Κυβερνοασφάλεια: Η νέα σκληρή πραγματικότητα και τα κρίσιμα «αγκάθια» για την Ευρώπη

Τον περασμένο μήνα, χάκερ προκάλεσαν την καταστροφή μεγάλων ποσοτήτων τροφίμων, αφού κατάφεραν να παραβιάσουν τα συστήματα ψύξης σε περίπου 700 γαλλικά σούπερ μάρκετ. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, παρόμοια περιστατικά καταγράφηκαν στο Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, τη Σουηδία, την Ιρλανδία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κανείς δεν έχει αναλάβει την ευθύνη για τις επιθέσεις, ωστόσο η Γαλλία κατηγόρησε το Ιράν για την «πρωτοφανή επίθεση» εναντίον της.

Τα περιστατικά με τα συστήματα κατάψυξης έρχονται να προστεθούν σε μια σειρά κυβερνοεπιθέσεων που έχουν σημειωθεί στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια, αποκαλύπτοντας επανειλημμένα τις ίδιες γνωστές αδυναμίες. Ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας έχει αυξήσει σημαντικά τους κινδύνους, τοποθετώντας την Ευρώπη στην πρώτη γραμμή υβριδικών απειλών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και οι κυβερνοεπιχειρήσεις.

Τέσσερα βασικά προβλήματα βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της πραγματικότητας: τα παρωχημένα πληροφοριακά συστήματα που παραμένουν χωρίς αναβαθμίσεις ασφαλείας, οι νέες τεχνολογίες που σχεδιάζονται χωρίς επαρκή προστασία, οι ολοένα πιο ικανοί επιτιθέμενοι που αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη και η χρήση των κυβερνοεπιθέσεων από κράτη ως εργαλείο πολιτικής και γεωπολιτικής ισχύος, συχνά μέσω τρίτων ομάδων.

Καθεμία από αυτές τις απειλές απαιτεί διαφορετική αντιμετώπιση. Η Ευρώπη έχει σημειώσει πρόοδο σε ορισμένους τομείς, αλλά εξακολουθεί να υστερεί σε άλλους. Πρόκειται, άλλωστε, για προκλήσεις που δεν αφορούν αποκλειστικά την Ευρώπη και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο με ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες.

Παρωχημένα συστήματα 

Το πρώτο πρόβλημα αφορά τις αδυναμίες που είναι ήδη ενσωματωμένες στις τεχνολογικές υποδομές που χρησιμοποιεί η Ευρώπη. Πολλοί οργανισμοί και επιχειρήσεις εξακολουθούν να βασίζονται σε παλαιά πληροφοριακά συστήματα, τα οποία έχουν φτάσει στο τέλος του κύκλου ζωής τους και δεν λαμβάνουν πλέον τις απαραίτητες ενημερώσεις και διορθώσεις ασφαλείας. Αυτό δημιουργεί ένα σύνολο γνωστών ευπαθειών, τις οποίες οι κυβερνοεγκληματίες μπορούν να αξιοποιήσουν για να αποκτήσουν πρόσβαση σε κρίσιμες υποδομές.

Οι πρόσφατες επιθέσεις στα συστήματα ψύξης των γαλλικών σούπερ μάρκετ αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δεν επρόκειτο για ιδιαίτερα σύνθετες τεχνικά επιθέσεις. Σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, οι περισσότεροι ελεγκτές θερμοκρασίας που παραβιάστηκαν στη Γαλλία ήταν παλαιά συστήματα, τα οποία δεν λάμβαναν πλέον ενημερώσεις ασφαλείας. Τέτοιου είδους λειτουργικές τεχνολογίες, που ελέγχουν φυσικό εξοπλισμό και βιομηχανικές διαδικασίες, συχνά παραμένουν σε λειτουργία για δεκαετίες, ακόμη και όταν έχουν σταματήσει να υποστηρίζονται από τους κατασκευαστές τους.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στον ιδιωτικό τομέα. Το Εθνικό Ελεγκτικό Γραφείο του Ηνωμένου Βασιλείου διαπίστωσε το 2025 ότι κυβερνητικές υπηρεσίες εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν εκατοντάδες παλαιά πληροφοριακά συστήματα. Την ίδια χρονιά, το Ομοσπονδιακό Ελεγκτικό Συνέδριο της Γερμανίας επισήμανε ότι τμήματα των κυβερνητικών δικτύων της χώρας ήταν τόσο ξεπερασμένα, ώστε δεν λάμβαναν πλέον ενημερώσεις ασφαλείας.

