Γιατί ο αποκλεισμός του Ορμούζ από τον Τραμπ είναι ένα επικίνδυνο στοίχημα

Όταν η Αμερική και το Ισραήλ ξεκίνησαν τον πόλεμό τους στις 28 Φεβρουαρίου, ήταν διάχυτη η εκτίμηση ότι το Ιράν θα έκλεινε στο Στενό του Ορμούζ. Λίγοι όμως προέβλεψαν ότι, λιγότερο από δύο μήνες αργότερα, ο Ντόναλντ Τραμπ θα επέβαλε έναν δικό του αποκλεισμό, στοχεύοντας τη θαλάσσια κυκλοφορία προς και από ιρανικά λιμάνια και παράκτιες περιοχές. 

Ο αποκλεισμός τέθηκε σε ισχύ στις 13 Απριλίου. Ο Τραμπ ελπίζει ότι η οικονομική ασφυξία θα αναγκάσει το Ιράν να ανοίξει το στενό. Πρόκειται για ένα επικίνδυνο στοίχημα που θα μπορούσε να επιδεινώσει την παγκόσμια ενεργειακή κρίση και να οδηγήσει σε νέα κλιμάκωση.

Η λογική της Αμερικής είναι απλή. Οι ιρανικές απειλές έχουν μειώσει τη διέλευση δεξαμενόπλοιων μέσω του Ορμούζ. Όμως το Ιράν συνέχισε να εξάγει το δικό του πετρέλαιο, αν και σε μειωμένα επίπεδα. Έχει επίσης επιτρέψει τη διέλευση ορισμένων πλοίων με την καταβολή τέλους· δύο μεγάλα κινεζικά δεξαμενόπλοια που μετέφεραν ιρακινό και σαουδαραβικό πετρέλαιο πέρασαν από το στενό στις 11 Απριλίου, όπως και ένα δεξαμενόπλοιο με σημαία Λιβερίας. 

Το μήνυμα του Τραμπ είναι ότι αν τα ουδέτερα φορτία δεν μπορούν να περάσουν ανεμπόδιστα, τότε ούτε και τα ιρανικά μπορούν. Το στρατιωτικό σκέλος του σχεδίου είναι «απολύτως εφικτό», λέει ο Μαρκ Μοντγκόμερι, απόστρατος υποναύαρχος. Η Αμερική μπορεί εύκολα να καταλαμβάνει πλοία· κατέσχεσε δέκα δεξαμενόπλοια που συνδέονταν με τη Βενεζουέλα μεταξύ Δεκεμβρίου και Φεβρουαρίου. «Δεν χρειάζεται να κατασχέσεις όλα τα πλοία», προσθέτει. «Αρκούν μερικά για να σταλεί το μήνυμα».

Οι οικονομικές και πολιτικές πτυχές είναι πιο περίπλοκες. Ο στόχος, πιθανότατα, είναι να αποκοπεί η οικονομική γραμμή ζωής του Ιράν και να εξαναγκαστεί το καθεστώς σε παραχωρήσεις, ιδιαίτερα σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα. Θεωρητικά, το Ιράν είναι ευάλωτο. Με βάση τα τρέχοντα αποθέματα αργού πετρελαίου, μπορεί να αναγκαστεί να περιορίσει την παραγωγή μέσα σε 20 ημέρες από έναν πλήρη και αποτελεσματικό αποκλεισμό — και πιθανώς μέσα σε δέκα, εκτιμά ο Έρνεστ Σενσιέ της εταιρείας δεδομένων Vortexa.

«Καθώς οι εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν καταρρέουν, δεν θα υπάρχουν μετρητά για εισαγωγές, η οικονομική δραστηριότητα θα καταρρεύσει, το νόμισμα θα μπει σε σπιράλ υποτίμησης και θα ακολουθήσει υπερπληθωρισμός», υποστηρίζει ο Ρόμπιν Μπρουκς του Brookings Institution. «Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι αυτό θα φέρει τους μουλάδες στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με καλή πίστη».

