίκτης μαθαίνει να αναλύει τα λάθη του, να αναθεωρεί τις επιλογές του και να προσαρμόζει τη στρατηγική του.
Λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα
Στο σκάκι, κάθε κίνηση έχει συνέπειες.
Δεν αρκεί να σκεφτεί κανείς τι κερδίζει άμεσα. Πρέπει ταυτόχρονα να εξετάσει τι αφήνει απροστάτευτο και ποιες επιλογές δίνει στον αντίπαλο.
Με αυτή την έννοια, το παιχνίδι αποτελεί μια συνεχή άσκηση στη λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα.
Ο παίκτης καλείται να συγκρίνει πιθανότητες, να αξιολογήσει κινδύνους και να αποδεχθεί ότι ακόμη και μια καλή απόφαση δεν εγγυάται πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Μας κάνει τελικά πιο έξυπνους;
Η πιο ασφαλής επιστημονική απάντηση είναι ότι δεν μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα.
Η καλή επίδοση στο σκάκι συνδέεται με ορισμένες γνωστικές ικανότητες, ενώ η εκμάθησή του μπορεί να προσφέρει οφέλη σε επιμέρους δεξιότητες.
Δεν υπάρχουν, όμως, επαρκείς αποδείξεις ότι αυτά τα οφέλη μεταφέρονται συνολικά στη γενική νοημοσύνη.
Ίσως, λοιπόν, το μεγαλύτερο όφελος του σκακιού να μην είναι ότι «ανεβάζει» το IQ, αλλά ότι αναγκάζει το μυαλό να συγκεντρώνεται, να προβλέπει, να αξιολογεί, να κάνει λάθη και να προσαρμόζεται ξανά και ξανά.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:
- Γιατί δεν πρέπει να κάνετε φίλους στη δουλειά
- Οι 5 φράσεις που δείχνουν ότι μια σχέση μπορεί να έχει φτάσει στο τέλος της
- Γιατί ξαναβλέπουμε τις ίδιες ταινίες; Η ψυχολογία πίσω από το «ασφαλές καταφύγιο» του εγκεφάλου