Ένα σημαντικό μέρος του προβλήματος σχετίζεται με την έλλειψη επαρκούς εικόνας των τεχνολογικών υποδομών. Πολλές επιχειρήσεις και δημόσιοι οργανισμοί δεν γνωρίζουν με ακρίβεια ποια συστήματα διαθέτουν, πώς λειτουργούν και ποιους κινδύνους ενδέχεται να αντιμετωπίζουν. Ακόμη όμως και όταν οι αδυναμίες είναι γνωστές, η αντικατάσταση παλαιών συστημάτων απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους και μπορεί να προκαλέσει σοβαρές λειτουργικές διαταραχές. Η διατήρησή τους, ωστόσο, καθίσταται ολοένα και πιο επικίνδυνη.

Η ευθύνη για την αναβάθμιση αυτών των υποδομών ανήκει κυρίως στις εθνικές κυβερνήσεις και στις επιχειρήσεις που τις διαχειρίζονται. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί σχετικές πρωτοβουλίες. Τον Ιούλιο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κάλεσε τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές τράπεζες να αντικαταστήσουν ή να αναβαθμίσουν τα παλαιά πληροφοριακά τους συστήματα, στο πλαίσιο της προετοιμασίας τους για τις απειλές που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, ο χρηματοπιστωτικός τομέας βρίσκεται αρκετά πιο μπροστά από άλλους κλάδους, ενώ η ευρύτερη αναβάθμιση των υποδομών απαιτεί χρηματοδότηση, εξειδικευμένο προσωπικό και ισχυρή πολιτική βούληση.

Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία, ιδιαίτερη σημασία έχουν τα βασικά μέτρα ψηφιακής προστασίας, τα οποία είναι γνωστά ως «κυβερνοϋγιεινή» (cyber hygiene). Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για την Κυβερνοασφάλεια (ENISA), περίπου τα δύο τρίτα των ευπαθειών που εκμεταλλεύονται οι επιτιθέμενοι διαθέτουν ήδη διαθέσιμη ενημέρωση ασφαλείας. Όταν, όμως, ένας εξοπλισμός δεν υποστηρίζεται πλέον από τον κατασκευαστή, οι οργανισμοί πρέπει είτε να περιορίζουν την έκθεσή του σε πιθανούς κινδύνους είτε να προχωρούν στην αντικατάστασή του.

Η Ευρώπη δεν στερείται ούτε πληροφόρησης ούτε κανονιστικού πλαισίου. Ο ENISA διατηρεί την Ευρωπαϊκή Βάση Δεδομένων Ευπαθειών, ενώ οι εθνικές αρχές εκδίδουν τακτικές προειδοποιήσεις για νέες απειλές. Παράλληλα, η Οδηγία NIS2 καθιστά τη διαχείριση των κινδύνων κυβερνοασφάλειας νομική υποχρέωση για συγκεκριμένους οργανισμούς και κρίσιμους τομείς. Το βασικό πρόβλημα είναι πλέον η εφαρμογή των κανόνων στην πράξη, η μετατροπή των προειδοποιήσεων σε συγκεκριμένες ενέργειες, ιδιαίτερα στις μικρότερες επιχειρήσεις, καθώς και η επιβολή των απαιτήσεων που αρκετά κράτη-μέλη καθυστέρησαν να υιοθετήσουν.

Νέες τεχνολογίες χωρίς επαρκή ασφάλεια

Το δεύτερο σημαντικό πρόβλημα είναι ότι πολλές τεχνολογικές λύσεις εξακολουθούν να αναπτύσσονται χωρίς να δίνεται η απαραίτητη προτεραιότητα στην κυβερνοασφάλεια. Οι λόγοι σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με τα οικονομικά κίνητρα της αγοράς. Οι κατασκευαστές ανταγωνίζονται κυρίως ως προς το κόστος, τις λειτουργίες και την ταχύτητα διάθεσης των προϊόντων τους, αντί να επενδύουν επαρκώς στην ασφάλεια. Έτσι, το κόστος των ανεπαρκώς προστατευμένων τεχνολογιών μεταφέρεται κυρίως στους πελάτες και στην κοινωνία.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αλλάξει αυτή την κατάσταση μέσω του Κανονισμού για την Κυβερνοανθεκτικότητα (Cyber Resilience Act – CRA). Από τον Δεκέμβριο του 2027, τα συνδεδεμένα προϊόντα που δεν πληρούν τις βασικές απαιτήσεις κυβερνοασφάλειας δεν θα μπορούν πλέον να διατίθενται στην ευρωπαϊκή αγορά. Οι κατασκευαστές θα είναι υπεύθυνοι για την ασφάλεια των προϊόντων τους καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους.