Άλλοι είναι λιγότερο βέβαιοι. Το Ιράν είχε υποθέσει ότι οι εξαγωγές του θα διαταραχθούν, λέει ο Εσφαντιάρι Μπατμανγκελίτζ, διευθύνων σύμβουλος του Bourse & Bazaar Foundation. Τυχόν εξαγωγές εν καιρώ πολέμου, όπως προς την Ινδία, ήταν «μπόνους». 

Οι εξαγωγές ιρανικού αργού έπεσαν κάτω από 400.000 βαρέλια την ημέρα το 2020, όταν ο Τραμπ προσπάθησε να συντρίψει την οικονομία της χώρας, από 2,2 εκατομμύρια το 2018. Το Ιράν επέζησε τότε. Μπορεί να αντέξει ίσως έξι μήνες πίεσης τυπώνοντας χρήμα, πουλώντας περίπου 100 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου από πλωτή αποθήκευση ανοιχτά της Μαλαισίας και της Κίνας και εξασφαλίζοντας ανεπίσημη πίστωση από προμηθευτές εισαγωγών.

Το Ιράν εξαρτάται πάντως από ορισμένες θαλάσσιες εισαγωγές. Το ένα πέμπτο των εισαγωγών σιταριού —βασικής καλλιέργειας — προερχόταν από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. 

Το μεγαλύτερο μέρος του καλαμποκιού του προέρχεται από τη Βραζιλία και την Ουκρανία μέσω λιμανιών στον ή κοντά στον Περσικό Κόλπο. Μέρος των σιτηρών θα μπορούσε να αντικατασταθεί από ρωσικές και καζακικές προμήθειες μέσω λιμανιών της Κασπίας ή χερσαία μέσω Τουρκίας ή Κεντρικής Ασίας, αν και με υψηλότερο κόστος. 

Η μεγαλύτερη ευπάθεια, λέει ο Μπατμανγκελίτζ, είναι η σόγια: σχεδόν όλη η ζωοτροφή και τα φυτικά έλαια του Ιράν παράγονται από εισαγόμενες πρώτες ύλες. Οποιαδήποτε διαταραχή θα εκτόξευε τις τιμές στα τρόφιμα, οι οποίες ήταν ήδη 110% υψηλότερες τον Μάρτιο σε σχέση με ένα χρόνο πριν.

Δύο μεγάλα ερωτήματα

Αυτό γεννά δύο μεγάλα ερωτήματα. Το ένα αφορά την επίδραση στις ενεργειακές αγορές, συμπεριλαμβανομένης της Αμερικής, με τον Τραμπ να αντιμετωπίζει ραγδαία πτώση στις δημοσκοπήσεις ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών που θα διεξαχθούν σε επτά μήνες. Η απώλεια της ιρανικής παραγωγής από μόνη της δεν είναι καταστροφική. Όμως επιβαρύνει τον πολύ μεγαλύτερο όγκο προμηθειών του Κόλπου που έχει εγκλωβιστεί λόγω του σε μεγάλο βαθμό κλειστού στενού. Με την εκεχειρία να φαίνεται εύθραυστη, το Ιράν δεν έχει μεγάλο κίνητρο να ανοίξει ξανά τη δίοδο. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα επαναλάβει επιθέσεις σε ουδέτερη ναυσιπλοΐα.

Τέτοιες επιθέσεις θα δημιουργούσαν σοβαρό πρόβλημα για χώρες όπως το Ιράκ, το οποίο στις 5 Απριλίου έστειλε πλοίο μέσω του Ορμούζ με προορισμό τη Μαλαισία για πρώτη φορά από την έναρξη του πολέμου. Οι εισαγωγείς θα αναγκάζονταν να μειώσουν τα ήδη περιορισμένα αποθέματα, ωθώντας τα συμβόλαια του δείκτη Brent προς τα 150 δολάρια το βαρέλι μέχρι το τέλος Απριλίου. Λαμβανομένου υπόψη του κινδύνου των ιρανικών επιθέσεων σε εγκαταστάσεις παραγωγής, αγωγούς και λιμάνια στη Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα και αλλού —το Ιράν έχει ήδη απειλήσει με αντίποινα αν εφαρμοστεί ο αποκλεισμός— καθώς και της πιθανότητας επιθέσεων στην Ερυθρά Θάλασσα από τους συμμάχους Χούθι της Υεμένης, το μέτρο φαίνεται απίθανο να διαρκέσει λίγες εβδομάδες χωρίς νέα μεγάλη άνοδο τιμών.