Ωστόσο, ο νέος κανονισμός έχει και περιορισμούς. Οι κατασκευαστές υποχρεούνται να αναφέρουν τις ευπάθειες που αξιοποιούνται ενεργά από επιτιθέμενους, ακόμη και όταν αυτές αφορούν προϊόντα που βρίσκονται ήδη στην αγορά. Η αναφορά μιας ευπάθειας, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτή διορθώνεται.

Στην περίπτωση προϊόντων που δεν υποστηρίζονται πλέον από τους κατασκευαστές τους, μπορεί να μην υπάρχει καν διαθέσιμη λύση. Τότε η ευθύνη μεταφέρεται στους οργανισμούς που χρησιμοποιούν τον συγκεκριμένο εξοπλισμό, όπως καταστήματα, νοσοκομεία και δημοτικές αρχές. Θα πρέπει να γνωρίζουν ότι τα συστήματά τους είναι ευάλωτα και να διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις και τους οικονομικούς πόρους για να εγκαταστήσουν διορθώσεις ασφαλείας, να απομονώσουν τα προβληματικά συστήματα ή να τα αντικαταστήσουν.

Στη βάση του προβλήματος βρίσκεται η χαμηλή ποιότητα πολλών εφαρμογών και λογισμικών. Η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ασφάλειας, εντοπίζοντας και διορθώνοντας αδυναμίες πολύ ταχύτερα από ό,τι θα μπορούσαν οι άνθρωποι. Αυτό, ωστόσο, προϋποθέτει ότι οι κατασκευαστές θα αξιοποιούν τέτοια εργαλεία κατά την ανάπτυξη των προϊόντων τους, με την απαραίτητη ανθρώπινη εποπτεία, πριν αυτά κυκλοφορήσουν στην αγορά.

Περισσότεροι και ισχυρότεροι επιτιθέμενοι με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης

Η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης από τους κυβερνοεγκληματίες επιδεινώνει τις ήδη υπάρχουσες αδυναμίες. Η νέα τεχνολογία επιταχύνει τον εντοπισμό και την εκμετάλλευση ευπαθειών σε ανεπαρκώς προστατευμένα προϊόντα και παλαιά πληροφοριακά συστήματα. Παράλληλα, μειώνει το επίπεδο τεχνικών γνώσεων και τους πόρους που απαιτούνται για την πραγματοποίηση μιας επίθεσης, περιορίζοντας σημαντικά τον χρόνο που έχουν στη διάθεσή τους οι υπεύθυνοι κυβερνοασφάλειας για να αντιδράσουν.

Κατά τη διάρκεια του 2026, κορυφαία εργαστήρια ανάπτυξης τεχνητής νοημοσύνης δημοσιοποίησαν σημαντικά ευρήματα σχετικά με τις κυβερνοδυνατότητες των νεότερων μοντέλων τους. Οι δυνατότητες αυτές είναι πραγματικές, ιδιαίτερα όσον αφορά τον εντοπισμό και την αξιοποίηση ευπαθειών, ακόμη και σε παλαιά συστήματα. Η δημοσιοποίηση των σχετικών πληροφοριών ήταν σημαντική, ωστόσο παράλληλα ανέδειξε και τις δυνατότητες των ίδιων των εμπορικών προϊόντων των εταιρειών. Η υπερβολική προβολή των κινδύνων και οι καταστροφολογικές εκτιμήσεις που ακολούθησαν δεν βοήθησαν πάντοτε στην αποσαφήνιση των πραγματικών προτεραιοτήτων.

Προς το παρόν, η τεχνητή νοημοσύνη δεν αλλάζει τόσο τη φύση των κυβερνοεπιθέσεων όσο την ταχύτητα και την κλίμακα με την οποία πραγματοποιούνται. Σύμφωνα με τον ENISA, το 2025 οι επιτιθέμενοι βασίζονταν κυρίως σε έτοιμα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, προκειμένου να ενισχύσουν δεξιότητες που ήδη διέθεταν. Αντίστοιχα, το Εθνικό Κέντρο Κυβερνοασφάλειας του Ηνωμένου Βασιλείου διαπίστωσε ότι, μεταξύ των περιστατικών που διαχειρίστηκε, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είχε ακόμη οδηγήσει στην εμφάνιση μιας εντελώς νέας κατηγορίας κυβερνοεπιθέσεων.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος βρίσκεται στο γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει τους επιτιθέμενους να εντοπίζουν περισσότερες αδυναμίες και να τις εκμεταλλεύονται πριν προλάβουν οι διαχειριστές των συστημάτων να εγκαταστήσουν τις απαραίτητες ενημερώσεις ασφαλείας. Για να αντιμετωπιστεί αυτή η εξέλιξη, οι υπεύθυνοι άμυνας πρέπει να αποκτήσουν τη δυνατότητα να αντιδρούν με αντίστοιχη ταχύτητα.

Μέχρι σήμερα, οι κυβερνήσεις δεν έχουν καταφέρει να ανταποκριθούν πλήρως σε αυτή την ανάγκη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε, για παράδειγμα, το Ευρωπαϊκό Σύστημα Προειδοποίησης για την Κυβερνοασφάλεια, με στόχο την ανάλυση δεδομένων σχετικά με απειλές και περιστατικά στα κράτη-μέλη, αξιοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, πρόσφατος έλεγχος των ευρωπαϊκών ελεγκτικών αρχών διαπίστωσε ότι η λειτουργία του συστήματος είχε ουσιαστικά καθυστερήσει και δεν είχε ακόμη αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Μια ακόμη σημαντική πρόκληση είναι η εξάρτηση από εξωτερικούς παρόχους τεχνολογίας. Πολλά από τα πιο εξελιγμένα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για την κυβερνοάμυνα αναπτύσσονται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πρόσβαση σε αυτά μπορεί να περιοριστεί ή ακόμη και να διακοπεί, όπως έδειξαν οι αμερικανικοί περιορισμοί εξαγωγών τον Ιούνιο του 2026. Για τον λόγο αυτό, οι κυβερνήσεις χρειάζεται να δημιουργήσουν οργανωμένα πλαίσια συνεργασίας με τις συγκεκριμένες εταιρείες, ώστε να εξασφαλίζεται η έγκαιρη προειδοποίηση για νέες απειλές, η αξιολόγηση των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης και η διάθεση αμυντικών εργαλείων στους φορείς που διαχειρίζονται κρίσιμες υποδομές.

Οι κυβερνοεπιθέσεις ως εργαλείο κρατικής ισχύος

Το τέταρτο πρόβλημα αφορά τη συστηματική αξιοποίηση των κυβερνοεπιχειρήσεων από κράτη ως εργαλείο άσκησης ισχύος, συχνά μέσω τρίτων ομάδων και ενδιάμεσων φορέων. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναδείξει ένα ολόκληρο οικοσύστημα τέτοιων ομάδων, οι οποίες λειτουργούν ως ενδιάμεσοι παράγοντες στις κυβερνοεπιθέσεις. Η αλληλεπικάλυψη των δραστηριοτήτων τους καθιστά δυσκολότερη την απόδοση ευθυνών και τον ακριβή προσδιορισμό των υπευθύνων.

Η Ευρώπη διαθέτει ήδη μηχανισμούς για την αντιμετώπιση κυβερνοδραστηριοτήτων που υποστηρίζονται από κράτη. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η δημόσια απόδοση ευθύνης για επιθέσεις, οι ποινικές έρευνες, οι κυρώσεις και η άσκηση διπλωματικής πίεσης. Ωστόσο, η εφαρμογή αυτών των μέτρων υπήρξε συχνά αργή και άνιση μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, περιορίζοντας τη συνολική αποτελεσματικότητά τους.

Η βασική προτεραιότητα δεν είναι απαραίτητα η δημιουργία νέων μηχανισμών, αλλά η ταχύτερη και πιο συνεπής αξιοποίηση όσων ήδη υπάρχουν. Αυτό προϋποθέτει καλύτερο συντονισμό μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, αλλά και στενότερη συνεργασία με διεθνείς εταίρους.