Το δεύτερο ζήτημα είναι ποιες χώρες μπορεί να παγιδευτούν σε έναν τέτοιο αποκλεισμό. Η Ινδία, για παράδειγμα, αρνήθηκε ότι πλήρωσε τέλος για να περάσουν τα πλοία της, κάτι που ο Τραμπ δήλωσε στις 12 Απριλίου ότι θα αποτελούσε αιτία παρεμπόδισης. Όμως την ίδια ημέρα η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (CENTCOM) δήλωσε ότι ο αποκλεισμός θα εφαρμοστεί αμερόληπτα, όπως απαιτεί το διεθνές δίκαιο, σε πλοία όλων των χωρών που έχουν περάσει από ιρανικά λιμάνια ή παράκτια ύδατα.

Αυτό θα περιλάμβανε και ινδικά πλοία. Πετρέλαιο με προορισμό την Κίνα, το Πακιστάν και την Ταϊλάνδη μεταφέρθηκε επίσης μέσω του Ορμούζ τις ημέρες μετά την εκεχειρία. Η Γαλλία και η Τουρκία, και οι δύο σύμμαχοι των ΗΠΑ, είχαν στείλει πλοία τους νωρίτερα, προφανώς με ιρανική συγκατάθεση. Η Αμερική ίσως χρειαστεί να επιβιβαστεί μόνο σε λίγα πλοία για να αποτρέψει άλλα. Όμως ακόμη και αυτό θα μπορούσε να εξοργίσει φιλικές χώρες. 

Τουλάχιστον οκτώ συμφωνίες για μεταφορά μη ιρανικού πετρελαίου κατέρρευσαν την περασμένη εβδομάδα όταν οι διαπραγματεύσεις φάνηκε να παγώνουν, σύμφωνα με τον Τζον Όλετ της Argus Media. Και παρότι ορισμένοι Αμερικανοί αξιωματούχοι πιστεύουν ότι η Κίνα δεν θα αμφισβητήσει τον αποκλεισμό, η αποδοχή του θα δημιουργούσε επικίνδυνο προηγούμενο, καθώς η Χώρα του Δράκου ανησυχεί εδώ και καιρό για ένα ανάλογο αποκλεισμό στο Στενό της Μαλάκα σε περίπτωση πολέμου στον Ειρηνικό.

Αν ο Τραμπ αποκόψει το Ιράν από το σκληρό νόμισμα και προκαλέσει οικονομική κρίση και ταυτόχρονα περιορίσει τις επιπτώσεις στις τιμές πετρελαίου και τις ροές εμπορευμάτων, ίσως επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με καλύτερους όρους. Ωστόσο, το ιρανικό καθεστώς πιστεύει ότι κέρδισε την πρώτη δοκιμασία θέλησης με την Αμερική, έχοντας επιβιώσει του πολέμου, έχοντας διατηρήσει το πυρηνικό του υλικό και έχοντας κρατήσει σφιχτό έλεγχο στο Ορμούζ. Έχει λοιπόν λόγους να πιστεύει ότι μπορεί να αντέξει ξανά. 

Γενικότερα, η απόφαση Τραμπ να επιβάλει αποκλεισμό, αφού προηγουμένως εξέτασε την ιδέα κοινής διαχείρισης του Ορμούζ με το ιρανικό καθεστώς, κάτι που θα ανέτρεπε το διεθνές δίκαιο, δείχνει ότι η ίδια η αρχή της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας δέχεται τεράστια πίεση.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Αποκαλύψεις για τους μισθούς στην OpenAI: Πόσα κερδίζουν ερευνητές, μηχανικοί και στελέχη πίσω από το ChatGPT
• ΗΠΑ: Πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης του Πενταγώνου θα καθορίζει τιμές σε κρίσιμα ορυκτά