Άλλωστε, η αποτελεσματικότητα μιας κοινής ευρωπαϊκής απάντησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ετοιμότητα των εθνικών συστημάτων κυβερνοασφάλειας. Παρ’ όλα αυτά, όλα σχεδόν τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με εξαίρεση μόλις δύο, έχασαν την προθεσμία ενσωμάτωσης της Οδηγίας NIS2 στην εθνική τους νομοθεσία. Η συγκεκριμένη οδηγία υποχρεώνει οργανισμούς σε κρίσιμους τομείς να διαχειρίζονται τους κινδύνους κυβερνοασφάλειας και να αναφέρουν σοβαρά περιστατικά.

Τα κράτη-μέλη πρέπει πλέον να ενισχύσουν την ανταλλαγή πληροφοριών, να βελτιώσουν τις διαδικασίες αναφοράς περιστατικών και να πραγματοποιούν τακτικές ασκήσεις προσομοίωσης κυβερνοεπιθέσεων, ώστε να είναι καλύτερα προετοιμασμένα όταν προκύπτει μια πραγματική κρίση.

Σε διεθνές επίπεδο, τα κράτη έχουν ήδη συμφωνήσει να μην εξαπολύουν επιθέσεις εναντίον κρίσιμων υποδομών και να μην επιτρέπουν εν γνώσει τους τη χρήση της επικράτειάς τους για κακόβουλες κυβερνοδραστηριότητες. Ο νέος Παγκόσμιος Μηχανισμός του ΟΗΕ για την ασφάλεια των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για την Ευρώπη και τους διεθνείς εταίρους της, προκειμένου να διασφαλίσουν ότι αυτές οι δεσμεύσεις θα αποκτήσουν ουσιαστικό περιεχόμενο και πρακτική εφαρμογή.

Γνωστές απειλές, λιγότερος χρόνος αντίδρασης

Οι κυβερνοεπιθέσεις των τελευταίων εβδομάδων μπορεί να δημιουργούν την εντύπωση μιας νέας και πρωτόγνωρης απειλής. Στην πραγματικότητα, αποκαλύπτουν ένα γνώριμο πρόβλημα: γνωστές τεχνολογικές αδυναμίες, ανεπαρκώς προστατευμένα προϊόντα, ολοένα πιο ικανούς επιτιθέμενους και αργές, κατακερματισμένες αντιδράσεις. Αυτό που έχει αλλάξει ουσιαστικά είναι ο χρόνος μέσα στον οποίο εξελίσσονται όλα αυτά.

Η Ευρώπη έχει ήδη θεσπίσει μεγάλο μέρος του απαραίτητου κανονιστικού πλαισίου. Το επόμενο βήμα είναι να προχωρήσουν τα κράτη-μέλη στην ουσιαστική εφαρμογή του. Χρειάζεται να ασφαλίσουν ή να αντικαταστήσουν τις υφιστάμενες τεχνολογικές υποδομές, να διασφαλίσουν ότι τα νέα προϊόντα θα σχεδιάζονται με γνώμονα την ασφάλεια από το αρχικό στάδιο ανάπτυξής τους, να αξιοποιήσουν την τεχνητή νοημοσύνη προς όφελος της κυβερνοάμυνας και να ενισχύσουν τη συνεργασία τους με διεθνείς εταίρους μέσα από κοινές ασκήσεις και συντονισμένες δράσεις.

Η πραγματική πρόκληση για την ευρωπαϊκή κυβερνοασφάλεια δεν είναι μόνο η ενίσχυση της ικανότητας των κρατών και των επιχειρήσεων να αντέχουν στις επιθέσεις και να ανακάμπτουν μετά από αυτές. Είναι επίσης η ανάπτυξη της δυνατότητας να εντοπίζουν, να διακόπτουν και να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τους υπευθύνους, επιβάλλοντας το απαραίτητο κόστος ώστε να αποτρέπονται αντίστοιχες ενέργειες στο μέλλον.

Σε μια εποχή όπου οι κυβερνοεπιθέσεις εξελίσσονται με πρωτοφανή ταχύτητα, η γνώση των κινδύνων δεν αρκεί πλέον. Αυτό που θα καθορίσει την ψηφιακή ασφάλεια της Ευρώπης είναι η ταχύτητα, η συνέπεια και η αποφασιστικότητα με την οποία θα εφαρμόσει τις λύσεις που ήδη διαθέτει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:

• Nvidia: Πώς θα εξελιχθεί η υπόθεση Χουάνγκ;
• Τα 10 «μυστικά» της ΑΑΔΕ για να μην χαθεί το επίδομα θέρμανσης
• Τα ελληνικά νησιά στο στόχαστρο των δισεκατομμυριούχων – Ποιοι τα διεκδικούν